ایلیا داوودی: 17 آبان در حالی که دونالد ترامپ هنوز میان از سرگیری حملات گسترده علیه ایران و ادامه فشار اقتصادی سرگردان بود، آژیرهای خطر برای چندمین‌بار سکوت پایتخت عربستان را شکست. موشک‌های شلیک‌شده از سوی ارتش یمن، پدافند هوایی ریاض را به تکاپو انداخت و ترکش‌های ناشی از رهگیری، شیشه‌های چند طبقه ساختمان اداری غول نفتی آرامکو را در منطقه مالی پایتخت فروریخت. وزارت انرژی عربستان اعلام کرد خسارات محدود بوده و کسی آسیب ندیده است. هنوز گردوغبار این حادثه فروننشسته بود که 18 آبان، خبر حمله به خط لوله راهبردی شرق - غرب سعودی منتشر شد؛ شریانی ۱۲۰۰ کیلومتری که نفت آن کشور را بدون عبور از تنگه هرمز به دریای سرخ می‌رساند. آتش‌سوزی محدود مهار شد و جریان نفت نیز متوقف نشد اما این واقعیت تلخ دوباره پیش چشم حاکمان سعودی قرار گرفت: میلیاردها دلار تسلیحات آمریکایی، تضمینی برای امنیت آسمان و تأسیسات عربستان نیست. درست در همین روزها، زلزله‌ای سیاسی در واشنگتن، ستون دیگر محاسبات امنیتی ریاض را به لرزه انداخت؛ شکست سهمگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای و پیروزی دموکرات‌ها و تصاحب هر دو مجلس کنگره، ترامپ را زیر فشار سنگین پایان دادن به جنگ علیه ایران قرار داده و اکنون پرسش هراس‌آور برای سعودی‌ها این است که اگر واشنگتن برای نجات موقعیت داخلی خود از میدان جنگ عقب بنشیند، چه کسی هزینه امنیت عربستان را خواهد پرداخت؟
واشنگتن، متحد روزهای بی‌خطر!
مرکز مطالعات امنیتی سوفان در گزارش 18 آبان خود با لحن هشدارآمیز، از تغییر محاسبات مقامات رژیم سعودی پرده برداشت. بنا بر ارزیابی این مرکز، ریاض نگران است شکست انتخاباتی ترامپ، بی‌میلی واشنگتن برای ورود مستقیم به جنگ علیه انصارالله یمن را تشدید کند؛ نگرانی‌ای که ریشه در تجربه‌ای نه‌چندان دور دارد. شهریور و مهر امسال، محمد بن‌سلمان در مواجهه با پیشروی نیروهای انصارالله، خواستار مداخله مستقیم نظامی آمریکا شد اما کاخ سفید درخواست او را رد و به همکاری اطلاعاتی و کمک به شناسایی اهداف بسنده کرد. گزارش شبکه سی‌ان‌ان در آن زمان نشان داد بیش از ۱۰۰ مستشار نظامی آمریکایی در عربستان مستقرند و در انتقال اطلاعات و تعیین اهداف به نظامیان و مزدوران سعودی کمک می‌کنند. با این حال، واشنگتن خط قرمزی روشن ترسیم کرده بود؛ خبری از مشارکت مستقیم در حملات، سوخت‌رسانی به جنگنده‌های سعودی یا پشتیبانی عملیاتی گسترده نیست. این همان شکاف عمیقی است که امروز در بنیاد اتحاد امنیتی ریاض و واشنگتن دهان باز کرده است. عربستان شاید بتواند پیشرفته‌ترین جنگنده‌ها و سامانه‌های رهگیری جهان را بخرد اما قادر نیست اراده سیاسی آمریکا برای جنگیدن را خریداری کند. ارتشی که تجهیزاتش آمریکایی است، لزوما از حمایت نظامی آمریکا برخوردار نخواهد بود؛ به‌ویژه زمانی که هزینه دفاع از ریاض، به بحرانی انتخاباتی در واشنگتن تبدیل شود.
امنیت عربی در گرو رأی آمریکایی
«فردریک کمپ» رئیس شورای آتلانتیک 18 آبان از گفت‌وگوهای خود با مقامات منطقه در دوبی گزارشی منتشر کرد که تصویری گویا از این بی‌اعتمادی ارائه کرد. یکی از مقامات امارات، پیروزی مخالفان ترامپ را نشانه توانایی نظام سیاسی آمریکا برای اصلاح مسیر دانست اما همزمان از چرخش‌های شدید سیاست خارجی این کشور ابراز نگرانی کرد. تناقض جالب توجه آن است که آنچه در واشنگتن نشانه پویایی دموکراسی معرفی می‌شود، در پایتخت‌های عربی می‌تواند به معنای بی‌ثباتی تعهدات امنیتی باشد. کمپ تأکید کرد متحدان آمریکا دیگر اطمینان سابق را به تداوم سیاست‌های آن کشور ندارند. حتی برخی مقامات منطقه از پیش‌بینی‌پذیری بیشتر سیاست چین سخن گفته‌اند؛ اگرچه همچنان اتحاد با واشنگتن را رها نکرده‌اند. دهه‌ها دولت‌های عرب امنیت خود را به قدرت نظامی آمریکا گره زده بودند اما اکنون دریافته‌اند این قدرت ممکن است امروز به گسترش جنگ فرمان دهد، فردا پشت میز مذاکره بنشیند و پس‌فردا زیر فشار افکار عمومی، میدان را ترک کند. بدتر از همه آن است که حالا عربستان ناچار شده در کنار محاسبه موشک‌ها و پهپادهای منطقه، تغییر آرایش کرسی‌های کنگره آمریکا را نیز وارد معادلات دفاعی خود کند! و این، معنای واقعی فرسایش استقلال امنیتی است.
رآکتورهای معلق در آسمان واشنگتن
ترکش‌های شکست انتخاباتی ترامپ تنها به میدان یمن محدود نمانده و اکنون یکی از بلندپروازانه‌ترین برنامه‌های فناورانه عربستان را نیز تهدید می‌کند. 31 تیر امسال، وزیران انرژی آمریکا و عربستان توافق همکاری بلندمدت هسته‌ای غیرنظامی امضا کردند؛ توافقی مبتنی بر ماده ۱۲۳ قانون انرژی اتمی آمریکا که قرار بود مسیر ورود شرکت‌های آمریکایی به صنعت هسته‌ای سعودی را هموار کند اما 23 مهر 2 سناتور آمریکا، جف مرکلی و اد مارکی، قطعنامه‌ای برای مخالفت با آن ارائه کردند. کانون اختلاف، نبود ممنوعیت الزام‌آور غنی‌سازی اورانیوم در خاک عربستان است؛ شرطی که واشنگتن پیش‌تر در توافق هسته‌ای خود با امارات پذیرفته بود. تغییر ترکیب کنگره می‌تواند آینده این توافق را پیچیده‌تر هم بکند. ریاض می‌خواهد به قدرتی صنعتی و فناور تبدیل شود ولی اجرای یکی از مهم‌ترین برنامه‌های بلندمدتش به کشمکش سیاستمدارانی وابسته شده که هزاران کیلومتر آن‌سوتر، برای پیروزی در انتخابات می‌جنگند. این وابستگی، وجه پنهان همان چتر امنیتی پرهزینه‌ای است که واشنگتن دهه‌ها به متحدان عرب خود فروخته است.
رؤیای ۲۰۳۰ در آتش ۲۰۲۶ دود شد و هوا رفت
در پس این اضطراب امنیتی، واقعیتی اقتصادی نهفته است که آثار آن با هیچ سامانه پدافندی مهار نمی‌شود؛ مؤسسه آلیانتس در گزارش تکان‌دهنده 18 آبان خود، برآورد کرد اقتصاد کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در سال جاری میلادی 4 درصد کوچک خواهد شد؛ پیش‌بینی‌ای که نسبت به برآوردهای پیشین، ۸,۲ درصد تنزل یافته است. این مؤسسه مجموع تولید ازدست‌رفته اقتصادهای منطقه در فاصله سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ را نسبت به مسیر پیش از جنگ، ۷۹۰ میلیارد دلار و هزینه بازسازی را ۲۰۰ میلیارد دلار تخمین می‌زند. در این میان، زنگ خطر برای ریاض بلندتر به صدا درآمده است، زیرا ورود سرمایه به سبد دارایی‌های مالی عربستان از اسفند ۱۴۰۴ تا شهریور امسال، نسبت به دوره مشابه سال قبل، ۴۸ درصد سقوط کرده است. این ارقام تصویری روشن از هزینه اقتصادی ناامنی ارائه می‌کند. عربستان که با چشم‌انداز ۲۰۳۰ رؤیای کاهش وابستگی به نفت، توسعه صنعت، گردشگری و فناوری و جذب سرمایه خارجی را در سر می‌پروراند، اکنون با تناقضی ویرانگر مواجه شده؛ سرمایه‌گذاری که قرار است میلیاردها دلار برای ساخت کارخانه، هتل یا مرکز فناوری هزینه کند، پیش از هر چیز می‌خواهد بداند فرودگاه‌ها، تأسیسات انرژی و مسیرهای تجارت آن کشور تا چه اندازه امن خواهد ماند. حالا جنگ منابعی را که باید صرف توسعه کشورهای عرب می‌شد، کاملا بلعیده، بی‌آنکه برای‌شان آورده‌ای داشته باشد.
امنیت خلیج فارس از ایران می‌گذرد
در میانه این آشفتگی، حقیقتی وجود دارد که هیچ انتخاباتی در واشنگتن قادر به تغییر آن نیست؛ ایران همسایه دائم عربستان است. رؤسای‌جمهور آمریکا می‌آیند و می‌روند، کنگره میان 2 حزب دست‌به‌دست می‌شود و اولویت‌های کاخ سفید تغییر می‌کند اما ایران همچنان در قلب جغرافیای امنیتی خلیج فارس باقی می‌ماند. جنگ اخیر نیز با وجود تحمیل خسارات به ایران، نتوانسته نقش تهران را از معادلات منطقه حذف کند یا واشنگتن را به ترتیبات پایدار برای پایان جنگ و بازگشت تجارت عادی برساند. مؤسسه چتم هاوس لندن در تحلیل منتشره خود در 18 آبان، بن‌بست موجود را به‌روشنی توضیح داد. واشنگتن خواهان دریافت امتیازات هسته‌ای پیش از رفع محدودیت‌های دریایی است؛ در مقابل، تهران پایان محاصره و تحقق شروط خود را پیش‌نیاز بازگشایی کامل هرمز می‌داند. تحلیلگر این مؤسسه هشدار داد تداوم فشار اقتصادی لزوما ایران را به پذیرش مطالبات آمریکا وادار نخواهد کرد. معنای راهبردی این وضعیت برای ریاض آن است که اگر قدرت گسترده نظامی و اقتصادی آمریکا نتوانسته ایران را به پذیرش یک‌طرفه شروط خود وادار کند، همسایگان ایران نیز نمی‌توانند امنیت آینده خود را بر فرض نادیده‌گیری تهران بنا کنند.
این محاسبه البته تنها به عربستان محدود نمی‌شود. از امارات و قطر گرفته تا کویت، بحرین، عمان و دیگر کشورهای منطقه، همگی باید این واقعیت را بپذیرند که امنیت و آینده اقتصادی آنها با موقعیت جمهوری اسلامی ایران پیوند ناگسستنی دارد. واشنگتن ممکن است هزاران کیلومتر دورتر، با تغییر یک دولت یا جابه‌جایی چند کرسی در کنگره، تعهدات خود را بازتعریف کند اما ایران را نمی‌توان از جغرافیای غرب آسیا کنار گذاشت. مسیرهای تجارت، شریان‌های انرژی و امنیت آبراه‌های منطقه، سرنوشت کشورهای همسایه را به یکدیگر گره زده است. از این منظر، برای دولت‌های عرب منطقی‌تر است آینده امنیتی و اقتصادی خود را بر پایه تفاهم و همکاری با قدرتی بنا کنند که حضورش در منطقه دائمی است، تا سلطه‌جویی که حضور و تعهداتش تابع محاسبات متغیر سیاسی در آن سوی اقیانوس‌هاست. امنیت پایدار خلیج فارس بدون مشارکت جمهوری اسلامی ایران دست‌یافتنی نخواهد بود. تجربه جنگ اخیر نشان داد تلاش برای تأمین امنیت در برابر ایران می‌تواند خود به یکی از عوامل اصلی ناامنی تبدیل شود. در مقابل، تبدیل ظرفیت بازدارندگی ایران به پشتوانه‌ای برای همکاری‌های اقتصادی، امنیت کشتیرانی و ثبات بازار انرژی می‌تواند منافع مشترک و پایدارتری برای تمام همسایگان ایجاد کند.
چرخش آرام عربستان از واشنگتن به موازنه با تهران
ترامپ پس از دیدار اخیر خود با نخست‌وزیر قطر اعلام کرد دوحه و ریاض خواهان راه‌حلی مسالمت‌آمیز برای جنگ با ایران هستند. این موضع، نشانه مهمی از تغییر محاسبات دولت‌هایی است که ادامه بحران را با منافع اقتصادی و امنیتی خود سازگار نمی‌بینند. البته عربستان هنوز پیوندهای عمیق نظامی، مالی و فناورانه با آمریکا دارد و نشانه‌ای از تصمیم آن برای ترک این اتحاد دیده نمی‌شود. مساله، تغییر تدریجی محاسبات است که ریاض می‌کوشد ضمن حفظ روابط با واشنگتن، احتمال رویارویی مستقیم با تهران را کاهش دهد. تجربه ماه‌های گذشته، افسانه امنیت وارداتی را به چالش کشید. پایگاه‌های خارجی، قراردادهای چندده میلیارد دلاری و انبارهای تسلیحات پیشرفته، به‌تنهایی امنیت پایدار نمی‌آفریند. آمریکا توان حمایت از متحدان خود را دارد اما تصمیم و اراده‌اش را هرگز. تصمیم برای استفاده از این توان، تابع منافع و محدودیت‌های داخلی واشنگتن خواهد ماند. حاکمان سعودی باید از خود بپرسند آمریکا حاضر است قدرت خود را هر زمان که ریاض نیاز داشت، برای دفاع از عربستان به میدان بیاورد؟ چتر آمریکایی همچنان بر فراز ریاض گسترده است اما حاکمان سعودی دریافته‌اند باز و بسته شدن آن در اختیار خودشان نیست. باد سیاست داخلی واشنگتن هر روز این چتر را به سویی می‌کشاند، در حالی که ابرهای بحران‌زای آمریکایی بر فراز خلیج فارس همچنان باقی‌اند. عربستان شاید بتواند با دلارهای نفتی، پیشرفته‌ترین چترهای نظامی جهان را خریداری کند اما نمی‌تواند جغرافیا را تغییر دهد. باران حوادث منطقه، واقعیتی است که ریاض دیر یا زود باید راه مواجهه مستقیم با آن را بیاموزد.
تغییر محاسبات امنیتی ریاض و فرسایش اعتماد کشورهای خلیج فارس به آمریکا پس از جنگ اخیر و انتخابات کنگره
چتر سوراخ واشنگتن
ارسال نظر
پربیننده