رضا صالحی: در بحث‌های جاری پیرامون امنیت ملی ایران، روایتی تکرار می‌شود که مدعی است سلاح هسته‌ای برای تهران «بازدارندگی» ایجاد نمی‌کند. کارشناسانی چون حسین علایی با استدلال‌هایی همچون برتری تجهیزاتی دشمن و آسیب‌پذیری بیشتر ایران، دستیابی به این توانمندی را بیهوده می‌پندارند.
این استدلال اما دچار یک خطای بنیادین در درک مفهوم «بازدارندگی» است: تلقی بازدارندگی به عنوان یک مفهوم «مطلق» و «صفر و یکی». در دنیای واقع‌گرایانه، بازدارندگی هرگز یک وضعیت مطلق نیست، بلکه مفهومی «نسبی» و «پله‌ای» است. منتقدان اغلب به جنگ روسیه و اوکراین اشاره می‌کنند و می‌گویند: «ببینید! بمب اتم روسیه مانع حمله اوکراین یا ورود مستقیم ناتو به جنگ نشد». این تحلیل اما نیمی از حقیقت را نادیده می‌گیرد. سوال درست این نیست که آیا بمب اتم مانع «هرگونه» جنگ می‌شود؟ سوال این است: بدون آن بمب‌ها، چه اتفاقی می‌افتاد؟
حقیقت این است که همان زرادخانه هسته‌ای روسیه است که مانع تبدیل شدن این جنگ به یک تقابل مستقیم و تمام‌عیار میان مسکو و ناتو شده است. بمب اتم روسیه، «سقف» درگیری را تعیین کرده و قدرت‌های بزرگ را مجبور کرده در محاسبات خود، احتیاط مرگبار را به جای جسارت بی‌پروا به کار گیرند. سلاح هسته‌ای قرار نیست مانع یک درگیری مرزی یا جنگ نیابتی شود، بلکه کارکرد حیاتی آن، جلوگیری از «جنگ‌های وجودی» است؛ جنگ‌هایی که هدف‌شان نه تصرف یک شهر، بلکه محو تمدن یک ملت است.
نکته کلیدی این است: نخستین و حیاتی‌ترین کارکرد سلاح هسته‌ای، تضمین این است که هیچ قدرت اتمی دیگری، جرات نکند ضربه‌ای اتمی به شما بزند. در جنگل جهان که ما شاهد ترور موشکی رهبران در خانه‌های‌شان هستیم و در رسانه‌های غرب، فشار نتانیاهو بر ترامپ برای «حمله هسته‌ای به ایران» به طور علنی بحث می‌شود، سکوت استراتژیک، حساب روی قواعد بین‌المللی، محدودیت‌های طرف مقابل یا تکیه بر پیمان‌های منطقه‌ای، یک خوش‌بینی خطرناک است.
سیاستمدار عاقل در جنگلی که قانونش «بقا»ست، تماشا نمی‌کند. وقتی تهدید به نابودی فیزیکی مطرح است، ساخت سلاح هسته‌ای نه یک انتخاب تهاجمی، بلکه واکنشی دفاعی به یک محیط امنیتی متخاصم است.
آیا کسی در دنیای امروز شک دارد که اگر یک حمله هسته‌ای به خاک ایران شود، تنها پاسخ متناسب و بازدارنده، پاسخ هسته‌ای خواهد بود؟
شاید تکان‌دهنده‌ترین تایید بر این نظریه، نه از زبان تحلیلگران ایرانی، بلکه از زبان رئیس‌جمهور تروریست ایالات متحده باشد. ترامپ چندین‌بار به صراحت گفته است: «اگر ایران بمب اتم داشت، مجبور بودم با احترام به آنها بگویم آقا!» این جمله، از زبان فردی که بر اساس منطق زور و قدرت فکر می‌کند، یک اعتراف استراتژیک است. وی می‌داند در معادلات قدرت، «احترام» محصول «ترس» است و تنها چیزی که می‌تواند زبان تکبر ابرقدرت‌ها را ببندد، ایجاد یک «هزینه غیرقابل تحمل» است. باید به این باور غلط پاسخ داد که «ایران فاقد قابلیت حمله دوم است، لذا بازدارندگی ندارد». این نگاه، قدرت ایران را نادیده می‌گیرد. بازدارندگی در برابر رژیم صهیونیستی نیازمند هزاران کلاهک نیست، بلکه نیازمند این اطمینان است که هرگونه تلاش برای نابودی ایران، به معنای پایان تاریخ طرف مقابل خواهد بود. در عصر حاضر، داشتن توانایی هسته‌ای به معنای تمایل به جنگ نیست، بلکه به معنای خروج از لیست «اهداف آسان» است. کسانی که می‌گویند بازدارندگی هسته‌ای برای ایران کار نمی‌کند، در واقع دارند به دشمن می‌گویند «ما هر تهدیدی را می‌پذیریم اما هرگز ابزاری برای متوقف کردن شما نخواهیم داشت» و این، در دکترین امنیتی، تعریف دقیق «تسلیم» است، نه «دیپلماسی».
خطای سنجش
وقتی حسین علایی می‌پرسد ایران در برابر چه کسی می‌خواهد با سلاح هسته‌ای بازدارندگی ایجاد کند و آیا طرف مقابل از ایران نیرومندتر نیست؟ پرسشی جدی را طرح می‌کند اما پاسخ به آن نمی‌تواند با مقایسه ساده تعداد کلاهک‌ها یا اندازه زرادخانه‌ها تمام شود. بازدارندگی وعده مصونیت نیست. مفهومی نسبی است: آیا سلاح، محاسبه طرف مقابل را تغییر می‌دهد؟ آیا احتمال یا دامنه بعضی گزینه‌های نظامی را کم می‌کند؟ آیا تصمیم‌گیران را وادار می‌کند پیش از عبور از آستانه‌ای خطرناک، هزینه‌های آن را دوباره بسنجند؟
از این منظر، اینکه سلاح هسته‌ای روسیه مانع حمله اوکراین به اهداف روسی نشده، به‌تنهایی چیزی را درباره بی‌اثر بودن بازدارندگی ثابت نمی‌کند. پرسش کامل‌تر این است: آیا وجود زرادخانه هسته‌ای روسیه بر دامنه مداخله مستقیم قدرت‌های دیگر، بر خطرپذیری آنها و بر احتیاط در گسترش جنگ اثر گذاشته است؟ بازدارندگی ممکن است در یک سطح شکست بخورد و در سطحی دیگر عمل کند. جنگ رخ می‌دهد اما همه شکل‌های جنگ، همه طرف‌ها و همه درجات مداخله یکسان نیستند.
در واقع، دفاع از بازدارندگی هسته‌ای لازم نیست بر ادعای بزرگ‌تری تکیه کند که این سلاح جلوی هر جنگی را می‌گیرد. ادعای محدودتر و قابل دفاع‌تر این است: این سلاح احتمال برخی حملات بسیار پرهزینه، از جمله حمله اتمی یا جنگی با هدف نابودی تمدن را کاهش می‌دهد، زیرا خطر پاسخ و گسترش بحران را به محاسبه مهاجم اضافه می‌کند.
در اینجا بحث از یک سوءتفاهم رایج رنج می‌برد: گویی ارزش سلاح هسته‌ای فقط وقتی ثابت می‌شود که هیچ جنگی رخ ندهد! بازدارندگی قرار نیست همه جنگ‌ها را حذف کند، ممکن است در محدود کردن نوع جنگ، شدت آن یا عبور از آستانه‌های معین اثر بگذارد. همین تمایز است که مقایسه «روسیه سلاح هسته‌ای دارد و اوکراین به آن حمله می‌کند» را از پاسخ نهایی به بحث، به نقطه شروع آن تبدیل می‌کند.
وقتی اتم، لبه پرتگاه را تعیین می‌کند
برای درک بهتر این پدیده، نباید چشم به دوردست‌ها دوخت، بلکه کافی است نگاهی به جنوب آسیا بیندازیم؛ جایی که توازن میان هند و پاکستان، کلاس درس زنده‌ای از «بازدارندگی نسبی» است. در تقابل میان هند، غول نوظهور با جمعیت میلیاردی و ارتش کلاسیک عظیم و پاکستان، کشوری با وزن متفاوت، جنگ‌های مرزی و درگیری‌های نظامی همواره رخ داده است اما یک پرسش بنیادین باقی می‌ماند: اگر پاکستان فاقد زرادخانه هسته‌ای بود، آیا هند با تمام قدرت نظامی و اقتصادی‌اش با همان خویشتن‌داری و در همان سطح محدود از درگیری، با همسایه‌اش رفتار می‌کرد؟
پاسخ به این پرسش، پاسخ به ماهیت جنگ است. در غیاب بازدارندگی هسته‌ای، جنگ‌ها معمولا از یک تنش مرزی شروع شده و به‌سرعت به سمت «جنگ تمام‌عیار» برای تسخیر یا تغییر نظم سیاسی کشور می‌روند اما در تقابل هند و پاکستان، اتم نقش یک «ترمز اضطراری» را ایفا می‌کند. اتم باعث نمی‌شود تنش‌ها از بین برود اما باعث می‌شود 2 طرف بدانند «عبور از خط قرمز، به معنای نابودی متقابل است».
در واقع، سلاح هسته‌ای در اینجا نقش «کنترل‌کننده سطح درگیری» را ایفا می‌کند. بمب اتم در این تقابل، مانع آن می‌شود که یک درگیری کوچک در کشمیر، به یک جنگ گسترده که می‌تواند زیرساخت‌های 2 کشور را در هم بکوبد، تبدیل شود. اتم به طرفین می‌آموزد درگیر شدن در «جنگ‌های وجودی» بسیار گران‌تر از هرگونه پیروزی نظامی است.
این همان نکته‌ای است که منتقدان برنامه هسته‌ای ایران از آن غافلند: آنها میان «جنگ» و «پاکت خطرناک جنگ» تمایز قائل نمی‌شوند. بازدارندگی هسته‌ای، قرار نیست صلح ابدی ایجاد کند، بلکه قرار است «هزینه پیروزی» را چنان بالا ببرد که هیچ طرفی جرأت نکند به دنبال پیروزی مطلق از طریق نابودی رقیب باشد. پاکستان با وجود تمام ضعف‌های اقتصادی و نظامی‌اش، در معادلات هند، یک «بازیگر غیرقابل پیش‌بینی» است و این دقیقا همان چیزی است که بازدارندگی هسته‌ای می‌سازد: عدم اطمینان مقتدرانه.
درباره مفهوم بازدارندگی هسته‌ای و برداشت‌های نادرست از آن
سلاح اتمی و مخالفانش
ارسال نظر
پربیننده