به گزارش وطن امروز، هرسال با فرارسیدن آبان‌ماه و هم‌زمانی آن با رویدادهایی چون «هفته کتاب» و پویش‌های ترویجی، ویترین رسانه‌ها و سخنرانی‌های مدیران فرهنگی سرشار از شعارها، آمارها و برنامه‌هایی در ستایش مقام کتاب و کتاب‌خوانی می‌شود. این مناسبت‌ها در ظاهر نشان‌دهنده توجه نظام‌مند به مقوله فرهنگ مکتوب است؛ اما بررسی ریشه‌ای روندها نشان می‌دهد که این قبیل رویدادها بیش از آنکه جریان‌ساز باشند، در سال‌های اخیر به آیین‌های تشریفاتی و تقویمی تبدیل شده‌اند.
مدیران فرهنگی در دوره‌های مختلف، در پاسخ به انتقادها درباره نمادین‌شدن هفته کتاب، بر ایجاد «توجه جمعی» تأکید کرده‌اند. چنین توجهی ممکن است در روزهای برگزاری رویداد به افزایش مقطعی خرید کتاب بینجامد؛ اما برای ارزیابی اثر پایدار آن باید دید آیا پس از فروکش کردن موج رسانه‌ای، شاخص‌هایی نظیر تولید، تجدیدچاپ، شمارگان و توان خرید مخاطب نیز بهبود می‌یابد یا خیر.
هفته کتاب زمانی می‌تواند بر چرخه نشر اثر بگذارد که تقاضا به روزهای برگزاری رویداد محدود نماند. بر اساس آمار خانه کتاب، از زمان برگزاری سی‌وسومین دوره هفته کتاب در آبان 1404 تاکنون، در مجموع 93 هزار و184 عنوان کتاب منتشر شده است. از این تعداد، 73 هزار و13 عنوان تألیفی و 22 هزار و171 عنوان ترجمه بوده است. در این بازه، شمار کتاب‌های چاپ اول 66 هزار و304 عنوان و شمار تجدیدچاپی‌ها 26 هزار و880 عنوان بوده است. همچنین میانگین شمارگان کتاب‌ها به 750 نسخه و میانگین قیمت آن‌ها به 263 هزار تومان رسیده است.
این آمار زمانی تأمل‌برانگیزتر می‌شود که با بازه زمانی مشابه سال قبل (فاصله میان هفته کتاب سی‌ودوم و سی‌وسوم) مقایسه شود. در آن دوره، در مجموع 121 هزار و249 عنوان کتاب منتشر شده بود که از این میان 91 هزار و667 عنوان تألیفی و 29 هزار و582 عنوان ترجمه بوده است. شمار کتاب‌های چاپ اول 81 هزار و699 عنوان و شمار تجدیدچاپی‌ها 39 هزار و550 عنوان بود. میانگین شمارگان در آن دوره 893 نسخه و میانگین قیمت کتاب 187 هزار تومان اعلام شده بود.
مقایسه این ارقام نشان می‌دهد شمار عنوان‌های منتشرشده در دو بازه مورد اشاره حدود 23 درصد و میانگین شمارگان نزدیک به 16 درصد کاهش یافته است. در مقابل، میانگین قیمت کتاب حدود 41 درصد افزایش داشته است. بنابراین، در بازه‌ای که پس از برگزاری هفته کتاب سی‌وسوم قرار دارد، نه‌تنها رشد کمی دیده نمی‌شود، بلکه شاخص‌ها در جهت عکس حرکت کرده‌اند.
البته این مقایسه به‌تنهایی به معنای رابطه علّی مستقیم میان هفته کتاب و کاهش آمارها نیست؛ چراکه عواملی مانند هزینه تولید، قیمت مواد اولیه و قدرت خرید مخاطب در این میان نقشی تعیین‌کننده دارند. بااین‌حال، این داده‌ها نشان می‌دهند که برنامه‌های مقطعی هفته کتاب نتوانسته‌اند فشار عوامل اقتصادی بر بدنه نشر را مهار کنند. کاهش شمارگان از 893 نسخه به 750 نسخه، نشان‌دهنده ریسک بالای ناشر برای سرمایه‌گذاری و دشوارتر شدن دسترسی مخاطب به کتاب است.
در میان رده‌های دیویی نشر، «علوم اجتماعی» با 18 هزار و269 عنوان در رتبه نخست قرار دارد. پس از آن، «کودک و نوجوان» با 16 هزار و891 عنوان و «ادبیات» با 16 هزار و735 عنوان قرار گرفته‌اند.
در حوزه کودک و نوجوان، تعداد عنوان‌ها نسبت به دوره مشابه قبل (21 هزار و342 عنوان) حدود 21 درصد افت داشته است. میانگین شمارگان در این بخش از 1 هزار و475 نسخه به 1 هزار و200 نسخه رسیده و قیمت نیز از 125 هزار تومان به 151 هزار تومان افزایش یافته است. در حوزه ادبیات وضعیت بحرانی‌تر گزارش می‌شود؛ جایی که تعداد عنوان‌ها 17 درصد و میانگین شمارگان نزدیک به 30 درصد (از 821 به 577 نسخه) کاهش یافته و قیمت با جهشی 53 درصدی از 155 هزار به 237 هزار تومان رسیده است.
با این اوصاف، آیا هدف از برگزاری هفته کتاب تنها اجرای چند برنامه نمادین است یا دست‌اندرکاران به دنبال ایجاد تقاضای واقعی هستند؟ طبیعتاً هدف نباید صرفاً برگزاری مراسم باشد. برای آنکه برنامه‌های هفته کتاب به تقاضای ماندگار تبدیل شوند، نباید به تخفیف‌ها و رویدادهای چندروزه محدود بمانند؛ لازم است مخاطب پس از پایان هفته نیز امکان دسترسی آسان و مقرون‌به‌صرفه به کتاب داشته باشد.
پیوند دادن برنامه‌های معرفی کتاب با مدارس، دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها و کتاب‌فروشی‌ها، ایجاد طرح‌های منظم خرید یا امانت کتاب در طول سال و دنبال‌کردن سلیقه و نیاز گروه‌های مختلف مخاطب می‌تواند توجه مقطعی را به عادت خرید و مطالعه تبدیل کند. همچنین ارزیابی مستمر این برنامه‌ها بر پایه شاخص‌هایی مانند فروش پس از پایان رویداد، میزان تجدیدچاپ و مراجعه دوباره مخاطبان، کمک می‌کند سیاست‌گذاران به‌جای تمرکز بر تعداد برنامه‌ها، بر تداوم اثر آن‌ها تمرکز کنند. بازار نشر زمانی رونق می‌گیرد که هفته کتاب، نقطه‌ای برای آغاز یک جریان مستمر در طول سال باشد، نه پایان‌بندی یک مأموریت اداری.