ابراهیم فیاض
1- جهانشناسی مبنای هرگونه معرفتی است. اینکه جهان را چه بدانیم و اینکه راه شناخت آن چگونه است، 2 مقوله درونی مفهوم جهانشناسی است. بدون این شناخت کلان، شناخت‌های جزئی درونی، پراکنده و بدون انسجام خواهد بود که سبب رکود فکری و عدم رشد علمی خواهد شد و برای فهم جهانشناسی رشته‌های زیادی را می‌طلبد که در یک هماورد به هماهنگی برای فهم آن اقدام کنند.
1- جهانشناسی مبنای هرگونه معرفتی است. اینکه جهان را چه بدانیم و اینکه راه شناخت آن چگونه است، 2 مقوله درونی مفهوم جهانشناسی است. بدون این شناخت کلان، شناخت‌های جزئی درونی، پراکنده و بدون انسجام خواهد بود که سبب رکود فکری و عدم رشد علمی خواهد شد و برای فهم جهانشناسی رشته‌های زیادی را می‌طلبد که در یک هماورد به هماهنگی برای فهم آن اقدام کنند.2- مهم‌ترین مبنای جهانشناسی اسلامی، فطرت است چرا که جهان مفطور است و خداوند فاطر و فطرت را اگر معناشناسی کنیم، می‌توانیم آن را به خلقت هدایت یافته معنا کنیم که فلسفه ارسطویی ناکام از فهم آن است، چرا که علت و معلول نمی‌تواند هدایت‌یافتگی و صیرورت را تبیین کند، هر چند علمای اسلامی سعی در بسط بحث علت و معلول برای رسیدن به صیرورت کرده‌اند (مثل ملاصدرا)، ولی مفهوم علت و معلول برای رابطه ثابت خالق و مخلوق وضع شده است که برای بسط آن به یک رابطه فعال دیالکتیکی تکلف بسیار زیادی می‌طلبد و ما را از مطالعه بحث‌های پویای مربوط به آن، واخواهد داشت.
3- در نظریه جهانشناسی فطری جهان به وسیله خدا خلق شده و مالکیت مطلق جهان در وضع فعلی نیز در دست خداست و جهان یک نوع صیرورتی به سوی خدا قرار دارد که باز این صیرورت در پناه خداوند قرار دارد. (کل یوم هو فی شان) که در قالب سؤال مخلوقات رخ می‌دهد (یسئله من فی السموات و من فی الارض). پس عالم محضر خداست (علت و معلول ناتوان از بسط این بحث است و علت عدول هگل از منطق ارسطویی همین نکته است) و رابطه فاطر با این جهان، رابطه علم و رحمت است و این هر شئ را شامل می‌شود و بر اساس علم و رحمت است که صیرورت نیز رخ می‌دهد.
4- بعد انسان‌شناسی فطرت، مردم (الناس) و فطرت مبنای شناخت‌شناسی او را تشکیل می‌دهد و زندگی مبنای بنیادی مردم است چرا که مردم به انسان‌هایی اطلاق می‌شود که در حوزه‌های جغرافیایی متفاوت زندگی می‌کنند و تفاوت فرهنگی بر آنها حکومت می‌کند که نرم‌افزارهای زندگی آنها را می‌سازد، ولی آنچه سبب اشتراک همه این انسان‌ها می‌شود زندگی است و دیگر هیچ.
5- بعد از چارچوب معرفتی یاد شده، نوبت به روش‌شناسی آن می‌رسد. اگر یک چارچوب معرفتی به یک چارچوب روشن نرسد بیش از یک وهم‌پردازی و خیال‌پردازی نخواهد بود. جهان مفطور با یک روش شناخته می‌شود و آن شهود موجود در زندگی روزمره انسانی است که اساس ارتباطات جامع انسان را تشکیل می‌دهد (ارتباطات انسان با جهان انسانی و غیرانسانی، زنده و غیرزنده) پس کل جهان فیزیکی و غیرفیزیکی با این روش (شهود) در آگاهی انسانی، نقش می‌بندد.
6- بر همین اساس و بنیاد، روش‌شناسی علوم انسانی اسلامی رقم می‌خورد و آن عرف است که بر اساس زندگی روزمره مردم شکل می‌یابد و تشکیل می‌شود؛ یعنی سطح فطرت در سطح کلامی و معرفت‌شناسی و جهانشناسی به سطح روش که می‌رسد، تبدیل به عرف می‌شود که اساس روش‌شناسی علوم انسانی اسلامی است. پس دانش انسانی اسلامی بر اساس سوژه نخبه‌گرای خودبنیاد شکل نمی‌گیرد بلکه بر عرف مردم‌محور شکل و تشکل می‌یابد و چون متصل به فطرت است به علوم سکولار تبدیل نمی‌شود.
7- دانش انسانی اسلامی یک دانش زندگی‌محور است تا یک دانش پیشرفت‌محور چرا که نظریه زندگی محوری یک نظریه مردم‌محور است و نظریه پیشرفت یک نظریه نخبه‌گرای سوژه محور. پس به جای تک‌نگری به نظریه تکامل و تجدد و توسعه و جهانی شدن نخبه محور به اشاعه و سنت‌گرایی و ارتباطات میان فرهنگی نیز توجه می‌شود و ترکیبی از این 2 نظریه را در چارچوب خود دارد.
8- عدالت معرفتی که دانش انسانی اسلامی بنا می‌کند، بر چارچوب شکل‌بندی دانش‌ها در جامعه تاثیر می‌گذارد. فرمول علوم انسانی عربی که فرمول علوم انسانی پیشرفت‌محور است، بر زیربنا بودن علوم تجربی (برای علوم انسانی) تاکید دارد و علوم زیستی زیربنای کل دانش‌های بشری قرار می‌گیرد و اخلاق بر زیست‌شناسی بنا می‌شود. پس اصل تکامل مطرح می‌شود و بقای اصلح و نابودی غیراصلح که غیراخلاقی‌ترین اصل در زندگی انسانی است. پس علوم انسانی غربی بر زیست‌شناسی و نظریه تکامل و اخلاق ظالمانه بقای اصلح بنا می‌شود.
9- مبنای علوم انسانی غربی، تقلیل انسان به حیوان است که از نگاه زیست‌شناسانه به انسان تولید شده است، چرا که انسان زیست‌شناسی همان حیوان است که فقط روی پا راه می‌رود (اندیشه هابس و دیگران) و دارای ضریب هوش بالاتر از دیگر حیوانات است. این نوع علوم انسانی به دنبال به دست آوردن قواعد انسان‌شناسی حیوانی در جوامع است، مثل نظریه سگ‌محور پاولف برای توجیه رفتار انسانی (نظریه محرک و پاسخ) یا نظریه‌های مکانیکی کارکردگرایی و ساختار‌گرایی علوم اجتماعی.
10- نخستین رشته علوم انسانی که تابع انسان‌شناسی حیوانی است و قواعد زیست‌شناسی را اجرا می‌کند، علم اقتصاد است، چرا که قواعد مکانیکی اقتصادی بر اساس انسان حیوانی ترسیم می‌شود که به نام تعدیل اقتصادی یا تعدیل عرضه و تقاضا مشهور است که مبنایی‌ترین اصل اقتصادی است که بر اساس آن، اقتصاد ریاضی شکل می‌گیرد آنچه در این اقتصاد دیده می‌شود فقط پیشرفت است و غیراخلاقی و غیرانسانی‌ترین اصل اقتصادی است که ظالمانه‌ترین اقتصاد جهانی را تولید و بازتولید می‌کند که بر اساس آزادی‌محوری عمل می‌کند.
11- در نظام معرفتی اسلامی، علوم انسانی زیربنای علوم تجربی است عکس نظام معرفتی غربی که علوم تجربی و زیستی زیربنای علوم انسانی است که مکتب اثبات‌گرایی آن را به عهده دارد و همه فرازهای یاد شده را طراحی کرده است و این سبب شده که علوم انسانی غربی غیرانسانی و ضدانسانی شود و پیشنهاد علوم انسانی اسلامی این است که انسان را به جای خود به‌عنوان یک انسان نه یک حیوان بازگردانید.
منبع: هفته‌نامه پگاه حوزه