آزاده صالحی
تحول در فرم و محتوا
8 سال دفاع مقدس با تحت تأثير قرار دادن مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی موجب شد تغییرات متفاوتی در فرم و ساختار و محتوای آثار ادبی به وجود آید و آثار ارزنده‌ای به یادگار بر سینه ادبیات داستانی ایران حک شود. شاید یکی از دلایل موفق بودن آثاری که در عرصه دفاع مقدس امروز به نظر خواندنی و جذاب می‌آید این است که اکثر صاحبان این آثار خود در جبهه‌ها حضور داشتند و از نزدیک تجربه جنگ را لمس کرده‌اند. از این رو است که بیشتر آثاری که در این ارتباط با آنها حین خواندن مواجه می‌شویم، ملموس‌تر به نظر می‌آیند زیرا نویسنده توانسته در تزریق و انتقال عنصر باورپذیری به مخاطب موفق باشد.
مضامینی که نویسندگان به فراخور ذوق و سلیقه شخصی‌شان از فتح خرمشهر وام گرفتند، مانند زاویه دیدشان متفاوت از یکدیگر بوده است.کتاب‌هایی که در کارنامه ادبیات داستانی دفاع مقدس به چشم می‌خورد، گواه این اختلاف سلیقه و دیدگاه نسبت به مقوله جنگ است. در سال‌های آغازین درگیری میان ایران و عراق در خرمشهر اگر مطلبی درباره جنگ نوشته می‌شد، بیشتر حالت گزارش‌گونه داشت و کمتر از صنایع ادبی بهره می‌جست اما رفته رفته و با پایان گرفتن جنگ، نگاه‌ها به این وادی تغییر کرد.آزمون و خطا از خاطره نویسی
تا انواع ژانرهای داستانی
جنگ تمام شد و آسیب‌ها، تبعات و پیامدهای به جا مانده از جنگ بیشتر آشکار شد. تازه آن وقت بود که خیل عظیمی از نویسندگان چه آنهایی که در طول 8 سال در جبهه‌ها حضور داشتند و چه کسانی که تازه در عنفوان دوران جوانی و آغاز فعالیت نوشتاری خود بودند به این فکر افتادند که چرا از تبعات جنگ چیزی نوشته نشده است. از این‌رو، مسیر موضوعی ادبیات دفاع مقدس به سمت و سوی دیگری انشعاب گرفت. درونمایه کتاب‌ها که غالبا در ژانر خاطره‌نویسی، رمان و مجموعه داستان شکل گرفته بود از حالت گزارشی صرف خارج شد و با
درآمیختن خیال نویسنده و شاخ و برگ زدن‌های داستانی، روند جذاب‌تری به خود گرفت.گزارش گونگی؛ درونمایه
نخستین کتاب‌های خرمشهر
اگر بخواهیم چند قدم به عقب بازگردیم و نگاهی گذرا به کارنامه مکتوب ادبیات دفاع مقدس داشته باشیم و آثاری که در این حیطه با موضوع مشخص خرمشهر پدید آمده‌اند را بررسی کنیم، می‌توانیم از نخستین کتاب‌های این حوزه یعنی«آخرین نگاه از پل خرمشهر» به قلم ناصر موذن و «روزهای مقاومت در خرمشهر» نوشته پرویز مسجدی نام ببریم. هرچند، نقش اثرگذاری این کتاب‌ها در آستانه انتشار کمرنگ بود اما هرچه زمان گذشت، روند استقبال مخاطبان از کتاب‌هایی با این موضوعات افزایش یافت. باری، همان‌طور که پیش‌تر هم اشاره شد، کتاب‌های سال‌های آغازین جنگ بیش از هر چیز، بار گزارشی از وقایعی که در جبهه خرمشهر می‌گذشت را به دوش می‌کشید. انتشار کتاب‌هایی چون«لاله‌های خونین خرمشهر»، «روایت فتح» و... در اوایل دهه 60 از این قبیل بودند.عکاسانی که دیگر نیستند
در سال‌های میانی‌تر یعنی 64 تا 67 کتاب‌هایی که با درونمایه خرمشهر به عرصه ادبیات دفاع مقدس وارد شدند، غالبا کتاب‌های عکس بودند یا بیشتر به این سمت وسو رفتند. زنده یاد بهمن جلالی، سعید صادقی و همین‌طور زنده یاد کوروش ابوطالب امام از جمله افرادی بودند که با حضور یافتن در جبهه‌های جنگ بویژه عملیات خرمشهر توانستند تصاویر به یاد ماندنی از لحظات درگیری در خرمشهر تا زمان پیروزی و فتح این شهر برای نسل‌های آینده به یادگار بگذارند. به‌طور کلی بعد از پایان گرفتن کامل جنگ و رها شدن ایران از دغدغه‌های مختلف فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی و با بهبود وضع کشور، علاوه بر نویسندگان و شاعران و پژوهشگران، ارگان‌هایی چون نشر شاهد و بنیاد شهید و امور ایثارگران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، حوزه هنری،کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، بنیاد حفظ آثار دفاع مقدس، موسسه روایت فتح و... سهمی نسبی در انتشار و پررنگ کردن حماسه آزادسازی خرمشهر داشته‌اند.از خرمشهر بگو
در فاصله سال‌های 60 تا روزهای پایانی دهه 70، باز هم کتاب‌هایی با موضوع خرمشهر وارد چرخه انتشار شدند. این بار کتاب‌ها با دیدگاه‌های تازه نویسندگان توانستند رنگ و بویی داستانی‌تر و روایی‌تر به خود گیرند و نزد مخاطب جایگاهی تازه یابند. به این ترتیب«دختری تنها از خرمشهربا کوله‌باری سنگین» نوشته منیژه انتخابی،«روزهای خرمشهر» نوشته مرتضی سرهنگی،«سقوط خرمشهر» به قلم محمود جوانبخت،«شانه‌های خاک» با درونمایه زندگی شهید حسین فهمیده نوشته محمد عزیزی،«مهاجر کوچک» رضا رهگذر،«آب و مهتاب» جعفر ابراهیمی،«دارا انار دارد» به کوشش حسین حداد،«از خرمشهر بگو» رضا بنده خدا و...وارد این عرصه شدند.خرمشهر منبع الهام مؤلفان
غلیان احساسات و عواطف انسانی نویسندگانی که چه در طول جنگ در خرمشهر حضور داشتند و چه کسانی که خارج از این گود بودند، بعدها به‌عنوان پایبندی و یک تعهد شخصی نه‌تنها در عرصه ادبیات داستانی که در وادی شعر نیز دخیل بوده و هست. خرمشهر توانست منبع الهامی در این زمینه باشد. جلوه‌های مقاومت شهر و مظلومیت جمع زیادی از غیرنظامیان این منطقه که دست خالی مقابل چپاول دشمن قد علم کردند و تا آخرین لحظه از خاک خرمشهر دفاع کردند نیز توانست نمود پررنگی در آثار مولفان داشته باشد.شبی که جرواسک نخواند
روند نگارش از جنگ تا جایی ادامه یافت که در اوایل دهه 80، آثار درخشانی به منصه ظهور در این عرصه رسید. از این میان می‌توان به درخشان‌ترین کارها یعنی «داستان‌های شهر جنگی»،«پل معلق»،«هلال پنهان»،«شطرنج با ماشین قیامت»،«خبرنگار جنگی»،«شب ایوب»،«گوساله سرگردان»،«هفت روز آخر»،«شبی که جرواسک نخواند»،«حیاط خلوت»،«عقرب روی پله‌های راه‌آهن اندیمشک» و...یاد کرد. این کتاب‌ها تماما توانستند در برهه‌های مختلف زمانی، جریان‌ساز شوند و نظر منتقدان مخالف و موافق را به سمت خود جلب کنند. هرچند، همه این کتاب‌ها ارتباط مستقیمی با موضوع خرمشهر نداشتند اما هریک به فراخور ذوق و سیلقه شخصی مولفان به ترسیم فضایی از جنگ، خاصه خرمشهر، اندیمشک، آبادان و حوالی آن پرداختند.رویارویی انسان و جنگ
در برخوردی روانشناختی
محمدرضا بایرامی در اثر«پل معلق» با تلفیق 2 زمینه اجتماعی و روانشناختی، برخورد افراد و مناسبات اجتماعی آنها را در رویارویی جنگ نشان داد. از این برآیند شخصیت «ناصر» شکل می‌گیرد و مخاطب را با خود درگیر و همراه می‌سازد. داشتن نگاهی ملی و انتقادی از مهم‌ترین ویژگی‌های این کتاب است که در زمان انتشار با اقبال مناسبی مواجه شد.«حیاط خلوت» فرهاد حسن‌زاده نیز اگرچه طی سال‌های اخیر به رشته تحریر درآمده است اما در حال و هوایی اقلیمی و به‌طور اخص در حوالی خرمشهر و اصولا شهرهای جنوب می‌گذرد. حسن‌زاده در این رمان حسی نوستالژیک را با پیامدهای جنگ بویژه مساله مهاجرت و دور شدن از آدم‌ها تلفیق کرده است. در کتاب «شبی که جرواسک نخواند» نیز جمشید خانیان صرف‌نظر از ترسیم روز نخست جنگ، از این پدیده به‌عنوان عامل گسستن عشق میان 2 انسان و رقم خوردن سرنوشتی نامعلوم یاد می‌کند. ادبیات دفاع مقدس در حوزه ارائه آثاری با درونمایه خرمشهر هر سال در قیاس با سال‌های گذشته به موفقیت‌های محتوایی و ساختاری زیادی نايل شد. این‌طور به نظر می‌رسد که هرچه از جنگ و به‌طور مشخص حماسه خرمشهر می‌گذرد، نویسندگان با فراغ بال بیشتری می‌توانند به ارائه کارهای خود از خاطره‌نویسی تا داستان کوتاه و رمان بپردازند.هلال پنهان و خبرنگار جنگی
در راستای تحلیل جنگ
نمود این ویژگی را می‌توان در اغلب کارهای حبیب احمدزاده مشاهده کرد که با واقعیت پیوند محکمی دارد. احمدزاده یکی از معدود نویسندگانی است که گذشته از مستندنگاری، نگاهی متکی به یک نوع ژانر خاص دارد. او در تمام داستان‌های خود بخوبی نشان می‌دهد که می‌کوشد به جزئیات جنگ وارد شده و به تحلیل آن بپردازد.«هلال پنهان» علی‌اصغر شیرزادی نیز به‌عنوان اثر کامل در حوزه جنگ اثری شاخص است. روایت شیرزادی هرچند مستقیما با جنگ درگیر نیست اما می‌توان گفت او به‌عنوان یک خبرنگار جنگی وقایع را از منظر مستند خیلی خوب ترسیم کرده است. در عین حال کتاب «جنگی بود جنگی نبود» مجید قیصری از هر نظر اثر شاخصی به شمار می‌رود. هرچند کار از برخی وجوه کامل نیست اما دارای زبان مستقل است و روایتی مستقل را از آنچه برای نسل ما اتفاق افتاده ابراز می‌دارد. البته ناگفته نماند که در غالب داستان‌های جنگی ما با نوعی آرمانگرایی غیرواقعی از سوی نویسندگان مواجه می‌شویم اما این مولفه در کارهای نویسندگان سال‌های اخیر کمرنگ‌تر شده است.شعرهای دفاع مقدس
در عین حال، پرداختن به شعر برای خرمشهردر قیاس با ادبیات داستانی طی دوره‌های مختلف به آن شکلی که باید نتوانسته به رشد و تکامل دست یابد. به بیان ساده‌تر، بعد از پایان گرفتن جنگ و فتح خرمشهر، بیـشترین شاعرانی که در سرایش از خرمشهر سهم عمده‌ای داشتند، سلمان هراتی، قیصر امین‌پور، افشین علاء و بیوک ملکی و تنی چند از شاعران معاصر بودند که در برهه‌های مختلف، بهترین و مفیدترین اشعار را در این زمینه سروده‌اند و کار بیشتری در این حوزه انجام نشده است.حکایت همچنان باقی است
و امروز بعد از گذشت سال‌ها از آزادسازی خرمشهر به دست رزمندگان، حکایت همچنان باقی است. سیده‌زهرا حسینی این روایت را با «دا» تکمیل کرده و به واسطه کتابی که توانسته تا به امروز بیش از یکصد بار تجدید چاپ شود، موجی از احساسات و اندوه حاصل از ايام دفاع مقدس در خرمشهر را بر ذهن خوانندگان جاری سازد. شیوه روایت این کتاب به گونه‌ای بود که در همان چاپ‌های نخستین جای خود را برای متمایز شدن در میان دیگر کتاب‌های دفاع مقدس باز کرد. بعد از آن نیز خاطرات«بابانظر» منتشر شد که نه موضوع خرمشهر که مختصات جنگ را ترسیم کرده بود. کتاب‌هایی از این دست نشان می‌دهد که گفتن از جنگ هرگز تمام نخواهد شد. با این حال و به زعم منتقدان و نویسندگان عرصه ادبیات دفاع مقدس، این حوزه همچنان جای پیشرفت دارد و چه‌‌بسا ناگفته‌هایی که با وجود تالیف و انتشار صدها جلد کتاب هنوز تبیین نشده است و جای آن دارد که مخاطب به واسطه این آثار، بیشتر با فراز و فرودهای
8 سال دفاع مقدس در قالب‌های مختلف داستانی، شعر، خاطره‌نگاری، مستندنویسی و... آشنا شود.