دکتر اصغرآقا مهدوی*: مستکبران در قرآن کریم در جریان پیشبرد اهداف استکباری از سیاست‌هایی در مقام ترفند برای اغفال هرچه بیشتر طرفداران جبهه استکباری و همچنین سست کردن بنیان‌های اعتقادی جبهه مستضعفین مدد می‌جویند.
الف- سیاست‌های تبلیغاتی
«وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِک»(1) که بعضی از مفسرین آن را به هرگونه تبلیغات گمراه‌کننده که در آن از وسایل صوتی و بصری استفاده می‌شود، جهت انحراف از راه حق تفسیر کرده‌اند. (مکارم‌شیرازی، ۱۳۷۴: ج ۱۲ص ۱۸۵) تفسیر المیزان «استفزز» را به معناى «هل دادن به آرامى و به سرعت» می‌داند که در مقام کنایه، عاملان آن را- شیطان و پیروانش- همچون چوپان و رمه قلمداد کرده که عملا با یک صدا به راه مى‌افتند. (طباطبایی،۱۳۷۴:ج ۱۳ص۲۰۰)
ب- سیاست‌های اقتصادی
محاصره اقتصادی از شیوه‌های مؤثر و متداولی است که از زمان‌های قدیم برای مواجهه با دیگران کاربرد داشته است. برای سرکوب انقلاب‌های توحیدی، مستکبران در طول تاریخ از این روش کمک جسته‌اند. محاصره حضرت رسول(ص) و یارانشان در شعب ابیطالب و محاصره امام حسین(ع) و همرزمانشان در عدم دستیابی به آب نمونه‌های تاریخی در این باره هستند. قرآن درباره منافقان عهد حضرت رسول(ص)می‌فرماید: «آنها کسانی هستند که به یکدیگر می‌گویند: به کسانى که نزد پیامبر خدایند انفاق مکنید تا پراکنده شوند. حال آنکه گنجینه‌هاى آسمان‌ها و زمین از آن خداست ولى منافقان درنمى‌یابند.»(2)
پ- سیاست‌های سیاسی، فرهنگی و روانی
براساس آیه ۶۴ سوره مبارکه اسراء استفاده از وعده‌های مغرورکننده و انواع فریب‌ها و نیرنگ‌ها، یکی دیگر از برنامه‌های شیطان است، آنها روانشناسان ماهری را برای اغفال و فریب مردم ساده‌دل و حتی هوشیار تربیت کرده‌اند. (مکارم‌شیرازی،۱۳۷۴: ج ۱۲ ص ۱۸۷). در این راستا، شیطان و به تبع آن مستکبران از حربه‌های مختلفی مدد می‌جویند.
1- تهدید
وقتی فرد یا جماعتی از نظر روحی شکست خورد و در مقابل دشمن احساس ضعف کرد، تسلط بر او کار دشواری نخواهد بود، لذا در رقابت‌ها و مبارزات علیه یکدیگر، ابتدا سعی بر این است که طرف مقابل را با تهدیدها از میدان بیرون و با ترس افکندن روحیه او را تضعیف کنند و بعد در صورت مقاومت، مراحل بعدی عملیات را شروع کنند. فرعون مستکبر، وقتی با ایمان ساحران روبه‌رو می‌شود، دست به تهدید ایشان می‌زند: «[فرعون] گفت آیا پیش از آنکه به شما اجازه دهم، به او ایمان آوردید؟ قطعا او بزرگ شماست که به شما سحر آموخته، پس بى‌شک دست‌هاى شما و پاهایتان را یکى از راست و یکى از چپ قطع مى‌کنم و شما را بر تنه‌هاى درخت خرما به دار مى‌آویزم تا خوب بدانید عذاب کدامیک از ما سخت‌تر و پایدارتر است».(3)
2- تحقیر
اگر بتوان در کسی این احساس را برانگیخت که احساس کند از دیگران پست‌تر است، می‌توان بر او تسلط روانی پیدا کرد. در طول تاریخ مستکبران پیوسته بدین شیوه عمل کرده و بر مردم حاکم شده‌اند. فرعون از جمله مستکبرانی است که از این شیوه برای حاکم شدن بر اراده مردم استفاده کرد: «پس قوم خود را سبک‌‌مغز یافت [و آنها را فریفت] و اطاعتش کردند چراکه آنها مردمى منحرف بودند.»(4) فرعون هنگامی که با دعوت موسی(ع) روبه‌رو می‌شود، برای خنثی کردن اثر دعوت او بر اطرافیانش دست به تحقیر موسی(ع) می‌زند. فرعونیان به موسى نسبت جنون دادند.(5) (قرائتی، ۱۳۸۳:ج۸ ص۳۱۰).
3- تهمت زدن
از آنجا که انسان‌ها فطرتا کمال‌خواه و به دنبال حقایق هستند، در صورتی که چهره حق نمایان شود و آمادگی نفسانی وجود داشته باشد، حقیقت را درک کرده و آن را می‌پذیرند. مستکبران هر طایفه‌ای که پیامبران به‌سوی ایشان فرستاده می‌شدند، رسولان خدا را متهم به اموری می‌کردند تا دعوت راستین ایشان را دروغین نشان دهند و بدین وسیله مردم را علیه ایشان برانگیزانند. فرعون هنگامی که با دعوت موسی(ع) روبه‌رو می‌شود، برای خنثی کردن اثر دعوت او بر اطرافیانش، درصدد توجیه معجزات موسی برآمد و به اطرافیان خود گفت: «واقعا این ساحرى بسیار داناست.»(6) فرعون فکر می‌کرد چون در آن زمان سحر رایج بود، این اتهام بهتر از هر چیز دیگر مؤثر واقع خواهد شد. (قرائتی، ۱۳۸۳:ج۸ ص۳۱۰)
4- تطمیع
خداوند برای ادامه حیات انسان، خواسته‌هایی از قبیل میل به خانه و همسر و فرزند در او قرار داده است. تا زمانی که این امیال در خدمت انسان و تکامل معنوی او باشد، مفید و ضروری است اما کسانی که از مدار حق خارج می‌شوند، این خواسته‌های طبیعی در ایشان طغیان می‌کند و دیگر حد و مرزی نمی‌شناسد. حال انسان‌هایی که به دنبال استخدام افراد در جهت اهداف خود هستند، چنین افراد حریصی را با وعده‌های دنیوی به سوی خویش می‌کشند. تطمیع به عنوان یکی از ابزار جذب افراد و گروه‌ها در انحطاط و سقوط از مسیر الهی، در طول تاریخ در سطوح فردی و بین‌المللی کاربرد داشته است. هنگامی که قرار بر این شد تا موسی(ع) با ساحران تحت حاکمیت فرعون رقابتی داشته باشد، فرعون به ساحران وعده داد در صورتی که بر موسی(ع)غالب شوید «حتماً از [زمره] مقربان خواهید شد».(7)
5- تحریک احساسات
فرعون برای اینکه مردم را در مقابل موسی قرار دهد، دعوت او را توطئه‌ای برای اخراج مردم از سرزمینشان به حساب می‌آورد و می‌گوید: «اى موسى آمده‌اى تا با سحر خود ما را از سرزمینمان بیرون کنى؟»(8) این تهمت، تهمتى سیاسى است تا بدان وسیله افکار عمومى را علیه او بشوراند و او را دشمن ملت معرفى کند، دشمنى که مى‌خواهد با نقشه‌هایش آنان را از وطن، آب و خاکشان بیرون کند. (طباطبایی، ۱۳۷۴:ج۱۴، ص۲۴۰) قوم ثمود، قوم نوح، عاد و شعیب نیز استدلال‌های مشابهی در این رابطه داشتند.(9)
6- جوسازی و انحراف افکار عمومی
در صورتی که جو سالم بر جامعه حاکم باشد، وجدان‌های پاک و فطرت‌های سالم انسان‌ها به دنبال حق خواهند رفت لذا سعی شیاطین این است که حق را با باطل درهم آمیزند و باطل را به عنوان حق به مردم تحمیل کنند. مفسر تفسیر نمونه در شرح آیه ۱۷ سوره رعد (خداوند حق و باطل را [اینچنین] مثل مى‌زند...)(10) می‌نویسد: هنگامی که سیلاب وارد دشت می‌شود و جوش و خروش آب فرو می‌نشیند، اجسامی که با آب مخلوط شده بودند تدریجا در سطح زمین ته‌نشین شده و کف‌ها از میان می‌روند و آب زلال، چهره اصلی خود را دوباره آشکار می‌کند. به همین ترتیب باطل سراغ بازار آشفته می‌رود تا از آنها بهره گیرد اما هنگامی که آرامش پیدا شد و هر کسی به جای خویش نشست و معیارها و ضابطه‌ها در جامعه آشکار شد، باطل جایی برای خود نمی‌بیند و به سرعت کنار می‌رود. (مکارم‌شیرازی،۱۳۷۴: ج۱۰ص ۱۶۹)
یکی از نیرنگ‌های سیاست‌بازان این است که هرگاه حادثه مهمی بر خلاف میل آنها واقع شود برای منحرف ساختن افکار عمومی از آن، فوراً دست به کار آفریدن صحنه تازه‌ای می‌شوند که افکار توده‌ها را به خود جلب و از آن حادثه نامطلوب منحرف و منصرف کنند. فرعون پس از شنیدن ایمان آوردن ساحران به موسی، در جهت منحرف کردن افکارعمومی به بزرگان قومش چنین گفت: «اى بزرگان قوم من جز خویشتن براى شما خدایى نمى‌شناسم پس اى هامان برایم بر گل آتش بیفروز و برجى [بلند] براى من بساز شاید به [حال] خداى موسى اطلاع یابم و من جداً او را از دروغگویان مى‌پندارم».(11) (طباطبایی، ۱۳۷۴:ج۱۶، ص۵۲)
7- شایعه‌پراکنی
شایعه در اشکال مختلف آن، سلاح خطرناکی در خدمت جنگ روانی است و برای تخریب روحیه انسان‌ها، تضعیف و فلج کردن اندیشه آنها به کار می‌آید. قرآن کریم به بسیاری از شایعاتی که از سوی ضعیف‌النفس‌ها، منافقان و یهودیان ساخته و پرداخته شده، اشاره کرده است. اوج این شایعات مربوط به جنگ‌ها، لحظات حساس و سرنوشت‌ساز است. شایعات پخش شده در احد، حدیبیه، تبوک و... مصادیق بارزی از چنین شایعاتی است. همچنین وقتی عیسی(ع) از مریم(س) متولد شد، یهودیان شایعاتی منتشر کردند که نزاهت و پاکی خاندان نبوت را جریحه‌دار می‌کرد. قرآن در آیاتی بدان اشاره فرموده است.(12) (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴:ج۱۴ص۴۰۸)
8- سازشکاری
یکی از اصول مبارزه مستکبران با نهضت‌های الهی، سیاست گام به گام بوده است. همان‌طور که پیش‌تر بیان شد، شیاطین جن و انس برای نفوذ در یک فرد متعالی یا یک نظام الهی به تدریج و با احتیاط و طبق برنامه عمل می‌کنند. اگر اقداماتی که در لحظات اولیه برای به سازش کشیدن یک نهضت انقلابی صورت می‌گیرد با عکس‌العمل شدید رهبران انقلاب روبه‌رو نشود، دشمنان را در مقابله با آن حرکت دینی حریص‌تر و امیدوارتر می‌کند. قرآن تمایل مستکبران را در به سازش کشیدن رهبران دینی، اینگونه بیان می‌دارد: «دوست دارند که نرمى کنى تا نرمى کنند.»(13) مراد این است که دوست دارند کمى تو از دینت مایه بگذارى، کمى هم آنان از دین خودشان مایه بگذارند و هر یک درباره دین دیگرى مسامحه روا بدارد. (طباطبایی، ۱۳۷۴:ج۱۹، ص۶۲۱)
ولی قرآن بارها به پیامبر(ص) هشدار داده که هرگز کمترین انعطافی در برابر این پیشنهادهای انحرافی از خود نشان ندهد و با اهل باطل مداهنه نکند، چنانکه در آیه ۴۹ سوره مائده به این مهم اشاره شده است: «و میان آنها به موجب آنچه خدا نازل کرده داورى کن و از هواهایشان پیروى مکن و از آنها برحذر باش؛ مبادا تو را در بخشى از آنچه خدا بر تو نازل کرده به فتنه دراندازند...».(14)
*استادیار دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد دانشگاه امام صادق(ع)
پی‌نوشت
1- آیه ۶۴، سوره مبارکه اسراء
2- آیه ۷، سوره منافقون
3- آیه ۷۱، سوره مبارکه طه
4- آیه ۵۴، سوره مبارکه زخرف
5- آیه ۲۷، سوره مبارکه شعراء
6- آیه ۳۴، سوره مبارکه شعراء
7- آیات ۴۱ و ۴۲، سوره مبارکه شعراء
8- آیه ۵۷، سوره مبارکه طه
9- آیه ۹ و ۱۰، سوره مبارکه ابراهیم
10- آیه ۱۷، سوره مبارکه رعد
11- آیه ۳۸، سوره مبارکه قصص
12- آیات ۲۷ و ۲۸، سوره مبارکه مریم
13- آیه ۹، سوره مبارکه قلم
14- آیه ۴۹، سوره مبارکه مائده