کاروان عظیم پیشرفت، تمدن و تکنولوژی در راستای تحقق وصول به رفاه، آسایش و آرامش فردی و اجتماعی با شتابی روزافزون در حرکت است. با نگاهی گذرا به ابداعات، اختراعات و اکتشافات بشر در گستره‌های گوناگون می‌بینیم که انسان توانسته است با نیروی عظیم خلاق و کاوشگر خود ریشه بسیاری از مجهولات را بخشکاند. گرچه باید اعتراف کرد هنوز مجهولات فراوانی در پیش روی اوست که سزاوار است به معلوم تبدیل شود. مباحث این نوشتار در مقام پاسخگویی به پرسش‌هایی است که پیرامون رابطه دین و تکنولوژی مطرح می‌شود. آیا مطلقاً دین تکنولوژی را تأیید می‌کند و با آن سازگار است یا مطلقاً ناسازگار است؟ یا در مواردی با یکدیگر سازگار و در جاهایی همدیگر را نفی می‌کنند؟ اینک با هم مطلب را از نظر می‌گذرانیم.
تعامل دین و تکنولوژی
سوال اصلی مورد بحث این است که آیا دین اقتضای خاصی نسبت به تکنولوژی دارد یا به عکس آیا تکنولوژی، دین و فرهنگ خاصی را همراه می‌آورد؟ نخست لازم است یادآور شوم که همه ما اکنون با امری جدی به نام تکنولوژی مدرن رو به رو هستیم که تمام عرصه‌ها و اوقات زندگی انسان را تحت تاثیر قرار داده است. کمتر عرصه‌ای از زندگی انسان است که در آن آثار فناوری جدید به چشم نخورد. پدیده‌ای که با آن مواجه هستیم، مدعی است که آینده نویدبخشی را برای بشر پیش‌بینی و تامین می‌کند. بشر با گسترش فنون مختلف به اصطلاح مدرن توانسته است به تولید طبیعت جدید از طریق شیمی حیات دست یافته و تکنولوژی حیات، بیوشیمی و بیوتکنولوژی و مانند اینها طبیعت‌ها، انرژی‌ها و محصولات جدیدی را در اختیار بشر قرار دهد؛ انرژی‌هایی که قبلا شناخته شده نبود و توانسته است محصولات جدیدی را تولید کند. گاهی سرعت تولید مواد جدید به حدی زیاد است که در هر روز قریب به یکهزار نوع ماده جدید تولید می‌شود. این پدیده نو توانسته است با ایجاد ابزار جدید، توسعه ارتباطات و ارتباطات الکترونیکی را در دنیای جدید ساماندهی کرده و تصرفات فراوانی که با آن روبه‌رو هستیم، به همراه آورد. این تکنولوژی با عرصه‌ها و ساحت‌های گسترده‌ای که دارد، زمینه‌های مختلف را تحت تأثیر قرار داده است؛ از جمله ایجاد و پردازش در اطلاعات و نظام اطلاعات جدید و امثال اینها، مدعی است که برای آینده بشر می‌تواند امنیت، رفاه و آزادی بیشتر را به ارمغان آورد و آن دغدغه‌های قدیمی و کهن بشر را مرتفع کند. به طور طبیعی باید اندیشمندان و متفکران دنیای اسلام موضع خویش را با این تکنولوژی مدرن روشن کرده و توضیح دهند که آیا این تکنولوژی و رهاورد جدید بشری را به رسمیت می‌شناسند یا خیر؟ آیا تعارض بین این تکنولوژی و فناوری‌های جدید و دین وجود ندارد؟ و سوال‌‌های فراوان دیگری که پیش روی متفکران دنیای اسلام است که به ناچار باید به این سوال‌‌ها پاسخ روشنی بدهیم. البته معنی اینکه ما ناچار هستیم نسبت خودمان و اسلام را با دنیای مدرن و از جمله تکنولوژی و فناوری‌های مدرن ترسیم و روشن کنیم، فقط از این زاویه نیست که این دنیای مدرن در حال جهانگشایی است و به جغرافیای دنیای اسلام هجوم آورده است بلکه از این جهت است که ما مدعی یک تمدن جدید هستیم و در این تمدن جدید باید نسبت خودمان را با این محصولات بشری به روشنی تبیین کنیم. بنابراین تحلیل تکنولوژی مدرن و شناخت و تبیین نسبت آن با تمدنی که ما مدعی آن هستیم، یک ضرورت برای ما در مسیر دستیابی به تمدن جدید است. آیا تمدنی که ما مدعی آن هستیم همین فنون مورد استفاده بشر است و تنها مسیر استفاده آن تغییر می‌کند، یا این فنون و تکنیک‌های جدید، ابزار دستیابی به تمدن دینی نیستند؟ آیا می‌خواهیم آنها را به طور کلی از عرصه حیات بشر حذف کنیم، یا می‌خواهیم از بین آنها متناسب با شرایط فرهنگی و اقلیمی خودمان گزینش کنیم و به طور کلی این تکنولوژی را در یک تکنولوژی جدید منحل و تبدیل کنیم؟ پاسخ به مجموعه این سوالات نه از موضع ضعف بلکه به خاطر این رویکرد است که ما مدعی یک تمدن جدید هستیم و این تمدن جدید یکی از موضوعات جدی‌ای که باید حل و فصل کند و از برخورد ابهام‌آمیز با آن اجتناب کند؛ همین مساله تکنولوژی و فناوری‌های مدرن است. بیش از این لازم به توضیح نیست که برای دستیابی به یک تمدن جدید ما نیاز به یک سلسله ساز‌و‌کارها و فناوری‌ها داریم. حال سوال این است که آیا این فناوری‌هایی که ما در راه نیل به مقاصد و آرمان‌های خود به کار می‌گیریم، همین تکنولوژی مدرن است یا چیز دیگری است؟ آیا این تکنولوژی مدرن اصولا بار ارزشی و فرهنگ خاصی را به همراه دارد یا نه ضرورتاً حامل یک فرهنگ خاصی نیست و می‌توان همین تکنولوژی را در فرهنگ‌های مختلف به کار گرفت بدون اینکه تاثیر منفی بر آن فرهنگ‌ها داشته باشد؟ برای تبیین موضع ضروری است که هم تکنولوژی و هم دین را تعریف کرده و بشناسیم تا بگوییم تعامل بین دین و تکنولوژی چگونه برقرار می‌شود. بدون تبیین منظور از این 2 تعریف، نسبت بین این 2 مقوله ممکن نیست. در واقع بسیاری از اختلاف‌نظرهایی که در پاسخ به این مسأله که موضع دین نسبت به تکنولوژی چیست؟ ناشی از اختلاف نظر در فهم و تبیین دین و تکنولوژی است، بنابراین به طور مختصر نگاه خود را نسبت به این 2 مقوله تبیین می‌کنیم.
نگاه به دین
در نگاه به دین گاهی دین را به یک سلسله اعتقادات و دستورات اخلاقی و یک سلسله احکام تفسیر می‌کنید بویژه در توضیح چارچوب این اخلاق و اعتقادات و احکام هم به معارف دینی موجود بسنده می‌کنید. یعنی دین را به اخلاق، اعتقادات و احکام فقهی خلاصه می‌کنید. این یک نگاه نسبت به دین است. نگاه دیگر نسبت به دین این است که حتی از این هم دین را حداقل‌تر کنید و معتقد باشید آنچه در عرصه معارف دینی ما موجود است ضرورتاً همه آن مربوط و منسوب به دین نیست بلکه بسیاری از آموزه‌هایی که در معارف دینی ما موجود هستند، جزو اجزای ذاتی دین نیستند.