حجت‌الاسلام سید‌محمد‌مهدی میرباقری
اجزای ذاتی دین بسیار محدودتر از همین معارف و آموزه‌هایی است که در حوزه‌های معرفت دینی تبیین شده است، لذا به یک دین حداقلی محض می‌رسیم؛ دینی که هم در عرصه اعتقادات و هم در عرصه اخلاق حداقلی است همچنانکه برخی مدعی آن هستند. نگاه دیگری هم در باب دین هست و آن اینکه دین را طریق جریان سرپرستی خدای متعال در مسیر تکامل بشر و تاریخ بشری و ابزار سرپرستی تکامل بشر در همه عرصه‌های حیات بدانیم. با این دیدگاه دین ابزار جریان هدایت الهی برای سرپرستی بشر به سمت قرب و ابزار هدایت بشر به سمت تکامل و توسعه قرب و تکامل بندگی خدای متعال است. بنابراین دین صرفاً یک سلسله اعتقادات، احکام و اخلاق نیست و تنها عرصه حیات فردی انسان را پوشش نمی‌دهد بلکه همه عرصه‌های حیات انسان را در مسیر قرب خدای متعال سرپرستی می‌کند. به تعبیر دیگر دین به مجاری ولایت و ربوبیت خدای متعال بر حیات بشر تبیین و تفسیر می‌شود که طبیعی است اخلاق، اعتقادات و رفتار انسان را در همه عرصه‌های حیات انسانی اعم از فردی و جمعی تحت تدبیر و پوشش قرار می‌دهد. اگر دین را از منظر بالا نگاه کنیم و در قوس نزول مورد توجه قرار دهیم، جریان ولایت الهی در همه عرصه‌های حیات می‌خواهد بشر را به سمت توسعه بندگی خدای متعال سرپرستی کند؛ تا جایی که حتی تکون اعمالی و اورادی کلها ورداً واحداً و حالی فی خدمتک سرمدا. اگر قرار است جریان توحید و پرستش، خضوع، خشوع و تذلل فقط برای خدای متعال در همه عرصه‌های زندگی بشر جاری شود، طبیعی است مناسکی برای بندگی در عرصه‌های مختلف حیات اجتماعی، فردی، عرصه روح و روان، ذهن و اندیشه و رفتار عینی انسان تبیین شود که در این صورت همه تحت ولایت و سرپرستی دین قرار می‌گیرند. اگر از منظر خودمان یعنی در قوس صعود به دین نظر افکنیم، دینداری ما تولی به ولایت الهیه در همه عرصه‌های حیات است. دین جریان ولایت و تولی است. باطن دین چیزی جز جریان ولایت الهیه نیست. آداب فقهی و احکام و مناسک اخلاقی و عملی و حتی اعتقادات، مناسک جریان ولایت خدا در عرصه حیات انسان هستند. دین با این نگاه یک مفهومی وسیع‌تر از صرف اخلاق، اعتقادات و احکام پیدا می‌کند، آن هم اخلاق و اعتقادات و احکام در عرصه حیات فردی انسان.
نگاه به تکنولوژی
نگاه به تکنولوژی را هم یک بار فقط به عنوان ابزار تولید محصول خاص تعریف می‌کنید؛ ابزاری که منابع را به یک محصول خاص تبدیل می‌کند مثل تکنولوژی که به وسیله آن اتومبیل، صنایع و محصولات الکترونیکی جدید تولید می‌شود، به این تکنولوژی می‌گویند یعنی تکنولوژی را به ماشین‌آلات تفسیر می‌کنید. این یک نگاه به تکنولوژی است که بگوییم تکنولوژی یک سلسله ماشین‌آلاتی هستند که وسیله تبدیل منابع به یک محصول خاص هستند. مثلا ماشین لباسشویی تولید می‌کنند؛ محصولات ماشینی که مورد نیاز بشر امروز است و در زندگی بشر امروز به کار می‌آید را تولید می‌کنند. این یک معنا از تکنولوژی است و این یک منزلت از تکنولوژی هم هست. یک بخش از فناوری‌هایی که باید موضوع بحث و مورد توجه قرار گیرد و نسبت آن با دین تبیین بشود همین ماشین‌آلات مدرن هستند و محصولات صنعتی مدرن را تولید می‌کنند، باید روشن شود که اینها چه نسبتی با دین دارند؟ و همچنین محصولات صنعتی جدید، محصولات ماشینی جدید، چه نسبتی با دین برقرار می‌کنند؟ این یک بخش و یک سطح از تکنولوژی است، ولی تکنولوژی در این خلاصه نمی‌شود همچنان که در ادبیات علمی معاصر هم تکنولوژی را فقط به این معنا به کار نمی‌برند. تکنولوژی 2 سطح دیگر هم دارد: یک سطح از تکنولوژی ابزار طراحی و مهندسی است که تولید محصول خاص را طراحی و مهندسی می‌کند یعنی طراحی تکنولوژی به مفهوم مهندسی طرح و طراحی کردن تکنولوژی به معنی ماشین‌آلات صنعتی منزلت دیگری از تکنولوژی است. تکنولوژی به این معنا یک نرم‌افزار است. صرفاً سخت‌افزار نیست. این هم منزلتی از منزلت تکنولوژی است که در اصطلاح امروز جزو تکنولوژی، فناوری و فنون عملی که در زندگی بشر جاری می‌شوند به حساب می‌آید. دایره این فناوری یک مقدار وسیع‌تر از تکنولوژی به مفهوم قبل است. در تکنولوژی به مفهوم قبل شما ماشین‌آلاتی دارید که منابع خاصی را صرفاً به یک محصول خاص تبدیل می‌کنند. فرض کنید کارخانه‌ای دارید که کارخانه تولید تلفن همراه است و کارخانه دیگری که کارخانه تولید ماشین لباسشویی است. این کارخانه و این سخت‌افزار براحتی نمی‌تواند محصول دیگری را تولید کند. ابزاری برای تولید محصول خاص و تبدیل منابع خاص به یک محصول خاص است ولی دامنه مهندسی طرح از این وسیع‌تر است. یک نرم‌افزاری است که در طراحی‌های گوناگون به کار می‌آید. یک مقدار انعطاف‌پذیری وسیع‌تر و گسترده‌تری دارد. از این مرحله بالاتر ابزار تولید این نرم‌افزار است یعنی شما طراحی و مهندسی طرح دارید، خود این مهندسی طرح تابع روشی که از آن روش تولید معادلات و علوم کاربردی است تولید می‌شود؛ خود آن روشی که روش تولید معادله و علوم کاربردی است. آن هم بخشی از فناوری و تکنولوژی جدید بلکه تکنولوژی اساسی و محوری است. فناوری اساسی است که حاکم بر مهندسی طرح و طبیعتاً حاکم بر ماشین‌آلات و محصولات آنهاست. یعنی مجموعه محصولات صنعتی مدرن که در زندگی بشر به کار می‌آید و حتی خدمات‌رسانی مدرن تابع مهندسی طرح‌ها و مهندسی طرح‌ها تابع روش تولید معادلات و روش تولید این مهندسی هستند. آن روش‌ها هم جزو فنون و تکنولوژی به حساب می‌آیند به این معنا تکنولوژی مفهوم عامی پیدا کرده و مجموع فنون عملی را تحت پوشش قرار می‌دهد. آن اصطلاحی هم که اکنون در باب تکنولوژی به کار می‌رود معمولا همین معنای عام را در نظر دارد. مراد از تکنولوژی فقط ناظر بر ماشین‌آلاتی که ابزار تولید محصول خاص هستند و منابع و مواد اولیه‌ای را به یک محصول خاص تبدیل می‌کنند، نیست بلکه مجموع فناوری‌هایی که در تولید خدمات و کالا به کار می‌روند و بالاتر؛ فناوری‌هایی که در مهندسی طرح اعمال می‌شوند و بلکه مجموع فناوری‌هایی که خود توسعه مهندسی طرح و توسعه معادلات و علوم کاربردی به وسیله آنها اتفاق می‌افتد به نام تکنولوژی نامیده می‌شوند که در این اصطلاح بین تکنولوژی و علم ارتباطی تنگاتنگ برقرار می‌شود.