محسن هاشمی *
تهران به عنوان پایتخت جمهوری اسلامی ایران، علاوه بر مرکزیت سیاسی، از لحاظ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز اولین شهر ایران است. این شهر هشت میلیونی که با شهرک‌های اقماری بالغ بر 12 میلیون نفر جمعیت دارد، با بحران ترافیک و تبعات ناشی از آن چون مصرف سوخت، آلودگی هوا، آلودگی صوتی، وقت تلف شده وتصادفات مواجه است. بدون تردید ساخت یک سامانه حمل و نقل کارا و پر ظرفیت چاره اصلی غلبه بر این بحران خواهد بود. امروزه حمل و نقل ریلی درون شهری نقش خود را به عنوان یک شبکه حمل و نقل همگانی انبوه، ایمن، سریع، ارزان و راحت در کاهش تراکم خودروها، آلودگی محیط‌زیست، مصرف سوخت و ارتقای کیفیت زندگی اجتماعی بیش از پیش آشکار کرده است.در سال 1337 برای شهر تهران در اولین طرح جامع شهری، بحث حمل و نقل ریلی دیده شد. در سال 1350 شهرداری پایتخت بررسی وضعیت حمل و نقل شهری را به شرکت فرانسوی «سوفرتو» واگذارکرد. شرکت مذکور در سال 1353 گزارش جامعی با عنوان «طرح ترافیک وحمل و نقل تهران» ارائه کرد. در این طرح، سیستم «خیابان- مترو» براساس ایجاد هفت خط مترو به طول 146 کیلومتر که به وسیله توسعه شبکه روزمینی به حومه، یک شبکه کامل اتوبوسرانی به عنوان مکمل مترو، تعدادی پارک سوار در اطراف ایستگاه‌های مترو و در نهایت یک شبکه بزرگراهی به صورت کمربندی تکمیل می‌شد، پیشنهاد شد. سال 1354 پس از تاسیس شرکت راه‌آهن شهری تهران و حومه از این طرح، ساخت چهار خط به طول 64 کیلومتر مورد تصویب هیات دولت وقت قرار گرفت. ساخت 2 هزار و 300 متر تونل و بخشی از سازه سه ایستگاه، نتیجه فعالیت شرکت مترو در تحقق بخشیدن به طرح مذکور در سال‌های 1356 تا 1359 بوده است.از سال 1366 فعالیت شرکت راه‌آهن شهری تهران و حومه بر مبنای همان طرح سوفرتو، ساخت 2 خط درون شهری (شمالی- جنوبی و شرقی- غربی)و یک خط برون شهری به شهر کرج (خارج از شبکه پیشنهادی) با توجه به مصوبه دولت مبنی بر ایجاد متروی اتصال به شهرهای اقماری به طور مجموع به طول 90 کیلومتر با 52 ایستگاه دوباره آغاز و تا سال 1386 تکمیل شد. بهره‌برداری از سه خط مترو و استقبال روزافزون شهروندان و تاثیر انکارناپذیر آن بر زندگی روزمره مردم، هیچ تردیدی در توسعه متروی تهران باقی نگذاشته است. با توجه به گسترش تهران ساخت باقیمانده خطوط متروی سنگین شهری، خطوط سریع‌السیر و اقماری و همچنین استفاده از وسایل حمل و نقل همگانی مکمل برای کلانشهر تهران که از ابر شهرهای دنیاست یک ضرورت به نظر می‌آید. از این رو بازنگری و به روزسازی مجدد مطالعات بلندمدت توسعه حمل ونقل انبوه همگانی و ریلی تهران در مهرماه 1383 ضروری دانسته شد و مورد تصویب هیات مدیره مترو قرار گرفت. شرکت راه‌آهن شهری تهران و حومه در ابتدا، ساخت سه خط به طول 90 کیلومتر را در دستور کار خود داشت و براساس همین طرح نیز ساختار تشکیلاتی آن شکل گرفته بود، اما اکنون بنا به ضرورت ساخت هشت خط متروی سنگین شهری، چهار خط سریع‌السیر، شش خط مکمل (اتوبوس سریع BRT تراموا و منوریل) تغییراتی در ساختار شرکت طراحی شده و مورد تصویب مجمع عمومی قرار گرفته است. برای بازنگری در تمامی ابعاد سازمانی از قبیل ساختار، اهداف، وظایف و مجموعه قوانین و مقررات بیش از یک سال مطالعه و برنامه‌ریزی صورت گرفت و با مطالعات انجام گرفته مشخص شد که هر یک از بخش‌های ساخت و بهره‌برداری مترو به لحاظ تفاوت در عوامل محیطی و تکنولوژی و اهداف نهایی، قابل تفکیک از یکدیگر بوده و پرداختن به مدیریت اصولی آنها به اعمال مدیریت با نگرش تخصصی خاص خود و متناسب با ویژگی‌های حاکم بر آنها نیاز دارد. چنین ویژگی‌هایی سازماندهی فعالیت‌های ساخت و بهره‌برداری در قالب شرکت مادر تخصصی Holding را الزامی ساخت. ایجاد شرکت مادر تخصصی در قالب گروه شرکتهای راه‌آهن شهری تهران و حومه(مترو) این امکان را فراهم می‌آورد تا ضمن اعمال مدیریت استراتژیک، فعالیت‌های کاملا تخصصی و مجزا از هم توسط شرکتهای تخصصی و وابسته، اداره و مدیریت شود. برای تحقق این هدف شرکتهای تخصصی بهره‌برداری، واگن‌سازی تهران، مشاور مهندسی حمل و نقل ریلی بهروی تهران، متروساز، مجتمع‌های ایستگاهی و... ایجاد شد. خوشبختانه مجلس شورای اسلامی در پاییز 86 با تصویب لایحه توسعه حمل و نقل همگانی و مدیریت مصرف سوخت، سهم حمل ونقل ریلی در تهران را 30 درصد از حمل و نقل همگانی در نظر گرفت. امروز متروی تهران در سایه تلاش‌های روزافزون کارکنان، مشاوران، پیمانکاران و حمایت همه جانبه مسؤولان به افق‌های روشن آینده برای ایجاد و توسعه پیشرفته و کارآمد حمل ونقل ریلی شهری در کلانشهر تهران چشم دوخته است.
تهران به عنوان پایتخت جمهوری اسلامی ایران، علاوه بر مرکزیت سیاسی، از لحاظ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز اولین شهر ایران است. این شهر هشت میلیونی که با شهرک‌های اقماری بالغ بر 12 میلیون نفر جمعیت دارد، با بحران ترافیک و تبعات ناشی از آن چون مصرف سوخت، آلودگی هوا، آلودگی صوتی، وقت تلف شده وتصادفات مواجه است. بدون تردید ساخت یک سامانه حمل و نقل کارا و پر ظرفیت چاره اصلی غلبه بر این بحران خواهد بود. امروزه حمل و نقل ریلی درون شهری نقش خود را به عنوان یک شبکه حمل و نقل همگانی انبوه، ایمن، سریع، ارزان و راحت در کاهش تراکم خودروها، آلودگی محیط‌زیست، مصرف سوخت و ارتقای کیفیت زندگی اجتماعی بیش از پیش آشکار کرده است.در سال 1337 برای شهر تهران در اولین طرح جامع شهری، بحث حمل و نقل ریلی دیده شد. در سال 1350 شهرداری پایتخت بررسی وضعیت حمل و نقل شهری را به شرکت فرانسوی «سوفرتو» واگذارکرد. شرکت مذکور در سال 1353 گزارش جامعی با عنوان «طرح ترافیک وحمل و نقل تهران» ارائه کرد. در این طرح، سیستم «خیابان- مترو» براساس ایجاد هفت خط مترو به طول 146 کیلومتر که به وسیله توسعه شبکه روزمینی به حومه، یک شبکه کامل اتوبوسرانی به عنوان مکمل مترو، تعدادی پارک سوار در اطراف ایستگاه‌های مترو و در نهایت یک شبکه بزرگراهی به صورت کمربندی تکمیل می‌شد، پیشنهاد شد. سال 1354 پس از تاسیس شرکت راه‌آهن شهری تهران و حومه از این طرح، ساخت چهار خط به طول 64 کیلومتر مورد تصویب هیات دولت وقت قرار گرفت. ساخت 2 هزار و 300 متر تونل و بخشی از سازه سه ایستگاه، نتیجه فعالیت شرکت مترو در تحقق بخشیدن به طرح مذکور در سال‌های 1356 تا 1359 بوده است.از سال 1366 فعالیت شرکت راه‌آهن شهری تهران و حومه بر مبنای همان طرح سوفرتو، ساخت 2 خط درون شهری (شمالی- جنوبی و شرقی- غربی)و یک خط برون شهری به شهر کرج (خارج از شبکه پیشنهادی) با توجه به مصوبه دولت مبنی بر ایجاد متروی اتصال به شهرهای اقماری به طور مجموع به طول 90 کیلومتر با 52 ایستگاه دوباره آغاز و تا سال 1386 تکمیل شد. بهره‌برداری از سه خط مترو و استقبال روزافزون شهروندان و تاثیر انکارناپذیر آن بر زندگی روزمره مردم، هیچ تردیدی در توسعه متروی تهران باقی نگذاشته است. با توجه به گسترش تهران ساخت باقیمانده خطوط متروی سنگین شهری، خطوط سریع‌السیر و اقماری و همچنین استفاده از وسایل حمل و نقل همگانی مکمل برای کلانشهر تهران که از ابر شهرهای دنیاست یک ضرورت به نظر می‌آید. از این رو بازنگری و به روزسازی مجدد مطالعات بلندمدت توسعه حمل ونقل انبوه همگانی و ریلی تهران در مهرماه 1383 ضروری دانسته شد و مورد تصویب هیات مدیره مترو قرار گرفت. شرکت راه‌آهن شهری تهران و حومه در ابتدا، ساخت سه خط به طول 90 کیلومتر را در دستور کار خود داشت و براساس همین طرح نیز ساختار تشکیلاتی آن شکل گرفته بود، اما اکنون بنا به ضرورت ساخت هشت خط متروی سنگین شهری، چهار خط سریع‌السیر، شش خط مکمل (اتوبوس سریع BRT تراموا و منوریل) تغییراتی در ساختار شرکت طراحی شده و مورد تصویب مجمع عمومی قرار گرفته است. برای بازنگری در تمامی ابعاد سازمانی از قبیل ساختار، اهداف، وظایف و مجموعه قوانین و مقررات بیش از یک سال مطالعه و برنامه‌ریزی صورت گرفت و با مطالعات انجام گرفته مشخص شد که هر یک از بخش‌های ساخت و بهره‌برداری مترو به لحاظ تفاوت در عوامل محیطی و تکنولوژی و اهداف نهایی، قابل تفکیک از یکدیگر بوده و پرداختن به مدیریت اصولی آنها به اعمال مدیریت با نگرش تخصصی خاص خود و متناسب با ویژگی‌های حاکم بر آنها نیاز دارد. چنین ویژگی‌هایی سازماندهی فعالیت‌های ساخت و بهره‌برداری در قالب شرکت مادر تخصصی Holding را الزامی ساخت. ایجاد شرکت مادر تخصصی در قالب گروه شرکتهای راه‌آهن شهری تهران و حومه(مترو) این امکان را فراهم می‌آورد تا ضمن اعمال مدیریت استراتژیک، فعالیت‌های کاملا تخصصی و مجزا از هم توسط شرکتهای تخصصی و وابسته، اداره و مدیریت شود. برای تحقق این هدف شرکتهای تخصصی بهره‌برداری، واگن‌سازی تهران، مشاور مهندسی حمل و نقل ریلی بهروی تهران، متروساز، مجتمع‌های ایستگاهی و... ایجاد شد. خوشبختانه مجلس شورای اسلامی در پاییز 86 با تصویب لایحه توسعه حمل و نقل همگانی و مدیریت مصرف سوخت، سهم حمل ونقل ریلی در تهران را 30 درصد از حمل و نقل همگانی در نظر گرفت. امروز متروی تهران در سایه تلاش‌های روزافزون کارکنان، مشاوران، پیمانکاران و حمایت همه جانبه مسؤولان به افق‌های روشن آینده برای ایجاد و توسعه پیشرفته و کارآمد حمل ونقل ریلی شهری در کلانشهر تهران چشم دوخته است.* رئیس هیات مدیره و مدیرعامل مترو