زهره قدري
طرح توسعه حرم مطهر امام رضا(ع) در مشهد که مدت‌ها پیش از سوی کارشناسان معماری و شهرسازی با انتقاد همراه شده بود این بار نیز از سوی آیت‌الله واعظ طبسي توليت آستان قدس رضوي و آیت‌الله سیداحمد علم‌الهدی مورد انتقاد قرار گرفت. آنچه که به نظر می‌رسد در این میان می‌تواند راهگشای بحث باشد، توجه به طرح توسعه حرم از یک سو و انطباق تعاریف علمی توسعه پایدار شهری با اتفاقات سال‌های اخیر مشهد است. ایجاد فضاهای دلپذیر، چشم‌اندازهای زیبا، تغییر در ساخت و نوع طراحی بخش‌های فرسوده و کالبدهای شهری انسانی که دسترسی‌های آسان را میسر می‌کنند، مواردی است که به اعتقاد کارشناسان در طرح‌های توسعه شهری باید به دنبال آن باشیم. در این میان توسعه بافت‌های سنتی و تاریخی از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است که می‌توان دلیل آن را در ارتباط اجتماعی و به ویژه عاطفی ساکنان شهر با این بخش‌ها سراغ گرفت. به طور خلاصه محور توسعه شهرها بر اساس ایجاد زندگی آسانتر و شادتر در کنار توجه به میراث گذشته انجام می‌شود.
این روزها شاهد توسعه شهر مشهد به عنوان یکی از شهرهای بزرگ و استراتژیک و کلیدی‌ترین قطب مذهبی ایران هستیم. وجود بارگاه ملکوتی امام هشتم شیعیان در این شهر، از سال‌ها پیش لزوم توجه به توسعه اماکن مذهبی این شهر از یک سو و بدنه شهری را از سوی دیگر در راس سیاست‌های مسؤولان شهری قرار داده است که بر اساس آن تا کنون 600 میلیارد تومان برای اجرای طرح توسعه حرم هزینه شده است.
طرح توسعه حرم مطهر امام رضا(ع) چند سالی است که در دستور کار آستان قدس رضوی قرار گرفته و از سال ۸۲ نیز ساخت و سازها در دو مرحله مجزا آغاز شده است. به گفته مدیر عامل سازمان توسعه و عمران حرم مطهر، مرحله اول توسعه حرم ۱۷ سال طول کشیده که علت آن وجود معارضان ملکی فراوان در اطراف حرم بوده است. عزیزیان همچنین با اشاره به بدهی 300میلیارد تومانی دولت به آستان قدس رضوی اعلام کرده است: تمامی مخارج طرح‌های اجرا شده در حرم مطهر از موقوفات و نذورات مردم تامین شده و دولت هیچ کمکی در این زمینه به آستان قدس نکرده است.
از سوی دیگر مسؤولان این طرح، آینده‌ای که برای حرم مطهر و بافت شهری مشهد پیش بینی می‌کنند به این شکل است که برای هر نماز، صحن حرم پذیرای ۷۰۰ هزار نمازگزار خواهد بود و تا 50 سال آینده زائران با هیچ مشکلی مواجه نخواهند شد.
سرپرست دفتر نمایندگی و نظارت مهندسین مشاور آستان قدس رضوی، توسعه حرم را در یک محدوده ۷۵ هکتاری اعلام کرده است که بی‌شک تاثیر بسیار زیادی بر بدنه شهری این شهر قدیمی خواهد داشت. حال سوالی که مطرح می‌شود این است که آیا فرآیند این توسعه به نفع شهر و مردم آن خواهد بود؟ و سوال دیگر اینکه توسعه حرم مطهر و بخش‌های دیگر شهر تا چه حد در مسیر توسعه پایدار با موارد گفته شده، بوده؟
حسن رضایی، کارشناس شهری در پاسخ به این دو پرسش در گفت‌وگو با ««وطن‌امروز»» می‌گوید: از نگاهی انسان‌گرایانه، مهم‌ترین هدف توسعه شهری را می‌توان ایجاد رفاه و آسایش برای شهروندان تلقی کرد. بنابراین در توسعه شهری باید نیازهای آینده را در نظر گرفت و به نیازهای گوناگون فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و انسانی توجه کرد. وی می‌افزاید: بافت قدیمی و سنتی شهری با مختصات معمارانه و شهرسازانه مشهد، بعد از تخریب‌های متعدد عناصر شهری به دلیل تعریض اطراف حرم و همچنین تعریض خیابان‌ها تغییر شکل یافته و بخش عمده‌ای از آن تخریب شده است. رضایی معتقد است که این بافت دیگر شاخصه‌های گذشته را ندارد، بنابراین باید حرکتی برای اصلاح بافت‌های آسیب‌دیده و بیمار قدیمی و جایگزینی عناصر و فضاهای شهری با نگاهی جدید به معماری و اصول نوین شهرسازی به وجود بیاید که شاید بتوان اولین قدم‌های آن را در طرح توسعه حرم مطهر یافت. به اعتقاد بسیاری دیگر کوچه پس‌کوچه‌های باریک و گذرهای شطرنجی بدون امکانات توقف، بدنه‌های نامناسب شهری و از همه مهم‌تر، فقر فضاها و مسیرهای پیاده درخور شهری با نام و آوازه مشهد که بیشترین توریست ایران را در خود جای داده، نیست اما در کنار نظر مثبت رضایی به طرح توسعه حرم مطهر، محمود فیض آبادی، معمار مشهدی، نقدهای موثری به این طرح دارد. وی در گفت‌وگو با خبرنگار «وطن‌امروز» می‌گوید: طرح‌های توسعه در مشهد نه تنها در اطراف حرم بلکه در بسیاری از نقاط شهر با مشکل روبه روست. به نظر من این مشکل در نوع برداشت همکاران ما از کلمه معماری اسلامی نهفته است. بعضی‌ها می‌گویند که ساخت‌وسازهای جدید با گذشته حرم سنخیت ندارد. سوال من اینجاست که آیا باید در توسعه یک مکان به یکسان‌سازی روی آورد؟ وی در ادامه با اشاره به تقلیدهای نابجایی که از معماری اسلامی می‌شود، می‌افزاید: اطراف یک محوطه نمی‌تواند و نباید همشکل با ساختار آن باشد بلکه باید از تکرار مکررات جلوگیری کرد و در محتوا به دنبال تاکید بر هویت و توسعه پایدار بود. فیض آبادی یادآور می‌شود: باید روح مفاهیم سنتی در کالبد این سازه‌ها وجود داشته باشد نه اینکه با شیوه سنتی کار کنیم. مشهد شهری است که سالانه بیش از 5میلیون توریست مذهبی را به خود جذب می‌کند. این شهر که یکی از بزرگ‌ترین شهرهای ایران است می‌تواند با کمک طرح‌های توسعه‌ای به یکی از جذاب‌ترین شهرهای ایران برای اهالی خودش و مسافران بدل شود كه اما توجه به یک رویکرد بلندمدت و انسان مدار در طرح‌های توسعه‌ای آن یکی از کلیدی‌ترین راهکارهای نیل به این هدف است.