مهدی چمران*
تهران باغ شهری زیبا که بود، هم‌اکنون شهری آهن‌آجین است با هوایی آلوده با دود و دم و فضاهایی بسته و مردمی که در هم می‌لولند و تک‌تک باغچه‌های کوچکی که از دوران قدیم باقی‌مانده‌اند وکوه برافراشته البرز و رودخانه‌های دامنه آن که هنوز سامان نیافته است اگر دیر بجنبیم جای آنها را ساختمان‌هایی مکعب مستطیل شکل و تقلیدی از معماری بی‌هویت خواهد گرفت، همان‌گونه که باغ‌ها منهدم شد، درختان سرسبز و زیبا از پای درآمدند و ستون‌های فلزی یا بتنی خشک جایگزین آنها شد، جمعی صاحب خانه و زندگی شدند، جمع دیگری صاحب ثروتی سرشار و در نتیجه همگی دچار هوایی آلوده و کثیف، سر و صدایی آزار دهنده، اعصابی خرد و فرسوده و زندگی سخت و دردآور. نه وقت مادی انسان‌ها به چهار پول می‌ارزد و نه سلامتی گرانبهای انسان‌ها بهایی واقعی دارد. هم بنزین‌های از خارج خریداری شده ارزان دود می‌شود به هوا می‌رود و هم جان انسان‌ها به تدریج آب می‌شود و تحلیل می‌رود. خدا نکند که زمین بلرزد که این آهن‌ها و آجرها و سنگ‌ها آن‌چنان محکم نیستند که بایستند و نریزند و لاجرم فاجعه‌ای بزرگ درتاریخ انسان‌ها رخ خواهد داد. ولی با این همه نمی‌توان تهران را رها کرد و به حال خود گذاشت و به دست زراندوزان سپرد یا بی‌خانه‌مان‌هایی که فقط خشت و گلی آلوده به آجر روی هم گذاشته و درون آن آهن،گاه سیمان هم پیدا می‌شود. در این شهر سخن از زیبایی گفتن مشکل است. اولین نمود زیبایی، جمال زیبایی و اخلاق شهروندی و رفتار سامان یافته اجتماعی است که با توجه به اعتقادات مکتبی ما کم و بیش یافت می‌شود و باید خدای را سپاس گفت، گرچه فرسایش اعصاب مردم شهر در تنگنای ترافیک و آلودگی و اتلاف وقت و معطلی‌های مهم، این رفتار را به ناهنجاری می‌کشد و شاهد بداخلاقی‌های شهروندی نیز هستیم که به بی‌نظمی‌های اجتماعی و مدنی می‌انجامد و همه از آن رنج می‌بریم.
تهران باغ شهری زیبا که بود، هم‌اکنون شهری آهن‌آجین است با هوایی آلوده با دود و دم و فضاهایی بسته و مردمی که در هم می‌لولند و تک‌تک باغچه‌های کوچکی که از دوران قدیم باقی‌مانده‌اند وکوه برافراشته البرز و رودخانه‌های دامنه آن که هنوز سامان نیافته است اگر دیر بجنبیم جای آنها را ساختمان‌هایی مکعب مستطیل شکل و تقلیدی از معماری بی‌هویت خواهد گرفت، همان‌گونه که باغ‌ها منهدم شد، درختان سرسبز و زیبا از پای درآمدند و ستون‌های فلزی یا بتنی خشک جایگزین آنها شد، جمعی صاحب خانه و زندگی شدند، جمع دیگری صاحب ثروتی سرشار و در نتیجه همگی دچار هوایی آلوده و کثیف، سر و صدایی آزار دهنده، اعصابی خرد و فرسوده و زندگی سخت و دردآور. نه وقت مادی انسان‌ها به چهار پول می‌ارزد و نه سلامتی گرانبهای انسان‌ها بهایی واقعی دارد. هم بنزین‌های از خارج خریداری شده ارزان دود می‌شود به هوا می‌رود و هم جان انسان‌ها به تدریج آب می‌شود و تحلیل می‌رود. خدا نکند که زمین بلرزد که این آهن‌ها و آجرها و سنگ‌ها آن‌چنان محکم نیستند که بایستند و نریزند و لاجرم فاجعه‌ای بزرگ درتاریخ انسان‌ها رخ خواهد داد. ولی با این همه نمی‌توان تهران را رها کرد و به حال خود گذاشت و به دست زراندوزان سپرد یا بی‌خانه‌مان‌هایی که فقط خشت و گلی آلوده به آجر روی هم گذاشته و درون آن آهن،گاه سیمان هم پیدا می‌شود. در این شهر سخن از زیبایی گفتن مشکل است. اولین نمود زیبایی، جمال زیبایی و اخلاق شهروندی و رفتار سامان یافته اجتماعی است که با توجه به اعتقادات مکتبی ما کم و بیش یافت می‌شود و باید خدای را سپاس گفت، گرچه فرسایش اعصاب مردم شهر در تنگنای ترافیک و آلودگی و اتلاف وقت و معطلی‌های مهم، این رفتار را به ناهنجاری می‌کشد و شاهد بداخلاقی‌های شهروندی نیز هستیم که به بی‌نظمی‌های اجتماعی و مدنی می‌انجامد و همه از آن رنج می‌بریم.زیبایی شهر در ابتدا به عوامل طبیعی که شهر و اطراف آن را فراگرفته‌اند بستگی دارد و تهران از مناظری زیبا و کوه‌هایی سربه فلک کشیده البرز در شمال آن و قلل سفیدپوش آن در حدود نیمی از سال و همچنین دورنمایی از قله استوار و زیبای دماوند برخوردار است و از فضاهای روددره‌ای که در دامان این کوهسار، سرسبزی و طراوت خاصی می‌بخشد، ولی درون شهر از آب و رودخانه و فضاهای زیبای طبیعی محروم است. اصولاً شهرهایی که دارای رود و رودخانه‌ای هستند از نعمت بزرگی برخوردارند که تهران چنین نیست. ساختار شهرسازی شهری، از عوامل دیگر زیبایی شهر است که متاسفانه تهران براساس برنامه‌ای مدون و حساب شده گسترش نیافته است و بسیاری از مناطق و محلات آن به شکل و حالتی خودرو شکل گرفته که بیشتر جنبه سودآوری زمین‌داران مطرح بوده و سپس با رنج فراوان و 30 ساله تا اندازه‌ای اصلاح شده و سامان یافته است. آنها همچنان نابسامان به چهره شهرسازان درمانده می‌خندند. گرچه فضاهای زیبایی در درون شهر به چشم می‌خورد، ولی خیابان‌ها و کوچه‌هایی تنگ و باریک و حتی آن‌قدر باریک که کوچه آشتی کنان نام گرفته و تابوت متوفیان را حتی نمی‌توان از درون این کوچه‌ها عبور داد و مجبورند از پشت‌بام‌ها دست به دست به خارج منزل و کوچه هدایت نمایند و این شهرسازی که نمی‌توان نام آن را شهرسازی گذاشت، بلکه در هم ساختن خانه‌ها، کوچه‌ها و خیابان‌ها امروز مردم تهران را چه در تابستان، چه در زمستان، چه در بارندگی برف و باران و چه زمانی که چند 10 خودروی ساکنان به حرکت درآیند. از شهرسازی بدون شهرسازی شهر که بگذریم معماری خوب شهر است که نمره‌ای منفی به شهر و ساختمان‌های غیرمقاوم و ناهماهنگ و تقلیدی نابجا و بسیار سخیف از معماری مدرن و گاهی پسامدرن و اکثراً هم بدون هویت، باز هم برای سودجویی و دستیابی به ثروتی بیشتر برای سازندگان حرفه‌ای بدون شناخت حرفه و هنر معماری یا رهایی از بی‌خانمانی شکل گرفته است و تک‌تک بناهای ارزنده و حساب شده و طراحی شده هم در میان انبوه بی‌سامانی‌ها اگرچه امیدوار کننده است، ولی فراگیر و تاثیرگذار نیست و در نهایت از زیبایی معماری ایران باستان و اسلامی ایران کمتر می‌یابیم و متاسفانه پذیرش این فضاها برای شهروندان ما عادت و شاید هم اجبار شده است. گاهی هم به معماری شهر به صورت پدیده ناهنجار مد و مدپرستی نگریسته می‌شود. بعد از معماری شهر و ساختمان‌های شهر نوبت به عوامل شهری که نیازمندی‌های شهری شهروندان را برطرف می‌سازد، می‌رسیم به اینکه این عوامل باید به خوبی و زیبایی طراحی و اجرا شوند.
این عوامل شهری از کوچک و بزرگ، خرد و کلان در شهر وجود دارد. از یک پل بزرگ تا پل عابر پیاده، از چراغ روشنایی تا سطل جمع‌آوری زباله،از پیاده‌روسازی و جدول‌سازی تا یک تابلوی تبلیغاتی؛ همه و همه در زیبایی و زیباسازی شهر موثرند. در تهران به‌طور کلی به صورت سازمانی روی این عوامل مهم کمتر فکر می‌شد، اگر پلی ساخته می‌شد به طراحی زیبای آن کمتر توجه می‌شد که نمونه‌های آن بسیار است و سایر عوامل هم، برای زیباسازی شهر طراحی نمی‌شد، بلکه هر آن‌چه را که در بازار یافت می‌شد مورد استفاده قرار می‌گرفت و شاید بعد از تاسیس سازمان زیباسازی در شهر تهران باز هم به صورت گسترده به این مهم پرداخته نمی‌شد و زیباسازی هم به دنبال کسب درآمد و فروش فضاها و چشم‌اندازهای شهری به‌عنوان تبلیغات گام می‌زد، ولی به‌هرحال باید تغییر روش دهد تا به صورتی جدی به زیباسازی شهر به‌عنوان یک وظیفه
غیرقابل انکار بنگرد.
* رئیس شورای اسلامی شهر تهران