سمانه فخار
پیوند اعضا اقدامی حیات‌بخش در مبتلایان به نارسایی پیشرفته اعضاست و موجب بهبود کیفیت زندگی بیماران می‌شود. این پدیده یکی از پویاترین و کاربردی‌ترین دستاوردهای علم پزشکی در جهان و از نشانه‌های مهم ارتقای سطح دانش پزشکی است.
پیوند اعضا اقدامی حیات‌بخش در مبتلایان به نارسایی پیشرفته اعضاست و موجب بهبود کیفیت زندگی بیماران می‌شود. این پدیده یکی از پویاترین و کاربردی‌ترین دستاوردهای علم پزشکی در جهان و از نشانه‌های مهم ارتقای سطح دانش پزشکی است.طی شدن این 13 گام برای اهدای عضو امری ضروری است:
شناسایی، ویزیت اولیه، اخذ رضایت انتقال، یافتن گیرنده، انتقال، نگهداری، تایید مرگ مغزی، اخذ برای پیوند، هماهنگی، برداشت عضو « هاروست»، انتقال متوفی، تقدیر و شرکت در مراسم خاکسپاری و نگارش گزارش « هاروست».
پیوند اعضای حدود 30 تا 35 نفر مرگ مغزی، جان نزدیک به 200 نفر را در سال نجات می‌دهد و این عمل دولتی و زیر نظر وزارت بهداشت و درمان صورت می‌گیرد. در گزارش رسیده از مرکز پیوند اعضای ایران، سالانه 30 تا 35 نفر مبتلا به مرگ مغزی به این مرکز ارجاع داده می‌شوند و از هر فرد شش عضو اهدا می‌شود.
پس از انجام آزمایش‌های مختلف روی گیرنده از نظر مقدار توده بدنی، سن و ویژگی‌های ژنتیکی، جواب تمام آزمایشها به مرکز مدیریت پیوند اعضای وزارت بهداشت و درمان ارسال می‌شود و بر‌حسب جواب آزمایشها و طبق لیست انتظار وزارت بهداشت، تعیین می‌شود که کدام عضو به چه فردی و در کدام بیمارستان اهدا شود.
یکی از این آزمایشها که اهمیت خاصی در روند اهدای عضو دارد، تشخیص مرگ مغزی است. امروز در کشورهای مختلف با تصویب قوانین مربوط به مرگ مغزی و با تبلیغات گسترده‌ای که درباره اهدای عضو انجام می‌گیرد، اعضای بیماران مرگ مغزی به عنوان مهم‌ترین منبع تعیین‌کننده عضو شناخته می‌شود. در واقع هر کشوری با توجه به ارزش‌ها، هنجارها و بافت فرهنگی خود، به‌گونه‌ای با مسأله مرگ مغزی و پیوند اعضا برخورد کرده و این مشکل را منطبق با فرهنگ حاکم بر جامعه حل می‌کند.
ایران هم باتوجه به پیشرفت‌های روزافزون پزشکی خود، با تصویب قوانین سعی در رفع ابهامات کرده است که این کار علاوه بر حفظ جان و ارتقای کیفیت زندگی بیماران، نقش مهمی در صرفه‌جویی ارزی و کسب اعتبار جهانی دارد.
مرگ مغزی، کما نیست
در مرگ مغزی سطح هوشیاری بیمار صفر است و فقط ضربان قلب وجود دارد که این امر دلیل بر زنده بودن فرد نیست و تنفس فرد فقط با دستگاه و به‌طور مصنوعی است.
در کما امکان زنده بودن بسیار بالاست و تنفس و ضربان قلب فعال است و سطح هوشیاری درجه پایینی دارد و بستگی به نوع کما (عمیق، متوسط، ضعیف) فرد ممکن است دچار اختلالات و عوارض خاصی شود.
در مورد مرگ مغزی و ضربه مغزی لازم است بدانید که این دو مورد مقوله‌ای کاملا متفاوت هستند، چرا که در ضربه مغزی ممکن است براثر آسیبی که به مغز رسیده، قسمتی از مغز صدمه ببیند ولی در مرگ مغزی به خاطر از بین رفتن تمامی بافت‌ها و براساس واکنش‌ها معمولا بازگشتی وجود ندارد.
تصمیم‌گیری برای برنگشتن برعهده گروه خاصی شامل متخصصان نورولوژی، 2 پزشک متخصص و یک متخصص جراحی مغز و اعصاب است. این گروه بعد از انجام آزمایشها، پروتکل تعیین مرگ مغزی را ارائه می‌کنند و برگه مخصوص باید توسط یک پزشک متخصص بیهوشی و پزشک نماینده سازمان پزشکی قانونی کشور امضا شود. به گفته متخصصان نورولوژی، مرگ مغزی عبارت است از قطع غیرقابل بازگشت تمام فعالیت‌های مغزی کورتیکال و ساقه مغزی که به‌طور همزمان منطبق با شرایط و مشخصه‌های بالینی بیمار است. مواردی همچون اغمای عمیق بیمار، قطع کامل تنفس و نبود تنفس خود به خودی که موجب وابستگی و نیاز قطعی به دستگاه تنفس مصنوعی می‌شود
از جمله شرایط مرگ مغزی محسوب می‌شوند.
پس از اعلام مرگ مغزی تنها در لیست انتظار قرار می‌گیرید تا زمانی که یک عضو سازگار پیدا شود.
در این مرحله از پیوند اعضا، یک مشاور یا روانشناس با اعلام خبر فوت فرد به خانواده‌اش پیشنهاد اهدای عضو را بیان می‌کند. تصمیم‌گیری در مورد اهدای عضو معمولا بستگی به اعتقاد و نوع دید مردم دارد.
پس ازگرفتن رضایت از خانواده بیمار باید 24 ساعت از مرگ مغزی او گذشته و تایید مرگ و ویزیت فرد فوت شده به‌صورت مداوم انجام شود. در این مدت پزشکان هر شش ساعت یک بار با گرفتن نوار مغزی از مرگ وی اطمینان حاصل کرده و فرد را آماده پیوند عضو می‌کنند. رضایت گرفتن از خانواده منوط به انتقال فرد به مراکز دولتی است. افراد مرگ مغزی را معمولا به بیمارستان‌های مسیح دانشوری، امام خمینی(ره)، لبافی‌نژاد، شریعتی و... منتقل می‌کنند .
پیوند به معنای سلامتی کامل نیست
پس از عمل و انتقال عضو سالم به فرد بیمار، حدود یک ماه فرد باید تحت مراقبت باشد تا تمامی واکنش‌ها و علائم عضو پیوند خورده طبیعی شود.
مراقبت پس از عمل امری بسیار ضروری و لازم است چرا که ممکن است رد پیوند یا عفونت‌های مختلفی در اعضای اهدایی ایجاد شود. این مراقبت‌ها به خصوص در عمل‌هایی مثل ریه، قرنیه و قلب دو چندان است ولی متاسفانه در کشور ما نسبت به مراقبت‌های بعد از عمل بی‌توجهی می‌شود که همین امر، جامعه پیوند اعضا را با مشکلات فراوانی روبه‌رو کرده است.
بیماران پیوندی به لحاظ اقتصادی، اجتماعی و توانایی پیگیری درمان نظیر استفاده از داروهای کاهنده و وسایل تشخیص رد پیوند (به‌خصوص پیوند قلب) با مشکل مواجه هستند. اگرچه با اهدای هرعضو، جان انساني از مرگ حتمی نجات می‌یابد ولی متاسفانه در جامعه ما حمایت‌های لازم از بیماران پیوندی انجام نمی‌شود و حتی دغدغه وجود چنین سیستمی در دولت هم به چشم نمی‌خورد. همه این عوامل باعث شده تا افراد نیازمند به دلیل فشارهای اقتصادی و روحی برای فروش اعضای بدن خود و گاهی خانواده‌هایشان اقدام کنند.
البته با کمک‌های مردمی، بسیاری از مشکلات این گروه حل شده است. بسیاری از افراد در سن‌های مختلف با اخذ کارت اهدای عضو، کاری فرهنگی و خداپسندانه انجام داده‌اند ولی متاسفانه به خاطر کمبود بودجه،کارت‌های اهدای عضو پس از ثبت‌نام فرد در بیمارستان مسیح دانشوری یا مراکز مرتبط با بیمارستان با پست عادی ارسال می‌شود و زمان زیادی طول می‌کشد تا به دست فرد برسد. برای برداشتن عضو از افراد مرگ مغزی و پیوند آن به بیماران، نیاز به فرهنگسازی مناسب است. باید با تصویب قانونی فراگیر و روشن از سوءاستفاده‌های احتمالی جلوگیری کرده و نظارت صحیح بر عمل‌های پیوند عضو حاکم شود.