رضا باقرزاده – محمد گلی
شما چقدر از فیلمنامه را سهم ابراهیم حاتمی‌کیا می‌دانید؟ این سوال را به این خاطر می‌پرسم که گویا ایشان در ابتدا فقط طرح‌هایی را در اختیارتان گذاشته بود، شما هفت قصه از روی آن طرح‌ها نوشتید و بعد از آن هم از روی قصه‌ها، فیلمنامه‌های مجزای 10 تا 15 دقیقه‌ای را تهیه کردید، آیا بهتر نبود که در تیتراژ عنوان می‌شد طرح از ابراهیم حاتمی‌کیا و نویسنده فیلمنامه، چیستا یثربی اصلا بطور کلی ایشان بجز طرح اولیه چه کمکی برای نوشتن فیلمنامه کردند؟
خب همان طور که گفتید طرح اولیه با ایشان بود. بعد بحث‌هایی کردیم، یعنی یک ماه و نیم اول، از نیمه مرداد تا آخر شهریور 86، فقط به بحث گذشت. بحث راجع به اینکه من با بعضی از طرح‌ها موافق نبودم، برخی را می‌خواستم اصلاح کنم، درونی کنم و اصلا با برخی از مباحث مشکل داشتم.
مثلا؟
مثلا در اپیزود دکتر افسانه (کتایون ریاحی) اینکه زن می‌پذیرد بچه شخص دیگری را در رحم خودش نگه دارد؛ یعنی بچه‌ای را که هیچ ربطی به خودش ندارد، برای من خیلی سنگین بود. از این جهت آقای حاتمی‌کیا در بحث‌ها شریک بود.
از قصه‌ها خوش‌شان آمده بود. می‌گفتند قصه‌های خوب، محکم و قرصی هستند، اما در نگارش فیلمنامه سخت بود یک قصه 60،50 صفحه‌ای را شما به فیلمنامه 15 صفحه‌ای تبدیل کنی. فیلمنامه‌ها را که به ایشان می‌دادم، یادداشت‌ها و نظرات‌شان را زیرش می‌نوشتند و به من برمی‌گرداندند. در نهایت سهم ایشان علاوه بر ایده و بحث‌های اولیه و تحقیقاتی که انجام داده بودند، این بود که بسیاری از دیالوگ ها سر صحنه عوض می‌شد. خیلی‌ها از من سوال کرده‌اند که چرا اسم ایشان هم به‌عنوان فیلمنامه‌نویس آمده، خوب یک دلیل اینکه ایشان فیلمساز مولف هستند و فیلمنامه‌هایشان را معمولا خودشان می‌نویسند و از طرفی چون ایده از خودشان بود و به‌هر‌حال با بحث، به یکسری از مسائل می‌رسیدند تشخیص داده‌اند که اسم‌شان به‌عنوان فیلمنامه‌نویس بیاید.
پس با این موضوع مشکلی ندارید؟
من از حاتمی‌کیا ناراحت نیستم که چرا اسمش را به‌عنوان فیلمنامه نویس آورده. من از چیز دیگری ناراحت هستم. ما در تئاتر حق نداریم اصلا در پوستر، کارت‌های دعوت و بروشورها اسم نویسنده را حذف کنیم. چون نویسنده را «بیس» کار می‌‌دانیم اما در سینمای ایران به‌راحتی این کار صورت می‌گیرد. امکان ندارد شما یک فیلم هالیوودی ببینید و اسم نویسنده در بیلبورد نیاید. من از این سیستم ناراحتم نه با اینکه اسم حاتمی‌کیا به‌عنوان نویسنده فیلمنامه آمده است.
«دعوت» با هفت اپیزود ساخته شد ولی بعدا دو اپیزود حذف شد. یکی از اپیزودهای حذف شده، اپیزود مربوط به بازی پژمان بازغی و لیلا اوتادی است. اگر امکان دارد از داستان این اپیزود بگویید و بعد هم نظرتان را راجع به حذف این اپیزود، از آنجایی که مرتبط با قشر دانشجو است و در قیاس با برخی اپیزودها به نظر مساله عمومی‌تری را طرح می‌کند، بفرمایید.
داستان در مورد دختر و پسری است که هر دو دانشجوی پزشکی هستند و خودشان بدون اطلاع خانواده به‌طور پنهانی، صیغه کرده‌اند. دختر ناخواسته و باوجود اینکه دانشجوی پزشکی بوده، حامله می‌شود. حراست برایش وقت تعیین می‌کند و مهلت می‌دهد تا پدر بچه را معرفی کند. از طرفی، پسر پولی را داخل پاکت گذاشته و از دختر مصرانه می‌خواهد تا بچه را سقط کند، چون از طرفی معتقد است که الان سن ازدواج‌شان نیست و از سویی به‌دنیا آمدن بچه را مانع رشد و پیشرفت‌شان می‌داند. دختر به معنای ماورایی از عشق می‌رسد و آن عشق بدون معشوق است، عشق به بچه؛ به یک معنای مریم‌گونه از زندگی. یعنی من یک واسطه هستم تا فرستاده‌ای از خداوند را حمل کنم ولو اینکه مردی وجود نداشته باشد.
در نهایت هم وقتی پسر برمی‌گردد، دیگر پسر را نمی‌بیند، انگار او دیگر برایش وجود ندارد. از دانشگاه بیرون می‌رود، ترک‌تحصیل می‌کند و برای خودش اتاقی کرایه می‌کند. مخفیانه درس می‌خواند و بچه را به‌دنیا می‌آورد. در واقع در تمام این اپیزود می‌خواستیم به این برسیم که حضور آن بچه به‌عنوان نشانه‌ای از طرف خداوند برایش مهم باشد، اما چگونه این اتفاق می‌افتاد؟ خب خیلی مهم است. یعنی خیلی کلیشه‌ای اتفاق نمی‌افتاد که دختر مجبور باشد بچه را به‌دنیا آورد چون دانشجوی پزشکی است و سقط بچه برایش کار سختی نیست. این طور می‌شود که او به بچه علاقه‌مند می‌شود.
ظاهرا تولد بچه به‌صورت نمادین و با حضور یک فرشته با بازی (مهتاب کرامتی) بوده.
بله، اصلا یک صحنه نمادین داشتیم که مهتاب کرامتی در نقش پرستار ظاهر می‌شد و همه بچه‌ها را به‌دست مادرهایشان می‌داد. آقای حاتمی‌کیا خواستند فیلم پایان بازتری داشته باشد و خیلی هم نشان داده نشود که بچه‌ها به‌دنیا می‌آیند. من هم موافقم. گرچه به‌خودی‌خود سکانس انتزاعی زیبایی بود ولی خیلی رو بود. درباره این هم که مساله دانشجوها عمومی‌تر بود با شما موافقم.
علت حذف اپیزود «دانشجو» را نگفتید.
گویا ریتم این قصه به قصه‌های دیگر نمی‌خورده و آقای حاتمی‌کیا هم پشت میز تدوین متوجه شده‌اند که این قصه درونی‌تر از قصه‌های دیگر و ضرباهنگش ذهنی‌تر است. ما همه‌اش صدای ذهن ریحانه (لیلا اوتادی) را داریم. انگار با خودش حرف می‌زند. واقعا هم تنهاست. یک دختر در اتاق فقیرانه زیر شیروانی.
حالا که از تغییر ریتم حرف زدید، به نظر می‌رسد ریتم همین حالا هم در برخی اپیزودها متفاوت است و در برخی اپیزودها هم تغییر لحن وجود دارد.
درباره داستان سودابه خواستیم بگوییم که سودابه و شوهرش از ملایر آمده اند تهران تا شغلی پیدا کنند. چون خانم جعفری جوزانی لر است، دیدم خوب می‌تواند حرف لری بزند. گفتم آقای فروتن هم یاد بگیرد.
لهجه‌های لری کمی اغراق شده نیست؟
شاید اشتباه من باشد، چون انتخاب بازیگر به‌عهده من بود. حالا که فیلم روی پرده را می‌بینم می‌گویم کاش عادی حرف زده بودند. بله، یک غلوی در آن وجود دارد. شاید هم علتش نوع بازی‌ها باشد. آن موقع و در زمان تمرین نمی‌فهمیدیم. به نظرمان خیلی عادی می‌آمد و حتی من می‌گفتم بچه‌ها چه بازی خوبی ارائه می‌دهند، ولی حالا که فیلم را می‌بینم به نظر در گویش‌ها غلو شده است که البته به نظرم اشکالی هم ندارد، اما ریتم‌ها فرق دارد. مثلا ریتم اپیزود بهار خیلی خوب و تند است و ریتم اپیزود سودابه خیلی کندتر.
راستی علت حذف اپیزود «دانشجو» مساله ممیزی که نبوده؟
من می‌دانم که حذف 2 اپیزود، دلایل ممیزی و ارشاد نداشته، سلیقه شخصی کارگردان بوده است. آقای حاتمی‌کیا می‌گفت یکی از شاه‌بیت‌هایش، اپیزود دانشجو بوده ولی پشت میز تدوین مجبور به حذفش شده است.
خانم یثربی، این روزها حواشی «دعوت» حاتمی‌کیا بیشتر از متنش است. چرا؟
من فکر می‌کنم مردم باید بیشتر به پیام فیلم توجه کنند تا به حواشی فیلم. این قدر راجع به اینکه چرا سحر جعفری جوزانی را آوردید، چرا گلزار نیامد، چرا هدیه تهرانی نیامد از من سوال شده که هیچ‌کس نپرسیده چرا بعد از این همه سال یک نفر آمده و راجع به موضوع حساسیت برانگیزی مثل سقط جنین کار کرده است. می‌گویند چرا به خط قرمزها نزدیک شده‌اید، چرا بازیگرش آن مدلی حرف می‌زند، چرا دماغ بازیگرش عمل کرده است، چرا حاتمی‌کیا از فیلمسازی جنگ به این فیلم روی آورده... به فرمایش حضرت علی (ع): «نبینید که می‌گوید، ببینید چه می‌گوید.» من واقعا در این ایام به اسم حاتمی‌کیا حساسیت پیدا کرده‌ام.
نکته مثبتی که در «دعوت» وجود دارد، این است که فضا و روایت بسیار آرام و منطقی است و سعی نشده با تأکید فرمی و بصری چیزی به بیننده تلقین شود، یعنی با وجود اینکه موضوع فیلم تلخ است، اما متن این‌قدر خوب و دارای ظرفیت است که کارگردان فقط متوسل به فرم نشود، طوری که فیلم با شیوه‌های تصنعی جلو رود. می‌خواهم بگویم برای مثال در «آفساید» که تازه مساله‌اش آن حساسیت فیلمنامه شما را ندارد (یعنی مساله رفتن بانوان به استادیوم، در مقایسه با مساله سقط جنین) نوع پرداخت کارگردان تنش‌زا است. نوع نورپردازی، حرکت دوربین، فضاسازی، دیالوگ‌ها و... انگار تنشی را از بیرون به فیلم وارد می‌کند. در «دعوت» اما این‌طور نیست. روایت خیلی منطقی است و سعی نشده چیزی زوری به بیننده القا شود...
ببینید پرداختن به مساله سقط جنین یک تابو در ایران و دارای ابعاد مختلف حقوقی، فقهی، اخلاقی، اجتماعی و روانشناختی است. همه به ما می‌گویند شما چگونه سمت این مساله رفتید. پس این قدر این مساله تنش‌زاست که احتیاج به پیچیده‌گویی ندارد. داستانها باید ساده بیان می‌شدند، این سادگی در اجزای دیگر هم وجود دارد. اگر دقت کرده باشید، اصلا بچه‌ها بی‌گریم هستند.
مهناز افشار اصلا گریم ندارد، مریلا زارعی هم همینطور. یعنی اصلا لازم نبوده. داستانها خودشان دارای تنش کافی بودند و مانند داستان‌های
fiction flash (پنجاه و پنج کلمه‌ای یا یک دقیقه‌ای) باید در حداقل زمان بیشترین تاثیر را می‌گذاشتند یعنی یک زنی با بحرانی مواجه می‌شود. اینکه بچه را می‌خواهد یا نه، چندان مهم نیست، مهم این است که تصمیمی که می‌گیرد انگار برای همه بشریت است. چون ما هر کاری بکنیم انگار در برابر بشریت به لحاظ تصمیم‌گیری مسوولیت داریم. یعنی به قول نیچه، هر تصمیم شخصی، اجتماعی است.
آدم نمی‌تواند خیلی راحت بندناف یک بچه را ببرد، بچه را سقط کند و بعد بگوید پشیمان شدم. پس داستان فیلم به‌اندازه کافی تنش‌زاست و دیگر احتیاج به کارهای عجیب و غریب نبوده است. مثلا من خودم خیلی میزانسن‌های پرتابل را دوست دارم. همیشه هم به آقای حاتمی‌کیا می‌گفتم خیلی دوست دارم از این اتاق به آن اتاق و از آن اتاق به این اتاق، میزانسن طراحی شود و حرکت وجود داشته باشد. آقای حاتمی‌کیا خیلی موافق نبود و الان هم که فیلم را می‌بینم دلیلش را می‌فهمم که لزومی برای وارد کردن تنش اضافی نبود. البته این دیدگاه کارگردان است. به هر حال حرف شما قابل قبول است. ما سعی کردیم فیلم آینه‌ای از جامعه باشد. آینه‌ای از زندگی باشد، عین راه‌رفتن‌های عادی‌مان.