گرو فن راندو :
نظم جهانی اکنون دوباره برقرار است؟ آیا بدین ترتیب سیاست بین‌المللی، بویژه سیاست سلاح‌های هسته‌ای، محکم در دست قدرت‌های تثبیت شده جهانی است که در قالب اعضای پیوسته شورای امنیت براین نهاد سلطه دارند؟ 2 هفته پیش به‌گونه‌ای دیگر می‌نمود. احمدی‌نژاد برگ برنده‌ای رو کرده بود که با آن می‌خواست جلوی قطعنامه تحریم را بگیرد. مهم‌تر از موافقتنامه معاوضه اورانیوم که خبرش را داد، طرف‌های صحبتش بودند که برای همکاری نظرشان را جلب کرده بود. زیرا این بار کسانی چون چاوز، رئیس‌جمهور ونزوئلا را در کنار نداشت بلکه رئیسان جمهور و دولت قدرت‌های مهم و بسیار مورد احترام، یعنی برزیل و ترکیه با او به توافق رسیده بودند. بازیگران جدیدی در پوکر تسلیحات ایران ظاهر شده بودند. اکنون می‌توان فکر کرد که بعد از توافق آمریکا و چین دوباره آنها را از سر میز بازی رانده‌اند.
اما اینگونه نیست. ایران واقعاً منزوی نیست و قدرت‌های قدیمی واقعاً دیگر انحصاری بر سیاست هسته‌ای بین‌المللی ندارند. به جای آن امروز ترکیبی به‌وجود آمده که می‌توان به آن جنوب جدید نام داد. جنوب جدید هنوز پیمان نیست اما به لحاظ جغرافیای سیاسی نواری است که از آفریقای جنوبی گرفته تا مصر و تا اندونزی را در بر می‌گیرد. این جنوب با اعتماد به نفس در دنیایی عمل می‌کند که برخی‌ها آن را مانند دوچرخه دانسته بودند: با یک توپی چرخ آمریکایی و یک توپی چرخ چینی که دیگر کشورها مانند سیم پره خود را با آنها تنظیم می‌کنند. اشتباه است!
مصر و اندونزی هم حرف دارند
سخنگو لولا نام دارد. این نکته را که رئیس‌جمهور برزیل درباره موضوع‌هایی مانند ایران و خاورمیانه یا اروپا اظهار نظر می‌کند نمی‌توان تنها اینگونه توضیح داد که لولای ۶۴ ساله کوتاه زمانی قبل از پایان دوره ریاست جمهوری می‌خواهد ردی از خود باقی بگذارد. برزیل می‌خواهد در سیاست جهانی وزنه‌ای باشد. وزن اقتصادی برزیل قابل توجه است و بویژه صنعت هسته‌ای این کشور. این کشور 2 نیروگاه بزرگ هسته‌ای دارد، تا سال ۲۰۱۳ قراراست نیروگاه سومی هم اضافه شود و تا سال ۲۰۵۰ می‌خواهند ۵۰ رآکتور هسته‌ای کوچک تر برای ساحل بزرگ شمالی بسازند. نیروی دریایی این کشور به نوبه خود سفارش موتورهای هسته‌ای برای زیر دریایی داده است. برزیل در آینده می‌خواهد برای تولید میله‌های سوختی، غنی سازی اورانیوم موجود در معادن خود را پیش ببرد. همه اینها با آگاهی از قدرت خود توأم است به‌گونه‌ای که سیاستمداران کشور را واداشته درباره سلاح اتمی خودی فکر کنند. لولا تکذیب کرد، اما احتمالاً با این تکذیب از ایرانی‌ها دور نشده است. وزیرخارجه سابق فرانسه «اوبه ودرین»، سیاست لولا را با سیاست شارل دوگل مقایسه کرد. ژنرال که با علاقه در سیاست جهانی به‌عنوان میانجي ظاهر می‌شد پیوسته تلاش می‌کرد با «محور شرارت» سابق ارتباط داشته باشد، یعنی با مسکو و پکن. همینطور با «جنبش غیر متعهدها»، یعنی کشورهایی مانند یوگسلاوی که نمی‌خواستند در دوران جنگ سرد به یکی از اردوگاه‌ها تعلق داشته باشند. این جهان از بین رفته اما «عدم تعهد» همچنان وجود دارد. این مفهوم امروز کشورهایی را مشخص می‌کند که مخالف سلطه کشورهای دارای سلاح اتمی هستند. مانند اکنون در نیویورک که درباره اصلاح پیمان جلوگیری از سلاح‌های اتمی مذاکره می‌شود. این پیمان به تغییر نیاز دارد زیرا گسترش سریع استفاده صلح آمیز از انرژی هسته‌ای برخی کشورها را به صرافت می‌اندازد از ظرفیت نظامی آن سود برند. اما مطابق آنچه از هیات مذاکره کننده آلمان به گوش می‌رسد، کشورهای عدم‌تعهد تاکنون همه پیشنهادهای اصلاحی را رد کرده‌اند. برای نمونه فرستاده برزیل مخالفت کرد که پروتکل الحاقی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی الزام‌آور شود، طبق این پروتکل بازرسان آژانس اختیار بیشتری پیدا می‌کنند. وی این پیشنهاد را نیز که میله سوختی نه در سطح کشور که تنها در سطح بین‌المللی تولید شود، نپذیرفت و در این ماجرا با دیگر سخنگویان جنوب مانند مصر و اندونزی هم داستان بود.
انگلیس و فرانسه پیشنهادی ندارند
همیشه اینگونه بوده است. محدودیت‌های بیشتر برای جلوگیری از صادرات فناوری به کشورهایی که سیاست اتمی مشکوک دارند؟ نمایندگان عدم تعهد می‌گویند، ریاکاری است، زیرا آمریکا دست برقضا برای کشور اتمی هند استثناهای زیادی قائل شد و چین اکنون حتی رآکتور به پاکستان می‌دهد. آیا وظایف به قوت خود باقی است وقتی که کشوری از قرارداد خارج شود؟ جنوب جدید می‌گوید با روح استقلال ملی ناسازگار است. به جای آن کشورهای عدم تعهد از کشورهای اتمی برنامه زمانی برای خلع سلاح اتمی می‌خواهند، که البته کشورهای اتمی این خواسته را نمی‌پذیرند، همچنين می‌خواهند برای خاورمیانه خالی از سلاحِ اتمی جدول زمانی وجود داشته باشد. بویژه می‌خواهند در بیانیه پایانی به تسلیحات اتمی اسرائیل با انتقاد اشاره شود. همه اینها بسیار به مذاق نمایندگان ایران خوش می‌آید که این روزها در نیویورک با آزادی تمام حاضرند و به هیچ رو احساس تنهایی نمی‌کنند. در این میان اروپا دیگر نقش سازنده ندارد. گرچه شاید قدرت‌های اتمی این قاره یعنی انگلیس و فرانسه حق داشته باشند بگویند با توجه به زرادخانه کوچکشان آنها نیستند که باید خلع سلاح اتمی را آغاز کنند، صرفنظر از این نکته حرف نویی برای زدن در نیویورک ندارند و درحالی‌که برلین مثلاً بر وظیفه خلع سلاح مندرج در پیمان تأکید می‌کند، پاریس ترجیح می‌دهد از خطر گسترش سلاح‌های هسته‌ای صحبت کند. آلمانی‌ها و فرانسوی‌ها درباره مناسبات با ایران هم اختلاف جزئی دارند؛ گاهی در پاریس گفته می‌شود برلین به دلیل مناسبات خوب اقتصادی‌اش با ایران بیش از حد مشتاق تحریم این کشور نیست.
***
فقط اینکه تحریم دیگر کافی نیست. به جنوب احتیاج است. هنوز به کمک جنوب می‌توان به ایران نفوذ کرد، هنوز امید از دست نرفته که معامله مشکوک ایران با برزیل و ترکیه به راه حل بهتری تبدیل شود. از این رو نیز در نیویورک بررسی می‌شود آیا می‌توان کنفرانسی برگزار کرد که در آن اسرائیلی‌ها و عرب‌ها و ایرانی‌ها و دیگر کشورهای دارای سلاح کشتار جمعی در منطقه به گفت‌وگو بپردازند. آیا توفیقی حاصل می‌شود؟ قاعده‌های بازی جهان جدید هنوز واقعاً مشخص نشده است.
هفته نامه آلماني دی سایت/ 27 مه2010