پیروز مجتهدزاده*
این موضوع اکنون یک اصل پذیرفته شده جهانی است که سیاست خارجی هر کشور نسبتی مستقیم با منافع ملی آن کشور دارد و می‌توان گفت اصلی‌ترین وظیفه هر نظام و دولت حاکمی، درک و استنباط درست منافع ملی و پس از آن برنامه‌ریزی و تدوین سازوکارهای لازم برای تحقق آن است.
این موضوع اکنون یک اصل پذیرفته شده جهانی است که سیاست خارجی هر کشور نسبتی مستقیم با منافع ملی آن کشور دارد و می‌توان گفت اصلی‌ترین وظیفه هر نظام و دولت حاکمی، درک و استنباط درست منافع ملی و پس از آن برنامه‌ریزی و تدوین سازوکارهای لازم برای تحقق آن است.در این میان اما تعریف منافع ملی امری است ظریف که لزوما باید از سوی تعدادی از کارشناسان و متخصصان این مقوله صورت بگیرد. این افراد کسانی هستند که نگاه جامعی به مقوله‌های مهمی مانند روابط بین‌الملل، ژئوپلتیک، ژئواستراتژیک و...دارند و همچنین افرادی که در طول سالیان متمادی فعالیت در این عرصه، واجد تجربیات مهم و تاثیرگذار شده‌اند و طبیعی است این تعاریف باید در راستای اهداف اصلی موردنظر تئوریزه شوند. مولفه‌های تاثیرگذار در تئوریزه کردن این مقوله هم موضوعاتی مانند دستیابی به تمامیت ارضی، استقلال، آزادی، متعهد نبودن به بیگانه (همان سیاست نه شرقی و نه غربی) و... هستند.
از سوی دیگر اجماع همگانی یکی از شروط تعریف درست منافع ملی است و این متاسفانه یکی از بیماری‌های امروز سیاست‌ورزان ایران است چرا که فرهنگ سیاست‌ورزی به صورتی شکل گرفته است که چندان تفکیکی میان «اختلاف دیدگاه با دولت» و «مخالفت ورزیدن با دشمن خارجی» وجود ندارد. قریب به یک قرن است که بسیاری از فعالان سیاسی در ایران برای اعلام مخالفت با دولت حاکم عملا در مسیر اهداف دشمن خارجی قرار می‌گیرند. به سخن بهتر و البته تاسف‌انگیزتر در بسیاری موارد خود را موظف به حمایت از موضع دشمن خارجی در راستای مخالفت‌ورزی با دولت داخلی می‌دانند. همین شیوه و تفکر نامیمون، موجب بروز مشکلات فراوانی در تاریخ یکصد ساله اخیر ایران شده است.
اعلام موافقت یا مخالفت با دولت وقت، حق هر شهروندی است ولی دشمنی با منافع ملت و کمک به دشمنی که در مسیر مقابل منافع ملی گام برمی‌دارد و در این مسیر به هر اقدامی از جمله اقدامات قهرآمیز و نظامی دست می‌زند نه تنها حق شهروندی محسوب نمی شود که در ورطه خیانت قابل بررسی است.
نگاه این افراد به منافع ملی، نگاهی قهقرایی است که باز هم باید گفت متاسفانه در یکصد سال اخیر در محیط‌های آکادمیک علاجی برای آن یافت نشده است. آیا می‌توان در دانشگاه‌های ایران اطلاع‌رسانی و تدریس در حوزه «سیاست‌های عملی» را آدرس داد؟ آیا تاکنون خطوط شاخص امنیت ملی و منافع ملی در دانشگاه‌های ما تدریس شده است؟
ارتباط نادرست و غیراصولی با بیگانه در حوزه سیاست خارجی طبیعتا معلول چنین عملکرد و تفکری است. غالب شدن همین نگاه نامبارک بود که باعث شد به‌عنوان مثال در جریان دستگیری ملوانان انگلیسی از سوی نیروهای نظامی ایران، یک مقام سابق وزارت خارجه ایران در گفت‌وگو با تلویزیون‌های انگلیسي برای تخریب این اقدام که دقیقا عکس منافع ملی ما بود، از فرصت سوءاستفاده کرده و به تخریب رئیس جمهوری کشورش بپردازد و رئیس جمهوری سابق را دموکرات و رئیس‌جمهوری قبل از آن را واقع‌گرا معرفی کند، اما رئیس جمهوری فعلی را... آیا این اقدام مقام سابق وزارت خارجه ایران را می‌توان در مسیر تامین منافع ملی کشورش تحلیل کرد، آن هم در شرایطی که تحلیل پایانی سیاستمداران انگلیسی از ماجرای ملوانان فقط این عبارت بود: «افتضاح تونی بلر»؟ بدون تردید درک نکردن منافع ملی و نگاه غیرملی به تحولات سیاست خارجی منجر به ظهور پدیده‌ای به نام «جاسوس‌های سیاست خارجی» می‌شود. اما غم‌انگیزتر آنکه حامیان این افراد در تلاشند تا لباس «قهرمانی» بر تن خائنان به کشور و ملت بپوشانند. این قبیل تفکرات، آفت‌هایی خطرناک و نابخشودنی هستند. درک نکردن منافع ملی طبیعی است که رخدادهای مغایر تعقل فراوانی پدید می‌آورد.
به‌عنوان مثال دستاوردهای دولت فعلی در زمینه مذاکرات هسته ای درخشان است اما در عین حال با تعدد اظهارات عجیب در این مورد مواجه می‌شویم. اخیرا یک مسؤول سابق هسته‌ای انتقاداتی را از سیاست‌های هسته‌ای دولت انجام داد. به گمان من، این انتقادات ناظر بر تصمیم‌گیری هسته‌ای زمان مدیریت خودش بود. بدون شک تلاش برای وارونه کردن واقعیات راه به جایی نمی‌برد. او نمی‌تواند تاریخ را عوض کند که پس از بازگشت از اولین مذاکراتش با اروپا چگونه ادعا می‌کرد ما آمریکا را شکست دادیم و هر کس از ما انتقاد کند، خائن است! اگر فردی نگاه درستی به منافع ملی کشورش داشته و از سواد لازم هم برخوردار باشد مطمئنا اینگونه اظهارنظر نمی‌کند و قطعا تفاوت شوخی‌ها و تعارف‌های معمول
Time out و زمان تفریح در مذاکره‌ها را با اوقات رسمی متوجه می‌شود. خوشبختانه نسل امروز به این مسائل و واقعیت‌ها آگاه است. ما تجربیات تلخی را در یکصد سال اخیر پشت سر گذاشته‌ایم ولی امروز دیگر همانند گذشته نخواهد بود. نسل امروز به‌خوبی تفاوت‌ها را متوجه می‌شود. با این وجود دغدغه اصلی زمان ما در سیاست‌ورزی و بویژه سیاست خارجی، فهم مناسب و منطقی منافع ملی است. منافع ملی درست و منطقی باید حامل ایدئولوژی باشد، رفاه و امنیت را موجب شود، خطرات را به کمترین میزان برساند و آنگاه نمود عینی‌تری در فعالیت‌ها و مناسبات تجاری و اقتصادی داشته باشد.
*
استاد دانشگاه
و مدير عامل بنياد پژوهشي يوروسويك