غلامرضا میثاقیان*
وقوع انقلاب اسلامی در سال 1357 و استقرار نظام جمهوری اسلامی در کشور، انتظار بروز تغییرات بنیادینی در بخش‌های مختلف فرهنگی را نزد بیشتر فعالان این عرصه ایجاد کرد، تمنای بازیابی هویت بومی و به‌عبارت دیگر معماری و شهرسازی ایرانی – اسلامی در میان مردم، حرفه‌مندان و مسؤولان از حدود 15 سال پیش به‌تدریج مرسوم شد. با این وجود برای بسیاری از مردم، مسؤولان و حرفه‌مندان پرسش‌های فراوانی درباره چیستی معماری ایرانی – اسلامی مطرح شده است که این مقاله سعی در طرح یک دیدگاه ویژه در این زمینه دارد.
وقوع انقلاب اسلامی در سال 1357 و استقرار نظام جمهوری اسلامی در کشور، انتظار بروز تغییرات بنیادینی در بخش‌های مختلف فرهنگی را نزد بیشتر فعالان این عرصه ایجاد کرد، تمنای بازیابی هویت بومی و به‌عبارت دیگر معماری و شهرسازی ایرانی – اسلامی در میان مردم، حرفه‌مندان و مسؤولان از حدود 15 سال پیش به‌تدریج مرسوم شد. با این وجود برای بسیاری از مردم، مسؤولان و حرفه‌مندان پرسش‌های فراوانی درباره چیستی معماری ایرانی – اسلامی مطرح شده است که این مقاله سعی در طرح یک دیدگاه ویژه در این زمینه دارد.چیستی معماری ایرانی – اسلامی
شاید در ذهن بسیاری از اشخاص، مسؤولان و حرفه‌مندان این پرسش وجود داشته باشد که یک بنای واجد معماری ایرانی – اسلامی چه تفاوتی با سایر بناهای در حال ساخت دارد؟ به عبارت دیگر کدام مشخصه اینگونه بناها را از دیگر بناها متمایز می‌کند؟ آیا برای ایجاد بنایی با ویژگی‌های ایرانی – اسلامی کافی است از نمادهایی نظیر طاق، قوس و گنبد استفاده کنیم؟ آیا برای ایجاد نمای واجد ارزش‌های ایرانی – اسلامی استفاده از مصالح معماری دوره تاریخی نظیر کاشی، آجر، خشت‌و... کفایت می‌کند؟ آیا معماری ایرانی – اسلامی با به‌کارگیری بتون و فولاد در ساخت‌و سازها مغایر است؟ آیا هدف از ترویج معماری ایرانی- اسلامی کپی‌برداری و تکرار معماری دوره‌های تاریخی کشور است؟
چیستی معماری ایرانی- اسلامی در مفاهیم
معماری در ذات خود دارای 2 بخش صورت (ظاهر) و باطن (مفهوم) است كه در این بخش قابل معرفی است. بنابراین باید توجه کنیم که این وجه معماری دارای ارتباطی مستقیم بوده و ظاهر معماری بدون عنایت به باطن بی‌معنی است در عین‌آنکه معنی تا شکل کالبدی نیابد نمود و بروز عینی نخواهد یافت. حالا با عنایت به آنچه بیان شد به ارائه دیدگاه کلی نسبت به مفاهیم معماری ایرانی- اسلامی مبادرت می‌کنیم. معماری در هر مکتب اعتقادی مبتنی بر اندیشه‌های تئوریک آن مکتب است و بنابراین آنچه که معماری ایرانی- اسلامی خوانده می‌شود ریشه در مبانی نظری دین مبین اسلام از یکسو و فرهنگ ایرانی ناشی از زندگی دیرپا در این پهنه از گیتی از دیگر سو، دارد. در این‌باره البته باید دقت کنیم مبانی اندیشه‌ای مسلمانان شامل
2 بخش اصول پایه‌ای و اعتقادی و فروع رفتاری است. البته فروع رفتاری بدون پذیرش اصول، نقص در اعتقاد تلقی می‌شود. به عبارت دیگر رفتار انسان‌ها در دستورهای دینی ناشی از اصول دین است. اگر در تعریف، اصل را امری غیرقابل رد یا اثبات بدانیم، آنگاه درخواهیم یافت که فروع پس از پذیرش اصول بر پیروان آیین‌های اعتقادی فرض خواهد شد. بنابراین در مابه‌ازای اعتقاد به دین اسلام، رفتارهای عملکردی ما تابع دستورات دین خواهد بود. به همین قیاس معماری نیز که ریشه در اعتقاد آفرینش کالبدی جمادی از سوی آدمی (خلیفه‌الله فی‌الارض) دارد باید دارای اصول و فروعی باشد که اول منبعث از اصول و فروع دین بوده و دوم قابلیت تطبیق با مختصات پهنه زیستی آنان را داشته باشد.بناها را بنا بر ویژگی‌های معنایی می‌توان به سه دسته کلی تقسیم کرد. دسته نخست بناهایی را شامل می‌شود که پاسخگوی نیاز بسیار ابتدایی انسان از قبیل حفاظت در برابر تابش آفتاب داغ و بارش نزولات جوی و ...است. این مرتبه از بناها را «سرپناه» می‌نامیم. دسته دوم بناهایی است که علاوه بر آنکه نیازهای اولیه ساکنان را مرتفع می‌کند، از استحکام نیز برخوردار بوده، از نظر عملکردی پاسخگوی نیازهای فیزیکی انسان و از لحاظ صرفه‌جویی در مصرف انرژی و اقتصاد ساختمان بهینه و ...است. دسته سوم بناهایی را شامل می‌شود که علاوه بر مراتب مذکور احساسات درونی و معنوی آدمی را نیز تحت تاثیر خود قرار می‌دهد.
بدیهی است با چنین تعریفی نمی‌توان انتظار داشت بناهایی که در مرتبه ساختمان قرار دارند واجد ارزش‌های معماری ایرانی- اسلامی شوند زیرا اینگونه بناها فاقد شرط لازم برای نیل به چنین جایگاهی هستند. بنابراین آنچه که در حال حاضر دست‌یافتنی است تحقق مرتبه ساختمان است و تلاش برای نیل به معماری را باید برنامه‌ای میان‌مدت و بلندمدت قلمداد و تحقق آرمان دستیابی به معماری اصیل و هویت‌مند ایرانی- اسلامی را به فراهم شدن عوامل دخیل در این امر موکول کنیم.
* مدیرکل دفتر معماری و طراحی شهری وزارت مسکن