علي اكبر سرباز شندي
یکی از معضلات شهرهای بزرگ وجود انواع گروه‌های آسیب‌دیده و در معرض آسیب است که از جمله بارزترین آنها «کارتن‌خواب‌ها» یا «بی‌خانمان‌ها» هستند. افزایش این روان دردمندان اجتماعی که با برخورداری از شرایط خاص و ابتلا به بیماری، اماکن عمومی را محل زندگی خود قرار می‌دهند یکی از عمده‌ترین موارد شایع و برخوردار از حساسیت‌های بالای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی در شهر تهران بوده و حساسیت اجتماعی و واکنش‌های نهادها، سازمان‌ها و ارگان‌ها را به چالش می‌کشد.
یکی از معضلات شهرهای بزرگ وجود انواع گروه‌های آسیب‌دیده و در معرض آسیب است که از جمله بارزترین آنها «کارتن‌خواب‌ها» یا «بی‌خانمان‌ها» هستند. افزایش این روان دردمندان اجتماعی که با برخورداری از شرایط خاص و ابتلا به بیماری، اماکن عمومی را محل زندگی خود قرار می‌دهند یکی از عمده‌ترین موارد شایع و برخوردار از حساسیت‌های بالای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی در شهر تهران بوده و حساسیت اجتماعی و واکنش‌های نهادها، سازمان‌ها و ارگان‌ها را به چالش می‌کشد.حضور افرادی با ظاهر ژولیده، مبتلا به ناراحتی‌های جسمی – روانی و برخی مشکلات اجتماعی در اماکن عمومی صرف‌نظر از آنکه موجب به مخاطره افتادن جان آنها می‌شود، موجب تهدید سلامت دیگر شهروندان نیز خواهد شد. از جمله پیامدهای کارتن‌خوابی (بی‌خانمانی) افزایش بیماری‌های جسمانی و روانی به دلیل رعایت نكردن بهداشت فردی، انتقال بیماری‌های واگیردار، تخریب اموال عمومی، اعتیاد به مواد مخدر، تکدی‌گری، سرقت، فحشا و سایر آسیب‌های اجتماعی است. در آذرماه سال 1382 مرگ طبیعی و غیرمشکوک چند کارتن‌خواب در تهران، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌ها پیدا کرد. چنانكه شهرداری و شورای شهر تهران در جلسه‌ای اضطراری با نیروی انتظامی و بهزیستی وارد عمل شدند. کمیسیون فرهنگی - اجتماعی شورای شهر در پی گردآوری اطلاعات مربوط به کارتن‌خواب‌های تهران از نیروی انتظامی درخواست کمک کرد و طی آن عملیات ویژه‌ای در تهران طراحی شد تا نسبت به شناسایی و جمع‌آوری متکدیان خیابان‌خواب اقدام شود. این یک امر حکومتی بود. با آغاز طرح جمع‌آوری کارتن‌خواب‌ها مینی‌بوس‌هایی در سطح شهر به حرکت درآمدند که با همکاری نیروی انتظامی خیابان‌خواب‌ها را جمع‌آوری کنند و این آغاز شکل‌گیری بحران جدیدی برای مدیریت شهری تهران محسوب شد. با انتشار اخبار تهران، استان‌های دیگری هم از مرگ‌های خیابانی خبر مخابره کردند، اما هیچ‌کدام از تهران پایتخت جلو نیفتادند. در پی اخبار مخابره شده در 2 سال، شورای شهر تهران ساختمان چند طبقه‌ای از شهرداری مطالبه کرد تا تجربه جدیدی در تهران عرضه شود که نام آن را «گرم‌خانه» بگذارند، گرمخانهها به نوبت در چند نقطه تهران انتخاب شدند و 2 زمستان طول کشید تا برای ساماندهی خیابان‌خواب‌ها آماده شوند. زمستان سال بعد همزمان شد با به نتیجه نرسیدن وضعیت ساماندهی خیابان‌خواب‌ها. در نتیجه دانشجویان صبح یک روز کاری مقابل ساختمان شهرداری تهران تجمع کردند. تجمع اعتراض‌آمیز دانشجویان بار دیگر خبر سال گذشته روزنامه‌ها را تأیید می‌کرد و به مرگ بیش از 40 نفر در پایتخت مربوط بود. اعتراض دانشجویان در زمستان 83 با ایجاد گرم‌خانه‌های موقتی در چند نقطه تهران خاموش شد. سال بعد هم وضعیت کارتن‌خواب‌ها شکل تکراری خود را گرفت تا اینکه با آغاز سرمای پاییزی در روز آخر آبان‌ماه 1384 چند نماینده در جلسه علنی مجلس نسبت به لزوم ساماندهی کارتن‌خواب‌ها به وزیران کشور و بهداشت تذکر دادند. با اعتراض‌های مقطعی، نیروی انتظامی آماری از تعداد متکدیان جمع‌آوری شده تهران ارائه کرد. شکل ظاهری داستان جمع‌آوری متکدیان و کارتن‌خواب‌های تهران، نمایش همگرایی مدیران دولتی و شهری را داشت، اما در میانه ماجرا آشوبی حکمفرما بود میان پذیرش مدیران بالایی و میانی برای ساماندهی کارتن‌خواب‌ها. نیروی انتظامی، سازمان بهزیستی و شهرداری تهران در ابتدا رویه متعادل همکاری را پیش گرفتند، ولی با آغاز جمع‌آوری و گردآوری اطلاعات هر یک از دستگاه‌های مسؤول اعلام برائتی غیرملموس داشتند مبنی بر اینکه دستگاه دیگری را مسوول جمع‌آوری و ساماندهی عنوان می‌کردند. اما بعد از گذشت این رویه و اتفاقات امروز جمع‌آوری کارتن خواب ها با یک نظم نسبی انجام می‌شود، ولی به طور کامل رضایت‌بخش نبوده و باز هم در روزهای سرد سال شاهد کارتن‌خواب‌هایی هستیم که از شدت سرما به خود پیچیده‌اند. با آغاز فصل سرما باز هم مسوولان به فکر این پدیده زشت شهر افتاده‌اند، طوری که مدیرکل آسیب‌های اجتماعی شهرداری تهران در آستانه فصل سرما از آمادگی کامل شهرداری برای ساماندهی افراد بیخانمان خبر می‌دهد. سیدنجم‌الدین محمدی با اشاره به تلاش‌ها و اقدامات مدیریت شهری در جلوگیری از مرگ افراد بیخانمان در سرمای زمستان گذشته گفت: هر ساله در آغاز فصل پاییز مدیریت شهری تهران این دغدغه را دارد که قشر آسیب‌پذیر جامعه به ویژه افراد بیخانمان و بی‌سرپناه در شب‌های سرد سال دچار مشکل نشوند. طی 3 سال گذشته 7 هزار و 571 نفر بیخانمان در فصول سرد سال در گرم‌خانه‌های شهرداری تهران پناه داده شدند و در مجموع بیش از 246 هزار و 329 نفر شب خدمات به این افراد ارائه شده است.
مدیرکل آسیب‌های اجتماعی شهرداری تهران از ایجاد و تجهیز گرمخانهها به عنوان اولین اقدام شهرداری در جهت خدمات‌دهی به افراد بیخانمان نام برد و افزود: این مراکز تا قبل از مهرماه سال 84 به صورت چادرهای موقت ایجاد شده بودند، اما با راه‌اندازی سه مرکز پذیرش بی‌خانمان‌ها در شهر تهران، ساماندهی این افراد از وضعیت مطلوبی برخوردار شد.
به گفته محمدی بالغ بر 70 درصد دریافت‌کنندگان خدمات شهرداری تهران در گرمخانهها، افراد معتاد و 15 درصد کارگران ساختمانی و فصلی بوده‌اند. به اعتقاد اغلب کارشناسان امور اجتماعی، شهرداری تهران در حالی ساماندهی بی‌خانمان‌ها و ارائه خدمات به این افراد را انجام می‌دهد که مسوولیت اصلی کار با ارگان‌هایی مثل استانداری و نهادهای حمایتی همچون سازمان بهزیستی، وزارت رفاه و... است. مدیر کل آسیب‌های اجتماعی شهرداری تهران از بی‌خانمان‌ها به عنوان افراد آسیب‌دیده‌ای نام می‌‌برد که به دلیل نداشتن سرپناه، دوری از خانواده، اعتیاد و بیماری‌های جسمی و روانی، در خیابان‌ها و کوچه‌ها و بعضاً پارک‌ها سرگردان هستند.
محمدی همچنین از ساماندهی افراد بیخانمان که دچار مشکلات جسمی و روانی هستند، خبر داد و افزود: این قبیل افراد توسط گشت‌های مددکاری در نقاط مختلف شهر شناسایی و ساماندهی می‌شوند.
مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران نیز در بازدیدی که زمستان گذشته از گرم‌خانه‌های شهرداری داشت، گفت که اگر شهرداری به تنهایی آستین بالا نمی‌زد به مانند سال‌های گذشته عدم همکاری ارگان‌ها موجب می‌شد تا همچنان شاهد عدم ساماندهی بی‌خانمان‌ها و متکدیان باشیم. در 4 سال گذشته که مدیران، «خیابان‌خواب‌ها» را دیده‌اند، برنامه‌های بسیاری جهت ساماندهی این گروه از مردم ایران نوشته شده است. چه بسا آنها گروهی شکل گرفته از هر نقطه ایران معرفی می‌شوند.
از متکدیان، معتادان، دانش‌آموزان و دانشجویان و حتی تحصیلکرده‌های کارشناسی ارشد و دکترا در میان آنها نام برده شده است. این چهره واقعی شهر بزرگی است که حریم آن به سختی معلوم و طرح جامع آن به سختی نوشته می‌شود.