کمیل نقی‌پور
این روزها برای سیدمحمد خاتمی، روزهای پرمشغله‌ای است و شاید همپای پرمشغله‌ترین روزهای کاری‌اش در زمان ریاست‌جمهوری باشد.
این روزها برای سیدمحمد خاتمی، روزهای پرمشغله‌ای است و شاید همپای پرمشغله‌ترین روزهای کاری‌اش در زمان ریاست‌جمهوری باشد.شرکت در کنگره حزب اعتماد ملی، برگزاری همایش دین در دنیای معاصر و حواشی آن، شرکت در سالگرد شهادت آیت‌الله اشرفی اصفهانی و دیدار با دانشجویان عضو انجمن اسلامی دانشگاه آزاد سراسر کشور و... برنامه کاری رئیس‌جمهوری سابق ظرف چند روز گذشته بوده است و البته بحث انتخابات نقطه مشترک تمامی این حضورها بود.
صحبت‌های انتخاباتی خاتمی در این مراسم شاید نشانه‌هایی برای آمادگی وی به منظور حضور در انتخابات تلقی شود، یعنی همان چیزی که رسانه‌های حامی رئیس‌جمهوری سابق این روزها زیاد به آن می‌پردازند، ولی این تمام قصه جریان اصلاحات نیست، باید گفت این جریان روی دیگری دارد که شیخ اصلاحات واضح‌ترین تصویر در آن است. مهدی کروبی خیلی زود و در حالی که برخی از گروه‌های اصلاح‌طلب در شورای هماهنگی جبهه اصلاحات برای به صحنه کشاندن خاتمی برنامه‌ریزی می‌کردند از سوی شورای مرکزی حزب اعتماد ملی به‌عنوان کاندیدای این حزب در انتخابات ریاست‌جمهوری سال آتی انتخاب شد. هر چند در ابتدا، حضور در انتخابات از سوی مهدی کروبی قطعی نشده بود ولی کمتر کسی گمان می‌کرد دبیرکل حزب اعتماد ملی که در گذشته نیز بارها تمایلش را برای حضور در انتخابات ریاست‌جمهوری اعلام کرده بود، روی هم‌حزبی‌های خود را زمین بزند و وارد صحنه انتخابات نشود. حدس و گمان اکثریت در مورد کاندیداتوری کروبی کاملا صحیح بود. وی بدون توجه به جلسات ائتلاف اصلاح‌طلبان، کاندیداتوری خود را رسما اعلام کرد و در همان مراسم در وصف شورای هماهنگی جبهه اصلاحات، با لحنی که نشان از بی‌اهمیت بودن موضوع داشت به خبرنگار «وطن امروز» گفت: باور کنید اصلا نمی‌دانم چه چیزی در این شورا می‌گذرد و آنها در این شورا دارند چه‌کار می‌کنند.
برای واکاوی واکنش اینچنینی کروبی و حامیانش نسبت به شورای هماهنگی جبهه اصلاحات، نیاز است به سومین دوره انتخابات شورای شهر و روستا برگردیم، یعنی اولین انتخاباتی که بعد از انتخابات سوم تیرماه 1384 به صورت رسمی در کشور برگزار می شد و به بیان دیگر اولین انتخاباتی که حزب اعتماد ملی در آن شرکت می‌کرد. اعتماد ملی برای حفظ همزمان قدرت و وحدت و برای آنکه از اولین حضور در انتخابات خاطره بدی نداشته باشد، قدم در راه ائتلاف با دیگر گروه‌های اصلاح‌طلب گذاشت؛ گروه‌هایی که در زیر سقف شورای هماهنگی اصلاح‌طلبان جمع شده بودند. هر چند اعتماد ملی قصد ائتلاف با آنها را داشت ولی این به آن معنا نبود که به عضویت این شورا دربیاید و زیر بیرق آنان در انتخابات شرکت کنند. برخی از کارشناسان معتقدند حضور گروه‌ها و تشکل‌هایی مانند حزب مشارکت و سازمان مجاهدین که درگیری‌های بین آنها و کروبی به مجلس ششم برمی‌گردد از دلایل اصلی تمایل نداشتن حزب اعتماد ملی برای عضویت در شورای هماهنگی جبهه اصلاحات بوده و هست. انتخابات در 24 آذرماه 85 برگزار شد. اصلاح‌طلبان توانستند از آشفتگی درون‌جناحی اصولگرایان استفاده کنند و چهار کرسی از 15 کرسی اصلی شورای شهر تهران را به خود اختصاص دهند که از این چهار کرسی، سهم حزب اعتماد ملی تنها یک سهم بود. بی‌توجهی به نامزدهای حزب اعتماد ملی از سوی شورای هماهنگی جبهه اصلاحات، خاطره بدی از این شورا در ذهن اعضای ارشد حزب اعتماد ملی و دبیر کل آن به‌جا گذاشت. همین خاطره بد باعث شد حزب مهدی کروبی در انتخابات هشتمین دوره مجلس شورای اسلامی خود به صورت مستقل وارد میدان شود و به جلسات ائتلاف توجهی نداشته باشد.
رسول منتجب‌نیا، قائم‌مقام این حزب، در بیان چرایی نبود ائتلاف با اصلاح‌طلبان در انتخابات مجلس هشتم می‌گوید: ما در انتخابات شورای شهر، با شورای هماهنگی اصلاح‌طلبان وارد تعامل شدیم ولی لیستی که به‌عنوان نتیجه این تعامل منتشر شد به دلخواه حزب اعتماد ملی نبود، برای همین ما در انتخابات مجلش هشتم به صورت مستقل وارد عمل شدیم و نسبت به انتخابات گذشته موفق‌تر عمل کردیم. واقعا هم همین‌طور بود. حزب اعتماد ملی بدون ائتلاف با شورای اصلاح‌طلبان توانسته بود در سراسر کشور نتیجه بهتری برای خود کسب کند.
پیروزی اعتماد ملی بر ائتلاف اصلاح‌طلبان در این انتخابات، در کنار رای بالای کروبی در انتخابات سال 84 را می‌توان به‌عنوان مراحل ظهور و تکمیل اعتماد به نفس حزب اعتماد ملی عنوان کرد. از این نقطه به بعد بود که حزب اعتماد ملی در قالب «فعالیت حزبی» در راه «کمترین تاثیرپذیری» و «نبود تاثیرپذیری» از دیگر گروه‌های اصلاح‌طلب حرکت و کروبی را به عنوان «پرچمدار اصلاحات» معرفی کرد. همزمان با تثبیت و استقلال نسبی حزب اعتماد ملی میان اصلاح‌طلبان، در اواسط بهار 87، یعنی یک سال و چند روز پیش از برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری سال آتی رایزنی‌های جدی دوم خردادی‌ها برای این انتخابات آغاز شد.
خیمه شورای هماهنگی جبهه اصلاحات به ریاست دوره‌ای حزب مشارکت دوباره بر‌افراشته و اولین جلسه آن تحت‌تاثیر رویکرد حزب اعتماد ملی در انتخابات مجلس هشتم بدون دعوت از نماینده این حزب آغاز شد.
نمایندگان سازمان مجاهدین و حزب مشارکت در همین جلسه بود که برای اولین‌بار نظریه «یا خاتمی یا هیچکس» را ارائه دادند. نظریه‌ای که به‌شدت مخالفت چهره‌های برجسته حزب اعتماد ملی مانند اسماعیل گرامی‌مقدم و رسول منتجب‌نیا را برانگیخت. همین مخالفت موجب شد که آنان نامه سرگشاده‌ای را به سيدمحمد موسوی خوئینی‌ها به عنوان «کسی که محوریت جلسات ائتلاف را برعهده دارد» بنویسند و از رویکرد مجمع روحانیون گله‌مند شوند.
از آن به بعد بود که نماینده حزب اعتماد ملی در جلسات این شورا دعوت می‌شد و کروبی از موسوی خوئینی‌ها تشکر می‌کرد ولی در عین حال تمام شرایط به نفع خاتمی، نه کروبی رقم می‌خورد.
دلیل آن هم، همان‌طور که بعدها گفته شد، مشخص بود. حزب مشارکت و سازمان مجاهدین از همان ابتدا تنها شرط حضورشان را شرکت خاتمی در انتخابات عنوان کرده بودند، حزب کارگزاران نیز بین دوگانه کروبی و خاتمی، طرف رئیس‌جمهوری سابق را گرفت، فقط مانده بود مجمع روحانیون که این مجمع نیز با رویگردانی از دبیر کل سابق خود، به صورت علنی از حضور خاتمی در انتخابات حمایت کرد. در چنین شرایطی بود که حزب اعتماد ملی خیلی پیش‌دستانه دبیر کل خود را به‌عنوان یکی از کاندیداهای اصلاح‌طلب برای انتخابات ریاست‌جمهوری آتی معرفی کرد. آنان اینگونه استدلال می‌کردند که با بالا رفتن پرچم کروبی در میان اصلاح‌طلبان، دیگر جریان‌های دوم خردادی به موضع انفعال کشیده می‌شوند و اینگونه هزینه هر تصمیم‌گیری برای آنان دشوار می‌شود. اعضای این حزب که به جلسات مشترک اصلاح‌طلبان به میزبانی مجمع روحانیون و شخص موسوی خوئينی‌ها نیز چشم دوخته بودند، به این نتیجه رسیدند که با سازمان‌ها و گروه‌هایی که دم از شعار «یا خاتمی یا هیچکس» می‌زنند نمی‌توانند یک کلام بشوند. با رقم خوردن چنین اوضاعی، یاران کروبی همراه شدن با مشارکت و مجاهدینی‌ها را
« اطاعت‌پذیری بی‌چون و چرا» و «در تضاد با منافع حزب اعتماد ملی و جبهه اصلاحات» تلقی کردند، بنا‌براین خود آستین‌ها را بالا زده، وارد گود انتخابات شدند و زمانی که یاران خاتمی مشغول مقدمه‌چینی برای حضور وی بودند، کروبی را به عنوان کاندیدای این حزب در دهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری معرفی کردند و این پیام را به مخالفان خود در جبهه اصلاحات فرستادند که
«نمی‌خواهند تخم‌مرغ‌های خود را در سبد مشترک گروه‌هایی قرار دهند که یا در اهداف یا در تاکتیک چندان اشتراکی ندارند».
حزب اعتماد ملی مطمئن بود با جدی شدن حضور کروبی در انتخابات ریاست‌جمهوری، شانس شرکت خاتمی به حداقل می‌رسد و اینگونه جدی‌ترین رقیب مهدی کروبی در میان اصلاح‌طلبان از میدان رقابت انتخابات کنار گذاشته می‌شود.
مهدی آیتی، عضو مستعفی شورای مرکزی حزب اعتماد ملی که در اعتراض به اعلام کاندیداتوری مهدی کروبی از این حزب بیرون آمده با بیان اینکه کروبی کوپن حضور خاتمی در انتخابات را سوزاند، به رسانه‌های خبری گفت: با توجه به آنکه کروبی شانسی برای پیروزی در انتخابات ندارد، وی امکان پیروزی اصلاح‌طلبان در انتخابات ریاست‌جمهوری را کاهش داد.
از سویی مجاهدینی‌ها به علاوه مشارکت و اقمارشان که در جلسات موسوی خوئینی‌ها مغرورانه «یا خاتمی یا هیچکس» می‌گفتند، گمان نمی‌کردند رقیب اصلاح‌طلب‌شان با بی‌توجهی كامل به آنان، کروبی را کاندیدای خود معرفی کنند و عملا «یا کروبی یا هیچکس» بگویند و با بیان اینکه تجدیدنظرطلبان و اصلاح‌طلبان تند‌رو در دولت کروبی هیچ جایگاهی ندارند، هیچ شأن و منزلتی برای آنان قائل نشوند. پیش‌دستی اعتماد ملی برای آنان آنقدر ناباورانه بود که بهزاد نبوی، عضو شورای مرکزی سازمان مجاهدین با «بی‌شعور خواندن کسانی که گمان می‌کنند کسی غیر از خاتمی می‌تواند با احمدی‌نژاد رقابت کند» عملا ناراحتی خود و هم‌فکرانش را از کاندیداتوری کروبی نشان داد. البته هیچ‌وقت اعضای پایبند به حزب اعتماد ملی دلیل حضور کروبی را سوزاندن کوپن خاتمی توصیف نکردند. آنان به مانند رسول منتجب‌نیا، قائم مقام این حزب، دلیل اعلام زودهنگام کاندیداتوری کروبی را حرکت در راستای فعالیت‌های حزبی برشمردند و این را حق طبیعی همه احزاب از جمله احزاب اصلاح‌طلب دانستند. در راستای همین فعالیت حزبی، کروبی پس از وعده‌های فراوانش درباره زمان اعلام‌نظر خود و حضور در انتخابات، در یکی از ساختمان‌های این حزب میزبان خبرنگاران رسانه‌های داخلی و خارجی بود و بعد از مختصری مقدمه‌چینی که خود وی آن را بسیار طولانی می‌دانست، به صورت رسمی کاندیداتوری‌اش در انتخابات ریاست‌جمهوری دهم را اعلام کرد. البته کروبی در این کنفرانس خبری به وضوح از برنامه سه ساله خود و حزب متبوعش برای کاندیداتوری در دهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری سخن گفت. دبیر کل حزب اعتماد ملی چهار روز بعد از اعلام كانديداتوري‌اش در اولین کنگره این حزب سخنان خود را تکمیل کرد تا به رقیبان خود که در سالن نیز حضور داشتند، بگوید که بی‌برنامه وارد این صحنه نشده است.
کروبی در قسمتی از سخنرانی‌اش در کنگره حزب اعتماد ملی، با اشاره به دوراهی‌ای که بعد از سوم تیرماه 84 دچار وی و دوستدارانش شده بود، اظهار داشت: یا باید کار سیاسی نکنیم یا باید وارد فاز جدیدی شویم و ما به این نتیجه رسیدیم که کار حزبی کنیم. ضعف‌ها و کمبودهای فراوانی در کشور داریم ولی سه و نیم سال است تمام توان خود را گذاشته‌ایم تا بتوانیم برنامه‌ریزی کنیم. با اعلام کاندیداتوری رسمی از سوی کروبی، عملا ناکارآمدی شورای هماهنگی جبهه اصلاحات مشخص و به تدریج از صحنه تاثیرگذاری میان اصلاح‌طلبان کنار گذاشته شد و به جای آن ساز و کار انتخاباتی دبیر کل حزب اعتماد ملی به عنوان بهترین شیوه در شرایط فعلی مورد توجه اصلاح‌طلبان قرار گرفته است. مهدی کروبی اخیرا در کنفرانس مطبوعاتی‌اش درباره این ساز و کار گفت : من پيشنهادي دادم و نفراتي در اين‌باره تعيين نكردم. بحث‌هايي بود و الان هم هست كه يك وقت ممكن است تفرقه موجب شكست شود يا داوطلبان متعدد موجب شكست مي‌شوند، بنابراين من پيشنهادي مطرح كردم و گفتم چهره‌هاي مختلف بيايند حرف‌هاي خود را بزنند و كارهايشان را انجام دهند و يك مقدار كه جلوتر رفتيم، مشخص مي‌شود هر كس چه كارهايي مي‌كند و چه كساني از آنها حمايت خواهند كرد، آن‌وقت يك جمع بي‌طرف و سالم قضاوت كنند كه اين مساله هم مورد استقبال قرار گرفت.
کروبی بسیار واضح از مورد قبول قرار گرفتن طرحش در میان گروه‌های اصلاح‌طلب سخن گفت و آنچه که ظواهر امر نیز نشان می‌دهد آن است که این ساز و کار مورد توجه برخی از چهره‌های حامی خاتمی هم قرار گرفته و آنان نیز از کلیت این طرح حمایت می‌کنند، به گونه‌ای که می‌توان این طرح را نقطه اشتراک میان حامیان خاتمی و کروبی عنوان کرد.
در عین حال که از این طرح به عنوان نقطه مشترک میان این دو طیف نام برده می‌شود، نوع نگاه به این شورا را می‌توان نقطه افتراق آنان دانست.
حامیان خاتمی خیلی مصرانه می‌گویند، کروبی اعلام کرده است به حکمیت و خرد جمعی تن می‌دهد و حتی پیشنهاد حکمیت را وي داده است. آنها از نظرسنجی و آشنایی با افکار عمومی به عنوان یکی از مهم‌ترین ابراز برای رسیدن به اجماع یاد می‌کنند و البته جسته و گریخته به خبرنگاران می‌گویند، سیدمحمد خاتمی یک چهره مردمی و باپشتوانه است که در میان اصلاح‌طلبان بالاترین میزان محبوبیت را میان مردم دارد.
حامیان خاتمی معتقدند، خروجی حاصل از شورای حکمیت، نامی به غیر از خاتمی نمی‌تواند باشد، البته به شرط استفاده از شیوه نظرسنجی و تمکین کردن کروبی به نتیجه آن. دوستداران خاتمی بسیار خرسندند که کروبی به وسیله ارائه طرح شورای حکمیت بالاخره راهی را برای خروج از صحنه رقابت برای خود ترسیم کرد؛ رقابتی که خیلی مایل به آن نبودند که خاتمی و کروبی در کنار هم قرار گیرند. با این حال آنان در میانه راه راضی کردن خاتمی برای حضور در انتخابات هستند؛ حضوری که با اعلام رسمی کروبی برای شرکت در انتخابات کمرنگ شد ولی با مطرح شدن ساز و کار شورای حکمیت و قول کروبی به کناره‌گیری از انتخابات در صورت خواست این شورا دوباره قوت گرفت و البته هنوز ادامه دارد. اما در سوی دیگر و در طیف مقابل، فرضیات و احتمالات از خروجی شورای حکمیت کاملا متفاوت است. این تفاوت را می‌توان در اظهار‌نظرهای حامیان کروبی دید.
محمد‌رضا راه‌چمنی، دبیر کل حزب همبستگی، در گفت‌وگو با خبرنگار «وطن امروز» درباره شورای حکمیت مورد نظر کروبی گفت: آقای کروبی یک پیشنهاد بسیار معقولانه ارائه کرده‌اند که در حال حاضر بهترین شیوه است، البته ممکن است در آینده پیشنهاد دیگری مطرح شود و آن پیشنهاد از این بهتر باشد. وی در مورد مقبولیت این پیشنهاد در میان گروه‌های اصلاح‌طلب گفت: با توجه به اینکه این ساز و کار کاملا منطقی است، گمان نکنم گروه‌های اصلاح‌طلب مخالف آن باشند. راه‌چمنی درباره نتیجه این شورای حکمیت اظهار داشت: با توجه به چارچوب این پیشنهاد، حتما آقای کروبی به عنوان کاندیدای مورد نظر شورا انتخاب می‌شود. باید گفت ممکن است برخی از نامزدهای احتمالی دارای مقبولیت بیشتری باشند ولی زمانی که آدم مطمئن است این آقا روی کار بیاید با توجه به ضعف مدیریتی‌ای که دارد، نمی‌تواند کشور را اداره کند و جریان اصلاحات را به کل نابود می‌کند، چرا باید ایشان انتخاب شود، باید گزینه‌ای را انتخاب کرد که بتواند مملکت را با توجه به معیارهای نظام و اصول اصلاح‌طلبی اداره کند.
به علاوه این، صحبت‌های کروبی در روز اعلام كانديداتوري، نشان از آن دارد که دبیر کل حزب اعتماد ملی گمان نمی‌کند شورای حکمیتی که خود طرح آن را داده است روی گزینه دیگری به غیر از خودش اجماع کند. کروبی در پاسخ به این سوال که آيا اعلام كانديداتوري شما كاملا نهايي است يا امكان دارد به نفع كسي كنار بكشيد، اظهار کرد: من با تصميم آمده‌ام و با تصميم هم مانده‌ام و با تصميم ماندن، فعاليت كرده‌ام.
وی ادامه داد: براي اينكه اختلافي نشود، من پيشنهاد خود را داده‌ام. حالا هم كه آمده‌ام، جدي آمده‌ام. عمق اختلاف‌ها در مورد نتیجه شورای حکمیت در حالی رو به فزونی است که طرح اولیه این شورا و چگونگی نقش‌آفرینی گروه‌های اصلاح‌طلب هنوز مشخص نشده است. جدای از این، این شورا باید در فرصت کم باقی‌مانده تا انتخابات به چنان ظرفیتی دست یابد که بتواند از یکسو گروه‌هایی مانند مشارکت و مجاهدین و از سوی دیگر احزابی مانند اعتماد ملی و همبستگی را زیر یک سقف جمع کند و رای و نظر آنها را یکسان کند، همین ضعف‌های ساختاری باعث شده که برخی از چهره‌های اصلاح‌طلب چنین ایده‌ای را غیرعملی و نامناسب بخوانند.
با این حال کروبی خوب توانست در مدت 2 ماه اوضاع را به نفع خود برگرداند، او نه‌تنها کاندیداتوری خاتمی را با اعلام نظر نهایی‌اش تحت‌تاثیر قرار داد، بلکه با مطرح کردن ایده شورای حکمیت، شورای هماهنگی جبهه اصلاحات را که خواهان حضور رئیس‌جمهوری سابق در انتخابات بود به حاشیه راند، هر چند باید منتظر کارت‌های جدید حامیان خاتمی برای تغییر دادن شرایط بود؛ کارت‌هایی که شاید اصلی‌ترین آن حضور سیدمحمدخاتمی در انتخابات باشد.