آزاده صالحی
در دوازدهمین نشست مشترک فرهنگستان زبان و ادب فارسی و بنیاد ایران‌شناسی، پیشنهادی را مطرح کردید مبنی بر اینکه برای به گزینی از میان دگرخوانی‌ها و دگرسانی‌های اشعار حافظ و با بهره‌گیری از دانش حافظ‌شناسان مجرب ظرف پنج سال آینده، نسخه‌ای نهایی از اشعار حافظ تهیه و عرضه شود. قرار هم بر این بود که این کار با مدیریت دکتر حسن انوری صورت گیرد. نتیجه چه شد و انگیزه‌تان برای ارائه این پیشنهاد چه بوده است؟
در دوازدهمین نشست مشترک فرهنگستان زبان و ادب فارسی و بنیاد ایران‌شناسی، پیشنهادی را مطرح کردید مبنی بر اینکه برای به گزینی از میان دگرخوانی‌ها و دگرسانی‌های اشعار حافظ و با بهره‌گیری از دانش حافظ‌شناسان مجرب ظرف پنج سال آینده، نسخه‌ای نهایی از اشعار حافظ تهیه و عرضه شود. قرار هم بر این بود که این کار با مدیریت دکتر حسن انوری صورت گیرد. نتیجه چه شد و انگیزه‌تان برای ارائه این پیشنهاد چه بوده است؟به عنوان مقدمه باید یاد کنم که تا به امروز که 200 سال از چاپ‌سنگی‌ها و سپس چاپ‌های امروزی «حافظ» می‌گذرد، اعم از نسخ تصحیح شده و تصحیح نشده بیشتر از يك‌هزار چاپ دیوان حافظ وجود دارد که هرکدام از این چاپ‌ها جایگاه خودشان را دارند و مشتری خودش را پیدا می‌کند. امروز نزدیک به 950 نفر از یکهزار نفر فقط یک دیوان حافظ می‌خواهند که بخوانند و برایشان موارد دیگر تفاوتی ندارد، اما 50 نفر بقیه نسبت به این دیوان، نظر انتقادی دارند. اگر بخواهم درباره بهترین نسخه‌های تصحیح شده صحبت کنم باید بگویم تصحیح دیوان حافظ اثر ذوقی زنده‌یاد «حسین پژمان» که بیش از 70 سال از آن می‌گذرد، در ردیف تصحیح‌های مطلوب قرار دارد. بعد از آن می‌توان به روایت ذوقی احمد شاملو اشاره کرد. علاوه بر آن می‌توان به تصحیح شش نفره به سرپرستی شادروان «سیدابوالقاسم انجوی» اشاره کرد. ما در این 200 سال نیز چندین نقطه عطف داشته‌ایم که از آن جمله می‌توان به «کتا‌ب‌شناسی حافظ» اثر مهرداد نیکنام اشاره کرد که تصحیح قدسی پژمان است. در دهه 20 نیز تصحیح قزوینی، غنی را داریم و همچنین تصحیح زنده‌یاد دکترپرویز ناتل‌خانلری را که دهه 60 منتشر شد. بعد از آن هم چند تصحیح از حافظ به دست آمد که نمونه‌های آن تصحیح دکتر رشید عیوضی و تصحیح به سعی هوشنگ ابتهاج (ه. ا. سایه) بود و تصحیح «دکتر سلیم نیساری» که چهاربار دیوان حافظ را تصحیح کرد و به نظرم تصحیح چهارم بهترین آن بود. امروز اگر کسی به دنبال نسخه انتقادی و آکادمیک حافظ می‌گردد یا باید تمام نسخ تصحیح شده‌ای که از آنها نام بردم را فراهم کند یا با یکی از آنها انس بگیرد. نمی‌توان قضاوت قطعی کرد وگفت کدام تصحیح بهترین کوشش محسوب می‌شود. عده‌ای مصرانه معتقدند تصحیح شادروانان قزوینی و غنی بهترین است، اما این نتیجه‌گیری قطعیت ندارد و تصحیح‌های ارزشمند دیگری هم بعد از تصحیح این 2 نفر منتشر شد. تا قبل از تصحیح خانلری این صحبت بود. در چنین شرایطی با حضور و حیات طیبه حافظ‌پژوهان و استادانی چون هاشم جاوید، هوشنگ ابتهاج، دکتر سلیم نیساری، دکتر مهدی پرهام و مهندس بهرام اشتری، صاحب کتاب مرجع (این راه بی‌نهایت) هستند که اثر نام برده، واژهنمای دقیق دیوان حافظ است. فراموش نکنیم یکی دیگر از حافظ‌پژوهان کوشا و صاحب واژهنمای دیگری از دیوان حافظ و کتاب «یک قصه بیش نیست»، دکترحسن انوری است که طي سخنرانی در بنیاد ایران‌شناسی در ماه گذشته این فکر را مطرح کرد که در بیش از سه‌چهارم دیوان حافظ، میان نسخ معتبر به دقت تمام، حتی واژه به واژه اتفاق‌نظر هست. این بشارت خوبی است و هر کسی هم غیر از من بود این پیشنهاد را می‌کرد که با حضور حافظ‌شناسان بزرگ که سیدمنوچهر مرتضوی، رئیس پیشین دانشگاه تبریز و استاد دانشگاه و صاحب کتاب مهم «مکتب حافظ» هم یکی از آنهاست، می‌توانیم جمعی از حافظ‌پژوهان را برای به دست دادن نسخه‌ای که بیش از هر نسخه از پژوهش علمی و روش آکادمیک ونسخه‌های کهن بهره‌برده است، استفاده کنیم. امروز هنوز کسانی هستند که می‌گویند بهترین تصحیح دیوان حافظ همان تصحیح شادروانان غنی و قزوینی است. البته در راهگشایی و به اصطلاح فضل تقدم کوشش آن بزرگواران حرفی نیست، اما این همه کوشش مهم را نمی‌توان نادیده گرفت. این نادیده گرفتن به زیان فرهنگی ما تمام می‌شود و کار و بار تصحیح دیوان حافظ را از برداشتن گام نهایی و به دست دادن نسخه مقبول همگان چه حافظ‌شناسان و چه حافظ‌دوستان، بازمی‌دارد.
نتیجه این پیشنهاد چه شد؟
به نظرم پیشنهادی از این دست در درجه نخست باید در جامعه مطرح شود تا دیگران درباره آن نظر دهند و بعد بازتاب آن را در رسانه‌ها مورد ارزیابی قرار داد، بعد اگر مورد قبول واقع شد به شکل یک طرح خام ارائه و درباره‌اش برنامه‌ریزی شود. آن وقت در مراحل نهایی به همکاری حافظ پژوهان بزرگی که نام بردم و بین 10 یا 15 نفر پژوهشگر که همه دست‌کم پنج سال سابقه پیگیری در تصحیح متون داشته باشند، نیاز است.
خود شما ،کدام تصحیح حافظ را قبول دارید؟
من در سال 1373 وقتی تصحیح حافظ به سعی استاد سایه چاپ شد، درباره آن نقد و نظری در 2 بخش نوشتم که در مطبوعات نیز به چاپ رسید. در این مقاله گفتم که حافظ به سعی «سایه»، حسن‌ختام تصحیح دیوان حافظ است. ولی پس از کوشش بسیار ارزنده استاد هوشنگ ابتهاج فقط به شرطی کوشش جدید جایز است که یا نسخه‌های نویافته، قدیمی‌تر باشد یا روش تصحیح از آنچه ابتهاج در مقدمه کار آورده است، علمی‌تر و اگر بتوان گفت آکادمیک‌تر باشد و در پیشنهاد تدوین حافظ نهایی، یاد این حرفی که زده بودم افتادم و پیشنهاد جدید به معنی نقض این قول نیست که حافظ به سعی سایه را حسن‌ختام می‌دانم، اما در فاصله 14 سال اخیر، آثار مهمی چاپ شده که مرا به صرافت این پیشنهاد انداخت که اینک هم نسخه‌های فراوان‌تر از نسخه‌های مبنای کار سایه داریم و هم می‌توانیم با همفکری روش بهتری عرضه کنیم. در یک کلام اگر تک‌نسخه‌ای را از میان این همه دیوان حافظ برگزینیم، آن حافظ به سعی سایه خواهد بود، به ویژه آنکه ویرایش دوم تصحیح ایشان نیز در راه است.
شما از جمله پژوهشگرانی بوده‌اید که به گفته خودتان نذر کرده‌اید کارهای بزرگی در راه حافظ انجام دهید. فکر می‌کنید چقدر در این راه موفق بوده‌اید؟
من 50 سال سابقه حافظ‌خوانی و 40 سال سابقه حافظ‌پژوهی دارم. 14 اثر دارم که چهار کتاب آن به تصحیح حافظ مربوط می‌شود و 2 اثر شرح دیوان حافظ (حافظ‌نامه) است، همچنین تصحیح شرح عرفانی غزل‌های حافظ در چهار جلد، اثر ختمی لاهوری، مسلمان هندی فارسی‌زبان در قرن یازدهم هجری و آثار دیگر. کارنامه‌ای پربرگ دارم اما نمی‌دانم که آیا پربار هم هست یا نه. به این آثار یکصد مقاله که در این زمینه نوشته‌ام را هم بیفزایید و هم‌اکنون که با شما صحبت می‌کنم 2 مقاله در سر و یک مقاله مفصل احتمالا و مشکل‌گشا در شرح دشوارترین بیت دیوان حافظ یعنی «پیرما گفت خطا بر قلم صنع نرفت / آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد» در دست نگارش دارم. اگر هم به هیچ کار دیگری نمی‌پرداختم، گمان نمی‌کنم که فقط از نظر حجم و کمیت می‌توانستم بیشتر کار کنم. امروز اگر نکته‌ای در فهم و روشنگری گوشه‌ای از دیوان حافظ داشته باشم، مقاله خواهم نوشت نه کتاب، چون حکیمان گفته‌اند: «از آن پیش بس کن که گویند بس».
خیلی از دوستداران حافظ معتقدند مشکلاتی در خوانش و مفهوم نسخه‌های متعدد دیوان این شاعر نامدار وجود دارد. نظر شما چیست، این نشانه‌گذاری آسیبی به دیوان حافظ وارد نمی‌کند؟
من در نقد مفصل و بحث‌برانگیزی که بر «حافظ شیراز به روایت شاملو» نوشتم، بحثی هم درباره نقطه‌گذاری‌ها انجام دادم و اشاره کردم نقطه‌گذاری‌های ایشان غالبا نابجا بوده است و اصولا در شعر باید از حداقل نقطه‌گذاری استفاده کرد. حال بگذریم که تصحیحی از دیوان شعری را می‌شناسم که مصحح نامدار، در پایان هر بیت شعر، نقطه گذاشته است! اینها همه ندانم‌کاری است. حداکثر استفاده از نقطه‌گذاری این است که گاهی ویرگول بگذارد وگاهی هم آنجا که عبارت معترضه‌ای است از دو خط تیره استفاده کنیم. استفاده از گیومه که مثلا قول «پیر مغان» یا «ساقی» را روایت و بازگو می‌کند، اصلا درست نیست.
آقاي خرمشاهي، شما تاکنون سه مجموعه شعر چاپ کرده‌اید. در گفت‌وگویی که به بهانه انتشار دومین مجموعه شعرتان «زنده میری» با شما داشتم، اشاره کردید که نسل نو مخاطب شما نیست، چون مردی 62 ساله هستید. با این وجود، اصلی‌ترین انگیزه‌تان برای سرودن و گرایش به شعر چیست؟
ببینید، هر کسی سن خود، نسل خود و به تبع آن روزگار، تجارب، احساسات و بینش خود را می‌سراید. کسانی هستند که هنوز جز به قالب‌های کلاسیک، شعر نمی‌گویند و فراتر از آن را شبه‌شعر می‌نامند. من چنین اعتقادی ندارم و در سه دفتر شعرم، به‌ویژه دفتر دوم و سوم در قالب‌های نو و کلاسیک شعر گفته‌ام اما به خاطر دارم در جریان انتشار کتاب «زنده‌میری»، دوست جوانی از من پرسید و در واقع اعتراض کرد که چرا برای نسل جوان در شعر تو چیز دندان‌گیری یافت نمی‌شود. باید بگویم اولا قدری بی‌انصافی کرده‌اند. بسیاری از اشعار سپید و نیمایی من برای هر جوان اهل شعر مفهوم بوده است اما کسانی را داریم که علاقه و استعداد فراوانی در سرودن شعر برای جوانان دارند که یکی از بهترین آنها شادروان قیصر امین‌پور بود. من چند شعر دارم که شاید خیلی جوان‌پسند است مثل «شطرنج‌نامه» یا «معمای منظوم» که با خواندن برای برخی جوانان، واکنش آنها را نسبت به این اشعار محک زده‌ام اما اصولا در کل آثارم بیش از دو، سه اثر جوان‌پسند وجود ندارد.
قبول دارید که در مجموعه شعر «زنده میری» دغدغه زبان نداشته‌اید و این مساله‌اي است که شما را از نسل فعلی دور می‌کند، در حالی که شما در مقدمه کتابی از موسوی گرمارودی، مي‌گویید: شعر اتفاقی است که در زبان می‌افتد؟
درست است. اینکه می‌گویید دغدغه زبان نداشته‌ام، مطمئنا در قولی که نقل کردید من قصد داشتم همین را بگویم، منتها هدفم این بود که بگویم شعر اتفاقی است که در ذهن ما می‌افتد. اما درباره پرسش شما باید بگویم من به زبان خیلی اهمیت می‌دهم، زبان در شعر حرف اول را می‌زند و از قدرت کلمات و عبارت‌هاست که شعری اوج می‌گیرد یا نزول می‌کند.
برخی از منتقدان مانند کامیار عابدی درباره مجموعه شعر «زنده میری» معتقدند اشعار شما به جریان‌های ادبی روز دلبستگی ندارند.
همین‌طور است، ببینید کامیار عابدی درست گفته است. من در دفتر سوم به شعر سپید(بدون وزن) بیشتر روی آورده‌ام و واکنش‌های بهتری از خوانندگان دریافت کرده‌ام. گمشده من در شعر که امیدوارم در شعر من گم نشده باشد معناگرایی است. یکی از14،13 منتقدی که بر دفتر «زنده‌میری» نقد نوشته‌اند، خانم سایه اقتصادی‌نیاست كه حرف درستی درباره شعر من زده و گفته است: خرمشاهی از ابهام هنری پرهیز دارد و همه چیز را در شعرش آشکار می‌کند که زیاد هم به نفع شعرش نیست. چون شعر باید همواره هاله‌ای از ابهام مثبت – نه ناشی از ضعف بیان شعر- داشته باشد. اقتصادی‌نیا گفته است خرمشاهی در شعرهایی موفق‌تر است که مثل نثر خودش عمل کرده است. یعنی زبان معیار را که نسبتا فخیم‌تر است با زبان کوچه پیوند می‌دهد، اما پاسخ نهایی شما را در این زمینه که من از جریان شعر امروزی پیروی نمی‌کنم، می‌پذیرم و می‌گویم که جریان شعر امروز، شعر سپید است و تا حدودی هم شکل‌گراست. من همواره در عین آنکه از اهمیت شکل غافل نیستم معنا برایم اهمیت و اولویت دارد. حتی قالب شعر را چندان از پیش تعیین نمی‌کنم تا اینکه ببینم احساس درونی‌ام چه قالبی برای شعر می‌گذارد. حتی بارها شده که خواسته‌ام یک شعر سپید بگویم ولی شعر موزون کلاسیک تحویل داده‌ام یا بالعکس. به هرحال من اصولا خودم را بیشتر شعر‌خوان و شعرپژوه می‌دانم تا شاعر، تنها شرط شاعری که رعایت می‌کنم این است که به اشتهای دیگران غذا نمی‌خورم.
شما سال‌هاست علاوه بر حافظ‌پژوهی به قرآن پژوهی هم مشغول هستید. فکر می‌کنید در حال حاضر نیازهای این حوزه چیست؟ خود شما به عنوان یک قرآن‌پژوه در این سال‌ها چقدر در مرتفع کردن و شناخت فراز و نشیب‌های این حوزه موفق بوده‌اید؟
من در زمینه قرآن‌پژوهی 14 کتاب عرضه کرده‌ام و بیش از 500 مقاله. حتی مقالاتی در این میان از من وجود دارد که واقعاً به اندازه یک رساله وقت برده است. اخیراً نیز پیش‌نویس مقاله‌ای درباره یک کلمه قرآنی را به پایان برده‌ام و بدون مبالغه به حدود 150 کتاب قرآن‌پژوهانه استناد کرده‌ام. در زمینه قرآن‌پژوهی فکر نمی‌کنم حتی اگر فرصت کنم با همه عشق به قرآن‌پژوهی، دیگر کتابی بنویسم یا ترجمه کنم. اگر مسائلی برایم در این زمینه مطرح شود، به شکل مقاله خواهم نوشت که سپس مجموعه آنها را به صورت کتاب عرضه می‌کنم. چنانکه «قرآن‌پژوهی» بنده شامل 70 بحث، تحقیق و مقاله قرآنی و قرآن‌پژوهی است و کتاب «قرآن‌پژوهی‌ها» با 40 بحث و تحقیق زیر چاپ است و باقی مقالاتم که کوتاه‌تر است در دانشنامه قرآن‌پژوهی جمع شده و 17 قرآن‌پژوه در این راستا یاری‌ام کرده‌اند. این کتاب در حال حاضر در آستانه چاپ سوم قرار دارد.
چرا در دنیای پرشتاب امروز، شعر شاعرانی چون حافظ و مولانا دارای جایگاه ویژه‌ای نزد مخاطبان، حتی جوانان است به‌ویژه مولانا که از مرزهای ایران و ترکیه فراتر رفته و جهانی شده است؟
یک نکته از این معنا بگویم و آن اینکه این 2 شاعر بزرگ، برخلاف دیگر شعرای کلاسیک ما، به جای مضمون به معنا گرایش داشته‌اند. تفاوت مضمون و معنا را با ذکر مثال در مقدمه کتاب «حافظ‌نامه» آورده‌ام و خوانندگان می‌توانند برای مطالعه به این کتاب مراجعه کنند. تفاوت خواجوی کرمانی، سلمان، ناصر بخاری و کمال خجندی با حافظ در این است که بدنه اصلی شعر آنها را مضمون «ارتباط موجودات شعری، نه واقعی» تشکیل می‌دهد. حال آنکه حافظ، انقلابی در غزل به پا کرده است که وجه شکلی آن پاشان‌سازی غزل و بخش محتوایی آن معناگرایی است اما درباره مولانا باید بگویم وی کمتر به مضمون می‌پردازد. هیچ شاعری در کل ادبیات فارسی ما به اندازه مولانا تلمیح و اشارات ندارد و شاید از همین روست که برای فهم شعر او به پیش‌آموخته‌های بسیاری نیاز است.