محمد منصور فلامکی*
1: برپا داشتن عناصر معمارانه عمودی‌شکل در پهنه شهرها و آبادی‌ها از آغاز به مناسبت رسانیدن صدای اذان به گوش مسلمانان آغاز شد و به‌تدریج، هر روز بیشتر رواج یافت. مناره مساجد هر روز بزرگتر یا بلندتر شدند و در ایران، مسجدهاي جامع تازه‌ساز، در کنار مناره‌هایی که پیش‌تر به قصدی متمایز ساخته شده بودند، بنا شدند. عناصر معماری بلندقامت، از روزی معین، قرینه‌سازی نیز شدند و به مثابه شاخص اصلی حضور و رواج دین مبین اسلام درآمدند. در مجموع و در تاریخ، در ایران مانند مغرب، تونس و مصر و...، جدا از آنچه در هندوستان و در افغانستان امروزی می‌بینیم، مناره‌هایی بوده‌اند که به قصدی دیگر می‌آمده‌اند. این گرایش نزد دین ما، سابقه‌ای قوی دارد. حال قضیه‌ای دیگر است: عنصر ساختمانی بسیاربلندی، فارغ از فضای نیایش و در مکانی که تعیین‌کننده‌اش عواملی دیگرند (از وضعیت زمین‌ساختی تا شاخص‌هایی که به توان‌های ارتباطاتی الکترونیک می‌برند و تا امکانات بصری برای دیدن و دیده شدن می‌رسند...)، تعیین‌کننده مکان و اندازه عناصر معماری برج‌گونه می‌شوند. برج میلاد، همانند هر برج دیگری که در توکیو، ناگویا و بسیاری از شهرهای دیگر جهان تا چند دهه پیش ساخته می‌شدند، ساخته شده و در صورت اولیه شکلی‌اش و در بلندترین نقطه‌اش، فضای اصلی، فضای نیایشی نیست تا بتوانیم آن را به دین مبین اسلام نسبت دهیم. باید یادآوری کنیم که باید اصالت‌ها را رفیع بداریم و نظریه‌های راسخ را ارج بدانيم.
2: در باب بدل‌شدن ساختار (که به نظر اینجانب نادرست است سازه‌اش بنامیم)، باید عرض کنم که در معماری مطلوب و زیبایی که رفیع و نمادین خواسته می‌شود که باشد، فارغ از تجربه‌های پیشرفته مهندسی ساختمانی ماندگار نمی‌شوند. در حقیقت امر، تمامی برج‌های بلندی که در شهرهای جهان ساخته شده‌اند و ماندگارند، به دلیل بار و ارزش هنری‌ای که دارند، و برای آنکه بتوانند جلب‌نظری مطلوب و مقبول کنند و در خاطره‌ها بمانند، نمی‌توانسته‌اند بی‌جامه معمارانه به دنیا بیایند. برج میلاد هم از این قاعده مستثنا نیست؛ حال اگر بخش اتصال‌دهنده بخش بالای برج به بدنه‌اش را نقش‌های هندسی‌ای پر کرده‌اند که نه مقیاسی مطلوب دارند و نه منطقی و نه ابداعی دوست‌داشتنی به شمار می‌آیند، قضیه ديگري است. باید این نکته را گفت که پیکره بلند برج، یک «دیزاین» معمارانه است که هرگز نمی‌تواند بدون محاسبات دقیق مهندسی ساختمان، ایستا بماند. درست است که موضوع را پشت‌به رو نکنیم و قدر تمامی نظریه‌ها و تدبیرهایی که برج را برپا نگه داشته‌اند (از معماری تا مهندسی ساختمان، از مهندسی ارتباطات تا زمین‌شناسی) بدانیم.
* استاد دانشگاه پردیس هنرهای زیبای تهران