هادی معيري‌نژاد
عادت کرده‌ایم از ابراهیم‌حاتمی‌کیا فیلم تاثیرگذار ببینیم. فیلمی که ذهن را درگیر کند، فیلمی که موافق و مخالف داشته باشد. گو اینکه درصد چربش موافق به مخالف بسته به موضوع فرق کند و طیف موافقان و مخالفان، سرنوشت فیلم در اذهان عمومی را رقم بزند. عادت کرده‌ایم که بین حاتمی‌کیا با دیگر فیلمسازان سینمای دفاع مقدس فرق بگذاریم چرا که برخی از آنان فیلم می‌سازند که فیلم ساخته باشند اما حاتمی‌کیا فیلم می‌سازد که وجود داشته باشد. بنابراین او و فیلمسازی‌اش 2 مقوله جدا نیستند و روند اندیشه در آثار او از روند تغییرات ذهنی وی دور نیست. بسیاری از فیلمسازان چه در حوزه دفاع مقدس و چه در حوزه‌های دیگر هستند که می‌توان بین آنها و فیلم‌هایشان خط معناداری کشید اما حاتمی‌کیا از آن دست نیست چرا که با‌وجود میل مخالفان و منتقدان وی که «دعوت» را فیلم او نمی‌دانند، باید گفت دعوت فیلم خود حاتمی‌کیاست، منتها خود امروز وی که برای برخی قابل‌پذیرش نیست، اما چه اهمیت دارد وقتی پذیرش‌ها هم با مناسباتی غیر هنری دست به دست می‌شوند و معیارها روشن نیستند. عادت کرده‌ایم از حاتمی‌کیا فیلم‌های موسوم به دفاع مقدس را ببینیم، فیلم‌هایی که مثل «ارتفاع پست» حداقل در پس زمینه اصلی نیم نگاهی به جامعه بعد از جنگ داشته باشد. براساس این عادت، به خود اجازه می‌دهیم تا برای مواجهه با موضوع دعوت، منتقدی از پیش مخالف باشیم. از پیش مخالف، کسی است که شاهکار عالم سینما را هم ببیند، با ذهنی پر از بدآیندی از در سینما بیرون بیاید. اما چرا دعوت آخرین فیلم حاتمی‌کیاست؟ در فیلم « ارتفاع پست» شخصیت زن فیلم، با بازی لیلا حاتمی باردار است. او و همسرش دغدغه آن را دارند که بچه را کجا می‌خواهند به دنیا بیاورند، سرزمینی که در آن سرنوشتی فراتر از پدرش و تیره‌بختی‌های او ندارد یا در سرزمینی بهتر. در این فیلم حاتمی‌کیا دغدغه‌های دفاع مقدس خود را یا موقتا و یا کلا کنار می‌گذارد و تمامی تعهد هنری‌اش را متوجه نوعی از سینمای اجتماعی می‌کند. او به تدریج با ساخت سریال حلقه سبز بار فلسفی آثارش را غنا بخشیده و خود را درگیر مفاهیمی جدیدتر می‌کند. مفاهیم مرگ، زندگی، روح و عشق. این درگیری‌های ذهنی برای وی که به سینمای متعهد تعلق دارد مفری قابل اطمینان و قابل اتکا برای گریز از مفاهیم تکرار شونده‌‌ای است که او در سینمای دفاع مقدس دچارش شده بود. او تا کی باید حاج کاظم را در موقعیت‌های متفاوت جامعه بعد از جنگ قرار می‌داد تا بگوید که حاتمی‌کیاست و امضای خودش را پای آثارش دارد؟ انتظاری که دیگران از او دارند و حاتمی‌کیایی که دیگران از او می‌خواهند شاید همین باشد. بنابراین مفاهیم کلی‌تری چون مرگ و زندگی جایگاه مناسب‌تری می‌نمودند تا حاتمی‌کیا ضمن حفظ تعهد خود به آنچه سینمای ارزشي و اخلاق‌گرا می‌نامیم، آنها را به محک تجربه آورد وخلاقیت خود را در جنبه‌ای دیگر از سینمای متعهدانه بسنجد. او در دعوت، عادت مألوف ما را از آثارش به هم می‌زند. اعصاب بعضی از ما را خرد می‌کند امادر نهایت بازی را به نفع خودش تمام می‌کند و این خصیصه ابتدایی دعوت است. اما تفاوت این فیلم حاتمی‌کیا با دیگر آثارش آنچنان شگرف و عمیق هم نیست. لایه‌های بعدی فیلم که فراتر از موضوعیت اثر است کاملا بر الگوهای فیلمسازی حاتمی‌کیا منطبق است. در حقیقت هرچه به فرم اجرای مفاهیم در فیلم دعوت نزدیک می‌شویم احساس غریبگی‌مان نسبت به این آخرین اثر او فرو می‌ریزد و به آرامی در می‌یابیم که مشغول تماشای اثری از حاتمی‌کیا هستیم.
عادت کرده‌ایم از ابراهیم‌حاتمی‌کیا فیلم تاثیرگذار ببینیم. فیلمی که ذهن را درگیر کند، فیلمی که موافق و مخالف داشته باشد. گو اینکه درصد چربش موافق به مخالف بسته به موضوع فرق کند و طیف موافقان و مخالفان، سرنوشت فیلم در اذهان عمومی را رقم بزند. عادت کرده‌ایم که بین حاتمی‌کیا با دیگر فیلمسازان سینمای دفاع مقدس فرق بگذاریم چرا که برخی از آنان فیلم می‌سازند که فیلم ساخته باشند اما حاتمی‌کیا فیلم می‌سازد که وجود داشته باشد. بنابراین او و فیلمسازی‌اش 2 مقوله جدا نیستند و روند اندیشه در آثار او از روند تغییرات ذهنی وی دور نیست. بسیاری از فیلمسازان چه در حوزه دفاع مقدس و چه در حوزه‌های دیگر هستند که می‌توان بین آنها و فیلم‌هایشان خط معناداری کشید اما حاتمی‌کیا از آن دست نیست چرا که با‌وجود میل مخالفان و منتقدان وی که «دعوت» را فیلم او نمی‌دانند، باید گفت دعوت فیلم خود حاتمی‌کیاست، منتها خود امروز وی که برای برخی قابل‌پذیرش نیست، اما چه اهمیت دارد وقتی پذیرش‌ها هم با مناسباتی غیر هنری دست به دست می‌شوند و معیارها روشن نیستند. عادت کرده‌ایم از حاتمی‌کیا فیلم‌های موسوم به دفاع مقدس را ببینیم، فیلم‌هایی که مثل «ارتفاع پست» حداقل در پس زمینه اصلی نیم نگاهی به جامعه بعد از جنگ داشته باشد. براساس این عادت، به خود اجازه می‌دهیم تا برای مواجهه با موضوع دعوت، منتقدی از پیش مخالف باشیم. از پیش مخالف، کسی است که شاهکار عالم سینما را هم ببیند، با ذهنی پر از بدآیندی از در سینما بیرون بیاید. اما چرا دعوت آخرین فیلم حاتمی‌کیاست؟ در فیلم « ارتفاع پست» شخصیت زن فیلم، با بازی لیلا حاتمی باردار است. او و همسرش دغدغه آن را دارند که بچه را کجا می‌خواهند به دنیا بیاورند، سرزمینی که در آن سرنوشتی فراتر از پدرش و تیره‌بختی‌های او ندارد یا در سرزمینی بهتر. در این فیلم حاتمی‌کیا دغدغه‌های دفاع مقدس خود را یا موقتا و یا کلا کنار می‌گذارد و تمامی تعهد هنری‌اش را متوجه نوعی از سینمای اجتماعی می‌کند. او به تدریج با ساخت سریال حلقه سبز بار فلسفی آثارش را غنا بخشیده و خود را درگیر مفاهیمی جدیدتر می‌کند. مفاهیم مرگ، زندگی، روح و عشق. این درگیری‌های ذهنی برای وی که به سینمای متعهد تعلق دارد مفری قابل اطمینان و قابل اتکا برای گریز از مفاهیم تکرار شونده‌‌ای است که او در سینمای دفاع مقدس دچارش شده بود. او تا کی باید حاج کاظم را در موقعیت‌های متفاوت جامعه بعد از جنگ قرار می‌داد تا بگوید که حاتمی‌کیاست و امضای خودش را پای آثارش دارد؟ انتظاری که دیگران از او دارند و حاتمی‌کیایی که دیگران از او می‌خواهند شاید همین باشد. بنابراین مفاهیم کلی‌تری چون مرگ و زندگی جایگاه مناسب‌تری می‌نمودند تا حاتمی‌کیا ضمن حفظ تعهد خود به آنچه سینمای ارزشي و اخلاق‌گرا می‌نامیم، آنها را به محک تجربه آورد وخلاقیت خود را در جنبه‌ای دیگر از سینمای متعهدانه بسنجد. او در دعوت، عادت مألوف ما را از آثارش به هم می‌زند. اعصاب بعضی از ما را خرد می‌کند امادر نهایت بازی را به نفع خودش تمام می‌کند و این خصیصه ابتدایی دعوت است. اما تفاوت این فیلم حاتمی‌کیا با دیگر آثارش آنچنان شگرف و عمیق هم نیست. لایه‌های بعدی فیلم که فراتر از موضوعیت اثر است کاملا بر الگوهای فیلمسازی حاتمی‌کیا منطبق است. در حقیقت هرچه به فرم اجرای مفاهیم در فیلم دعوت نزدیک می‌شویم احساس غریبگی‌مان نسبت به این آخرین اثر او فرو می‌ریزد و به آرامی در می‌یابیم که مشغول تماشای اثری از حاتمی‌کیا هستیم.عادت کرده‌ایم که در آثار حاتمی‌کیا چند نفر رادرموقعیتی همانند ببینیم. این موقعیت گاه می‌تواند محیط یک آژانس هواپیمایی یا درون یک هواپیمای ربوده شده باشد وگاه می‌تواند بارداری ناخواسته‌ای باشد. در این فرم روایت آنچه اهمیت دارد یا نیروی پیش برنده اثر، اختلافات ایدئولوژیکی است که طرفین قرار گرفته در این موقعیت دارند. در این فیلم نیز وضع به همین منوال است. زنانی در موقعیت بارداری ناخواسته قرار می‌گیرید و هر کدام از آنها بسته به موقعیت طبقاتی، اجتماعی و نظام ارزشی خود راه فراری برای گریز از این بحران می‌جویند. خواه این فرد زن بی‌سواد یک مهاجر شهرستانی باشد، خواه دکتری تحصیلکرده از طبقه مرفه. در تمام این فرم‌ها حلقه اتصال فیلمنامه به هویتش یک شخصیت است، این شخصیت را گاهی مثل «آژانس شیشه‌ای» در قالب رزمنده مشهدی که ترکش در گلو دارد می‌شناسیم و گاهی چون «دعوت» انسانی تنها می‌دانیم. در همه این فیلمنامه‌ها حاتمی‌کیا نظام ارزشی خود را پشت این شخصیت پنهان می‌کند. اگر در آژانس شیشه‌ای در مورد حقانیت هیچ کدام از طرفین دعوا قضاوت نمی‌کند اما بارها فریاد می‌زند که باید از مجروحان مظلوم جنگ حمایت کرد. در «دعوت» نیز حاتمی‌کیا ضمن ارائه به دور از ارزشگذاری افراد مختلف درباره بچه دار شدن، در نهایت ارزش وجودی طفل ناخواسته را متذکر می‌شود. بسیاری دوست دارند آثار اخیر حاتمی‌کیا یعنی«دعوت» و «حلقه سبز» را آثاری درباره پیوند عضو، مرگ مغزی یا سقط جنین بدانند و با این تحلیل او را متهم به عوض شدن و در نهایت فاصله گرفتن از شاخه‌ای از سینمای متعهد می‌کنند. اما باید اذعان کرد که حاتمی‌کیا در آثارش به دنبال مفاهیمی فراتر از مفاهیم پزشکی یا قضاوت درباره درست یا نادرست بودن یک اتفاق در عالم پزشکی است. این تلاش وی برای فراتر رفتن از مفاهیم سطحی خط تعهد را در آثار وی پررنگ‌تر می‌سازد.