امیر عبدالحسینی*
هنوز هم هنر نزد ایرانیان است، اما دیگر نمی‌توان گفت: «هنر نزد ایرانیان است و بس»؛ چرا که هنرمندان همه کشورهای دنیا – حتی آنها که پیشینه فرهنگی چندان پرقدرتی ندارند– به فراست دریافته‌اند که یکی از مهم‌ترین راه‌های انتقال پیام انسانی جامعه خود، بهره‌مندی از ابزارهای تأثیرگذار هنری است. البته، همچنان هنرمندان ایرانی در نمایشگاه‌ها، جشنواره‌ها و حراجی‌های آثار هنری که در خارج از مرزها برگزار می‌شود، حضوری درخشان و قابل توجه دارند. خبرهایی هم که از فروش آثار هنرمندان ایران در حراجی‌های فراوان آن سوی مرزها به گوش می‌رسد، بیانگر آن است که هنر و هنرمند ایرانی به جایگاه ارزنده‌ای دست یافته است. درخشش هنرمندان ایرانی در رقابت‌های بین‌المللی و توجه کشورهای دیگر به هنر ایران باعث مسرت و شادمانی است، اما این تنها یک روی سکه است. در روی دیگر سکه هنرمندان فراوان دیگری قرار دارند که به دلایل متفاوت، نمی‌توانند از مرزها بگذرند و ماحصل روح اندیشه خود را به نمایش بگذارند. این هنرمندان، علاوه بر آنکه گستره‌ای از مخاطبان دیگر کشورها را از دست می‌دهند، نمی‌توانند به فروش آثار هنری خود بپردازند و عملا از گردونه اقتصادی هنر خارج می‌شوند. از سوی دیگر هم، این رقابت فشرده - که تنها بخش مشخص و از پیش‌تعیین‌شده‌ای از هنرمندان ایرانی فرصت حضور در آن را می‌یابند – ممکن است نوعی الگو و نمونه‌سازی اشتباه را با خود به همراه آورد که سایر هنرمندان نیز به اندیشه فروش آثار و خوشامد متقاضیان و خریداران آثار هنری، مانند هنرمندان ایرانی موفق در حراجی‌ها، به خلق اثر بپردازند. بدین‌گونه ممکن است که برخی هنرمندان به تعبیری به سوی «سری‌دوزی» و خلق انبوه و یکسان اثر روی آورند. آثاری که اگرچه دیگر شناسنامه و ردپای خاص هنرمند در آن دیده نمی‌شود، اما به مذاق مجموعه‌داران و خریداران خوش می‌آید. البته مبالغ قابل توجهی که در حراجی‌های خارج از کشور برای خرید و فروش آثار هنری مبادله می‌شوند، مایه مباهات هنرمندان ایرانی و سودمندی اقتصادی برای بخشی از آنان است. اما همان‌گونه که اشاره شد، تنها عده‌ای از هنرمندان، در چنین حراجی‌هایی منتفع می‌شوند و مابقی تنها نظاره‌گران خاموش این رویدادها هستند. البته هستند هنرمندانی که آثارشان در چنین نمایشگاه‌هایی با مبالغ قابل توجهي به فروش می‌رسد ولی چون آثار را سال‌های دور به مجموعه‌داران یا افراد دیگری با قیمتی معمولی فروخته‌اند نفع مالی نمی‌برند و تنها به خبر بالا رفتن قیمت اثرشان دل خوش می‌دارند. علاوه بر همه اینها، گاهی اوقات قیمت‌هایی که در این حراجی‌ها برای بعضی از آثار هنری تعیین می‌شود، غیرواقعی است و از آنجا که ارزش حقیقی اثر را نشان نمی‌دهد یا به شکل نمادین خرید و فروش می‌شود و یا در حد یک خبر رسانه‌ای باقی می‌ماند. اما همه اینها که گفته شد گذشته از جنبه‌های مثبت و پیامدهای سودمندی که برای هنر ایران به ارمغان می‌آورد، آسیب‌هایی را نیز به بدنه اقتصاد هنر در داخل کشور وارد می‌سازد. رواج نوعی نگاه غیرمنطقی، قیمت‌گذاری غیرواقعی بعضی از نگارخانه‌داران و هنرمندان روی آثار هنری، از دست دادن بخشی از علاقه‌مندان خرید آثار هنری و توجه نكردن خش دولتی به خرید آثار هنری را می‌توان از جمله عواملی دانست که ماحصل قیمت‌گذاری غیرکارشناسانه روی آثار هنری است. پاسخ به این دغدغه‌ها و دلواپسی‌ها نیازمند راهکارهای گوناگونی بوده و هست. شاید یکی از این راهکارها در برپایی نمایشگاه بزرگ فروش آثار هنری تهران (آرت‌اکسپو) دیده شده است. این رویداد هنری که توسط دفتر امور هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ساماندهی شده با همکاری و حمایت بنیاد رودکی و موسسه توسعه هنرهای تجسمی آذرماه سال جاری در تالار وحدت برگزار می‌شود، اهداف مهمی را در سر می‌پروراند. رونق اقتصاد هنر، اشاعه فرهنگ خرید و فروش آثار هنری در جامعه، توجه دادن بحث‌های خصوصی و دولتی به ارزش افزوده آثار هنری، ترغیب نهادها و ارگان‌ها به استفاده از آثار هنری برای زیباسازی فضاهای اداری، کاری و اجتماعی و بسترسازی مناسب در عرصه اقتصاد و فرهنگ و هنر از جمله اهدافی است که در اکسپوی تهران مد نظر قرار گرفته است. در این رویداد هنری – اقتصادی که پس از گذشت پنج سال دوره دیگری را تجربه می‌کند، تلاش بر آن است که با تقویت نکات مثبت دوره گذشته، نکات مغفول و مهم دیگری مورد توجه و عنایت ویژه قرار بگیرد. در نمایشگاه بزرگ آثار هنری تهران، حضور نگارخانه‌ها به شکل یکسان، مد نظر قرار گرفته تا همه نگارخانه‌داران، با انگیزه و شوقی مثبت، این نمایشگاه را متعلق به خود بدانند و با معرفی هنرمندان و آثار هنری متنوع و قابل توجه بر رونق اکسپوی تهران بیفزایند. علاوه بر آن، برای حضور هنرمندان پیشکسوت به شکل مستقل نیز تدابیری اندیشیده شده تا آنها که الزاما از سوی نگارخانه‌ای به نمایشگاه نمی‌آیند، جایگاهی برای حضور داشته باشند. در دوره گذشته اکسپو برای تقویت هنرمندان و مجموعه‌داران ایرانی و افزایش حضور پررنگ آنها در رویدادهای خرید و فروش آثار هنری داخل کشور، بحث بودجه نیم‌درصدی عمرانی بخش دولتی مصوب شده بود که به آنها اجازه می‌داد به شکل اختیاری نسبت به خرید آثار هنری اقدام كنند. اگر این مصوبه به شکل منسجم و با ضوابط مشخص ادامه می‌یافت شاید تا به حال اقتصاد هنر تجسمی به صورت کارشناسانه، علمی و عملی متحول شده و به جایگاه شایسته‌ای دست می‌یافت. در اکسپوی سال جاری برنامه‌ها و راهکارهایی اندیشیده شده تا بخش دولتی و خصوصی با حضور مناسب، گنجینه هنری خود را تقویت کنند.
هنوز هم هنر نزد ایرانیان است، اما دیگر نمی‌توان گفت: «هنر نزد ایرانیان است و بس»؛ چرا که هنرمندان همه کشورهای دنیا – حتی آنها که پیشینه فرهنگی چندان پرقدرتی ندارند– به فراست دریافته‌اند که یکی از مهم‌ترین راه‌های انتقال پیام انسانی جامعه خود، بهره‌مندی از ابزارهای تأثیرگذار هنری است. البته، همچنان هنرمندان ایرانی در نمایشگاه‌ها، جشنواره‌ها و حراجی‌های آثار هنری که در خارج از مرزها برگزار می‌شود، حضوری درخشان و قابل توجه دارند. خبرهایی هم که از فروش آثار هنرمندان ایران در حراجی‌های فراوان آن سوی مرزها به گوش می‌رسد، بیانگر آن است که هنر و هنرمند ایرانی به جایگاه ارزنده‌ای دست یافته است. درخشش هنرمندان ایرانی در رقابت‌های بین‌المللی و توجه کشورهای دیگر به هنر ایران باعث مسرت و شادمانی است، اما این تنها یک روی سکه است. در روی دیگر سکه هنرمندان فراوان دیگری قرار دارند که به دلایل متفاوت، نمی‌توانند از مرزها بگذرند و ماحصل روح اندیشه خود را به نمایش بگذارند. این هنرمندان، علاوه بر آنکه گستره‌ای از مخاطبان دیگر کشورها را از دست می‌دهند، نمی‌توانند به فروش آثار هنری خود بپردازند و عملا از گردونه اقتصادی هنر خارج می‌شوند. از سوی دیگر هم، این رقابت فشرده - که تنها بخش مشخص و از پیش‌تعیین‌شده‌ای از هنرمندان ایرانی فرصت حضور در آن را می‌یابند – ممکن است نوعی الگو و نمونه‌سازی اشتباه را با خود به همراه آورد که سایر هنرمندان نیز به اندیشه فروش آثار و خوشامد متقاضیان و خریداران آثار هنری، مانند هنرمندان ایرانی موفق در حراجی‌ها، به خلق اثر بپردازند. بدین‌گونه ممکن است که برخی هنرمندان به تعبیری به سوی «سری‌دوزی» و خلق انبوه و یکسان اثر روی آورند. آثاری که اگرچه دیگر شناسنامه و ردپای خاص هنرمند در آن دیده نمی‌شود، اما به مذاق مجموعه‌داران و خریداران خوش می‌آید. البته مبالغ قابل توجهی که در حراجی‌های خارج از کشور برای خرید و فروش آثار هنری مبادله می‌شوند، مایه مباهات هنرمندان ایرانی و سودمندی اقتصادی برای بخشی از آنان است. اما همان‌گونه که اشاره شد، تنها عده‌ای از هنرمندان، در چنین حراجی‌هایی منتفع می‌شوند و مابقی تنها نظاره‌گران خاموش این رویدادها هستند. البته هستند هنرمندانی که آثارشان در چنین نمایشگاه‌هایی با مبالغ قابل توجهي به فروش می‌رسد ولی چون آثار را سال‌های دور به مجموعه‌داران یا افراد دیگری با قیمتی معمولی فروخته‌اند نفع مالی نمی‌برند و تنها به خبر بالا رفتن قیمت اثرشان دل خوش می‌دارند. علاوه بر همه اینها، گاهی اوقات قیمت‌هایی که در این حراجی‌ها برای بعضی از آثار هنری تعیین می‌شود، غیرواقعی است و از آنجا که ارزش حقیقی اثر را نشان نمی‌دهد یا به شکل نمادین خرید و فروش می‌شود و یا در حد یک خبر رسانه‌ای باقی می‌ماند. اما همه اینها که گفته شد گذشته از جنبه‌های مثبت و پیامدهای سودمندی که برای هنر ایران به ارمغان می‌آورد، آسیب‌هایی را نیز به بدنه اقتصاد هنر در داخل کشور وارد می‌سازد. رواج نوعی نگاه غیرمنطقی، قیمت‌گذاری غیرواقعی بعضی از نگارخانه‌داران و هنرمندان روی آثار هنری، از دست دادن بخشی از علاقه‌مندان خرید آثار هنری و توجه نكردن خش دولتی به خرید آثار هنری را می‌توان از جمله عواملی دانست که ماحصل قیمت‌گذاری غیرکارشناسانه روی آثار هنری است. پاسخ به این دغدغه‌ها و دلواپسی‌ها نیازمند راهکارهای گوناگونی بوده و هست. شاید یکی از این راهکارها در برپایی نمایشگاه بزرگ فروش آثار هنری تهران (آرت‌اکسپو) دیده شده است. این رویداد هنری که توسط دفتر امور هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ساماندهی شده با همکاری و حمایت بنیاد رودکی و موسسه توسعه هنرهای تجسمی آذرماه سال جاری در تالار وحدت برگزار می‌شود، اهداف مهمی را در سر می‌پروراند. رونق اقتصاد هنر، اشاعه فرهنگ خرید و فروش آثار هنری در جامعه، توجه دادن بحث‌های خصوصی و دولتی به ارزش افزوده آثار هنری، ترغیب نهادها و ارگان‌ها به استفاده از آثار هنری برای زیباسازی فضاهای اداری، کاری و اجتماعی و بسترسازی مناسب در عرصه اقتصاد و فرهنگ و هنر از جمله اهدافی است که در اکسپوی تهران مد نظر قرار گرفته است. در این رویداد هنری – اقتصادی که پس از گذشت پنج سال دوره دیگری را تجربه می‌کند، تلاش بر آن است که با تقویت نکات مثبت دوره گذشته، نکات مغفول و مهم دیگری مورد توجه و عنایت ویژه قرار بگیرد. در نمایشگاه بزرگ آثار هنری تهران، حضور نگارخانه‌ها به شکل یکسان، مد نظر قرار گرفته تا همه نگارخانه‌داران، با انگیزه و شوقی مثبت، این نمایشگاه را متعلق به خود بدانند و با معرفی هنرمندان و آثار هنری متنوع و قابل توجه بر رونق اکسپوی تهران بیفزایند. علاوه بر آن، برای حضور هنرمندان پیشکسوت به شکل مستقل نیز تدابیری اندیشیده شده تا آنها که الزاما از سوی نگارخانه‌ای به نمایشگاه نمی‌آیند، جایگاهی برای حضور داشته باشند. در دوره گذشته اکسپو برای تقویت هنرمندان و مجموعه‌داران ایرانی و افزایش حضور پررنگ آنها در رویدادهای خرید و فروش آثار هنری داخل کشور، بحث بودجه نیم‌درصدی عمرانی بخش دولتی مصوب شده بود که به آنها اجازه می‌داد به شکل اختیاری نسبت به خرید آثار هنری اقدام كنند. اگر این مصوبه به شکل منسجم و با ضوابط مشخص ادامه می‌یافت شاید تا به حال اقتصاد هنر تجسمی به صورت کارشناسانه، علمی و عملی متحول شده و به جایگاه شایسته‌ای دست می‌یافت. در اکسپوی سال جاری برنامه‌ها و راهکارهایی اندیشیده شده تا بخش دولتی و خصوصی با حضور مناسب، گنجینه هنری خود را تقویت کنند.* دبير اكسپوي تهران