آزاده صالحی:
همایش «عرس بیدل» از دیروز آغاز شد و امروز به کار خود خاتمه می‌دهد. در این همایش که در وزارت کشور در حال برگزاری است، پژوهشگران و بیدل‌شناسان متعددی حضور یافته‌اند که دکتر محمد بقایی‌ماکان یکی از آنهاست. وی درباره عبدالقادر بیدل‌دهلوی معتقد است: منتقدان زبان فارسی «بیدل» را پس از امیرخسرو دهلوی که به سعدی هندوستان معروف است، بزرگ‌ترین شاعر آن سامان می‌دانند و او را برتر از اسدالله قالب‌دهلوی می‌شمارند. بیدل را باید در واقع شاعری فیلسوف دانست. چنانکه اقبال در رساله‌ای به انگلیسی آرای او را در باب حرکت، زمان، مکان و شک با آرای برخی فیلسوفان بویژه «هانری برکسن» فیلسوف متاخر فرانسوی مقایسه می‌کند. این پژوهشگر درباره اینکه آیا می‌توان بیدل را در حوزه سبک هندی که طبعا مربوط به عالم خیال است جای داد یا نه نیز می‌گوید: بیدل هرچند از شاعران بزرگ سبک هندی است ولی از گویندگانی نیست که مانند کلیم کاشانی، عرفی شیرازی و فیض دکنی صرفا در پی معنایی باریک و خیال‌انگیز باشد. بلکه در پی اندیشه‌های بدیع است.بیدل همان‌طور که اشاره می‌شود اندیشه‌پرداز است تا مضمون‌پرداز. برخی از شاعران سبک هندی نظیر «حزین لاهیجی» چهره‌هایی اندیشمند به‌شمار می‌روند که بیدل نیز از جمله آنهاست.
این اقبال‌شناس خاطرنشان می‌کند: بیدل بیشتر به مسائل اجتماعی، فرهنگی، مردمی، اخلاقی و فلسفی نگاه دقیق داشته و همه این مفاهیم را در قالب سبک هندی بیان کرده است. به‌عنوان مثال وقتی او از نبود علاقه شرق اسلامی به تحقیق و تفحص و اکتشاف و ابداع و اختراع می‌نالد، در سبک هندی نیز می‌گوید:
موج و کف مشکل که گردد محرم قعر محیط
عالمی بی‌تاب تحقیق است و استعداد نیست
درباره جهان‌بینی بیدل نیز باید گفت: او یکی از چهره‌هایی است که علامه اقبال لاهوری که از شاعران و متفکران عظیم‌الشانی مانند سنایی، عطار، مولوی و... ستایش کرده است، از او نیز به‌عنوان شاعری بزرگ تمجید می‌کند و می‌گوید: عبدالقادر بیدل به من آموخت که چگونه شرقی باقی بمانم.
وی ادامه می دهد: معنای گفته اقبال آن است که بیدل به فرهنگ خودی توجه دارد و در پی تقویت آن است. اقبال هم چند وقتی نگاه افلاطون و بیدل را درباره شک مورد مقایسه قرار می‌دهد. دیدگاه بیدل را قابل تامل‌تر می‌یابد و می‌گوید: به عقیده افلاطون شک یا به تعبیر بیدل حیرت ما در همه دانش‌هاست. ولی بیدل به این موضوع نگاه دیگری دارد :
نزاکت‌هاست در آغوش میناخانه حیرت
مژه برهم نزن تا نشکنی رنگ تماشا را
بقایی‌ماکان ادامه می‌دهد: حیرت افلاطون بدان جهت دارای اهمیت است که انگیزه پرسش را در امور جهان در ما به وجود می‌آورد ولی بیدل حیرت یا شک را بدون توجه به نتایج و عوارض ذهنی آن معتبر می‌داند. به عقیده اقبال، غیرممکن است کسی بتواند موضوع شک را با این لطافت بهتر و زیباتر از بیدل بپروراند. بنابراین می‌توان به طور خلاصه گفت که جهان‌بینی بیدل براساس نگاه تشکیکی که به جهان دارد تا حد زیادی نزدیک به بینش خیامی است. محمد بقایی‌ماکان با اشاره به اینکه «عرس» در لغت به معنای درگذشتن است، اضافه می‌کند: در واقع «عرس» به معنای همان «عروس» است و در ترکیه نیز به سالروز درگذشت مولانا اطلاق می‌شود. فلسفه این نام نیز این است که وقتی عرفا از دنیا می‌روند، معتقدند جهان مادی را ترک می‌کنند و به جهان معنوی و معشوق ابدی می‌پیوندند که برایشان به مثابه عروسی است. یعنی منِ دانی به منِ عالی منتقل می‌شود.