در مصاحبه‌ای به شکلی گذرا اشاره کرده بودید که ما در ایران روشنفکر نداریم. البته چون موضوع آن مصاحبه چیز دیگری بود، فرصت بسط موضوع در آن مجال مقدور نبود. این نظریه شما بر چه مبنایی استوار است؟
روشنفکر کلمه‌ای بود که در اواسط دوره قاجار به ایران آمد، در آن دوره به آن افراد می‌گفتند منورالفکر. پیش از آن اگر می‌گفتیم کسی فکرش روشن است، یعنی نگاه عارفانه‌ای به دنیا دارد. کلمه روشنفکر یا منورالفکر را نداشتیم ولی معادل آنها را داشتیم. مفهوم «روشن» یک معنی مجازی دارد.
یعنی چه؟
یعنی این مفهوم را از نور می‌گیرند و به فکر اطلاق می‌کنند.
کسی که فکرش روشن است یعنی چگونه است؟
اگر باز هم در دنیای مجازی سیر کنیم، می‌شود اینگونه بیان کرد که انسان اگر در شب به بیابان برود، چیزها را درست نمی‌بیند یا اصلا نمی‌بیند، اگر چراغی روشن شود یا ماه بتابد، می‌تواند فراز و نشیب‌ها و پستی و بلندی‌ها را ببیند. فکر هم همین‌طور است؛ یعنی انسان وقتی با مشکلی روبه‌رو می‌شود همین که می‌پرسد چیست و در اطراف قضیه می‌چرخد و موضوع برایش آشکارتر می‌شود، می‌گویند فکرش روشن شده است.
یعنی روحیه جست‌وجوگری تعبیر به فکر روشن می‌شود؟
همان شهودی که بعدها دکارت گفت. او در یک لحظه پی برد که: «من می‌اندیشم، پس هستم.» این شهود دکارتی بود. شهود عرفانی را هم ما در فرهنگمان داریم. عارف به دنیا نگاه می‌کند و پی می‌برد که جهان، اصلی دارد و آن اصل بر مدار عشق و لطف می‌چرخد. در بودیسم(Buddhism) هم این هست یعنی نیروانا (Nirvana)، راهرو هنگامی که مدارج هفت‌گانه را طی کرد، به نیروانا می‌رسد، یعنی روشن‌شدگی. خود بودا یعنی اشراق، یعنی فردی که روشن شده است. بنابراین قبل از نیمه حکومت قاجار ما یا مفهوم دینی داشتیم یا عرفانی، در ایران باستان به این موضوع خیلی اهمیت می‌دادند.
شما معتقدید که بعد از قاجار مفهوم روشنفکر دستخوش تغییر و به طیف دیگری اطلاق شد. با توجه به آنچه که در آرای شما سراغ داریم، قاعدتا روشنفکر به معنای واقعی نداریم.
حداقل اگر مفهومش هم درست باشد، مصداق آن را نداریم، یعنی کسانی که در دوران قاجار شروع به صحبت کردند سخنانشان بر مبنای آرای استوارت میل و ژان ژاک روسو بود، کسانی مثل میرزا ملکم خان و آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی و بعدها مرحوم دهخدا، مفهوم منورالفکر را از فرهنگ اروپایی و اروپای غربی گرفتند.
درست گرفتند؟
موضوع، تحول تاریخی است. ما واقعا متر بسیار دقیقی برای اندازه‌گیری خوب و بد مطلق نداریم و باید ببینیم تاثیر یک اندیشه در جامعه چیست. حتی گاهی ممکن است اندیشه‌ای در جامعه مطرح و بعد به ضد خودش تبدیل شود. یعنی به زبان امروز، مثلا غرض دموکراسی باشد و بعد تبدیل شود به چیزی که با دموکراسی هیچ مؤانستی ندارد. به هرحال حرکتی پس از رنسانس در دنیا به‌وجود آمد و آن این بود که فرهنگ‌های گذشته غالبا به انسان به عنوان عضوی از قبیله نگاه می‌کردند. جامعه کلیتی بود که فردیت افراد در آن محو می‌شد. در رنسانس، فردیت (Individualism) به میان میآید. یکی از نشانه‌های آن هم این است که نویسنده‌ها اسم خودشان را روی آثارشان می‌نویسند و نقاش‌ها زیر تابلوهایشان را امضا می‌کنند. این یک مرحله تاریخی است که فقط در اروپای غربی پیش میآید و مبانی مادی دارد، یعنی دولت‌شهرهای ایتالیا و بازرگانی و اصنافی که در ونیز و فلورانس پدید می‌آیند، جامعه را به صورتی در می‌آورند که قدرت، توزیع می‌شود. در شهرهای فلورانس، ونیز، سیسیل و جاهای دیگر کسی نمی‌توانست بگوید که من حاکم مطلق هستم و قدرت را در دست خودش متمرکز کند، هرچند این تمایل وجود داشت. چرا؟ چون مبانی معیشتی را اصناف تامین و اداره می‌کردند. دیگر کل جامعه حکم یک واحد زراعی را نداشت که دولت بتواند در آن دخالت کند. شورای اصناف تشکیل می‌شد و اصناف، کاملا مستقل بودند و بدین نحو بود که فردیت، جوانه زد. اما اصناف، یک راهنما هم داشتند و آن هم فکر یونانی بود، چون شهرهای یونان هم همین‌طور بودند یعنی دولت‌شهر بودند، پلیس(Polis) بودند، به اصطلاح امروز افراد، شهروند بودند، یعنی رای که می‌دادند موثر بود.
به نظر شما چون جریان روشنفکری در ایران آن مسیری را که در اروپا طی کرد، نپیموده است، نمی‌توان به آن روشنفکری اطلاق کرد؟
حرف من این نیست که جریان روشنفکری در ایران تاثیر تاریخی نداشته بلکه حرف من این است که مفاهیمی مثل دموکراسی
(Democracy)، لیـــبرالیسم (Liberalism) و فــــردیت
(ndividualism)مفاهیمی وارداتی هستند و از سنت ما بیرون نیامده‌اند؛ از سنت ما صدرالدین شیرازی بیرون میآید یعنی وقتی نگاه می‌کنید می‌بینید که او با استبداد مخالف است و از طرف دیگر یک فیلسوف الهی‌دان است، دارد راجع به وجود و ماهیت و حرکت جوهری صحبت می‌کند، اما غرضش این است که روان انسان جسمانی‌الحدوث است و روحانیه‌البقا. تمام مفهوم قرون وسطی حول و حوش مفهوم رستگاری می‌چرخند و اینکه انسان چطور می‌تواند رستگار شود. در قرون وسطی می‌گفتند دنیای ما دره اشک‌هاست؛ شعرا و عرفای ما هم به دنیا می‌گفتند «سرای دو‌‌در»، «کاروانسرا».
موضوع رنسانس خداباوری یا غیر آن نبود، برای اینکه همه فلاسفه اروپایی غیر از چند تایی که آنها هم افکارشان دلیل اثبات است به نوعی خداباور هستند، به این صورت که قبلاً می‌گفتند «الدنیا مزرعه الاخره» و در این دوره گفتند «آخرت، مزرعه دنیاست!» آنهایی که در کنار فلسفه ته‌ئیستی دینی
(Theism) بودند، می‌گفتند این زندگی هدیه‌ای است که خداوند به ما داده و ما باید پر و پیمان زندگی کنیم. کیفیت زندگی مهم است نه کمیتش. جرقه‌هایی از این نوع تفکر در فردوسی و زرتشت و نیچه هم هست که زندگی را باید به شادی سپری کرد. این اساس زندگی اروپای غربی شد و چون غرب متکی به تکنیک و علم جدید بود، این تفکر در همه دنیا اشاعه پیدا کرد و در نتیجه در نحوه ارتباطات اجتماعی ما هم تغییر کلی حاصل شد.
اشاره کردید که مفاهیمی چون دموکراسی، لیبرالیسم و روشنفکری مقولاتی وارداتی هستند. با توجه به اینکه رشد هر پدیده‌ای نیازمند بستر و زمینه بومی هست، قاعدتا شما معتقدید که در اینجا دموکراسی، لیبرالیسم و روشنفکری پا نمی‌گیرد، چون این آب و خاک به قول شما، صدرالدین شیرازی تحویل می‌دهد و این مفاهیم پدیده‌هایی وارداتی هستند و نمی‌توانند در اینجا نضج بگیرند و شاید دعواهایی هم که از صدسال پیش بر سر این مقوله‌ها در اینجا هست، به همین دلیل است.
ما داریم مشکل را به صورت تاریخی
(Problematic) بررسی می‌کنیم و بنابراین یک پاسخ واحد برای این پرسش وجود ندارد. ما باید کندوکاو کنیم و جوانب قضیه را بسنجیم. یک وقت جریانی را که اتفاق افتاده، مطالعه می‌کنیم، یک وقت هست که آن را ارزشیابی می‌کنیم. ما درباره مدرنیته و پست مدرنیته هم همین مشکل را داریم. شما توجه کنید که مدرنیسم در فرهنگ مارکسیستی به معنی یک نوع انحطاط (degeneralization) است، در حالی که در فرهنگ خود مدرنیست‌ها، یک مفهوم انقلابی است. لوکاچ که یک متفکر مارکسیست است، اعتقاد دارد که جویس یک نویسنده مرتجع است، البته منکر اهمیت هنری او نمیشود ولی می‌گوید از لحاظ فکری آدم مرتجعی است و برگشته به یونان باستان و فکر تئوری بودن تاریخ را مطرح کرده و تفکر پویا ندارد، در حالی که برخی معتقدند که جویس بزرگ‌ترین رمان‌نویس قرن بیستم دنیاست و خیلی هم از او تجلیل می‌کنند. بنابراین یک واژگان در گروه‌های مختلف فکری، معنای واحد ندارد. مثال آن «لیبرته» است که در زبان فارسی به حریت ترجمه شده است. شادروان نایینی می‌گفت من از هیچ کلمه‌ای به اندازه کلمه «حریت» بدم نمی‌آید.
چرا؟
چون معنی آن را دقیق و درست فهمیده، رهبر یکی از جنبش‌های الجزایر که اسمش یادم رفته، می‌گوید: «کلمات دموکراسی و لیبرالیسم، کثیف‌ترین و خطرناک‌ترین کلمات هستند، برای اینکه حق خالق را می‌گیرند و به مخلوق می‌دهند.»
شیخ فضل‌الله هم همین را می‌گفت.
مرحوم نایینی هم همین‌طور، بنابراین «لیبرته» و «لیبرالیسم» در حدود 20 تا تفسیر دارند. من خودم فکر می‌کردم معنی آنها را می‌دانم. آقای مخبر، کتابی ترجمه کرده به نامه «ظهور و سقوط لیبرالیسم». وقتی این کتاب را خواندم، فهمیدم که از این مفاهیم هیچی نمی‌دانم و معنا را همین‌جوری و سر دستی گرفته بودم. حکایت ما اغلب همین‌طور است. خود کلمه دموکراسی اساسا کلمه مناسبی نیست، چون دمو (Demo) یعنی عوام و دموکراسی یعنی حکومت عوام، به همین دلیل افلاطون و ارسطو با دموکراسی مخالف بودند، ولی همین مفهوم وقتی به جان لاک می‌رسد، معنای دیگری پیدا می‌کند، مثل کلمه شراب در شعر حافظ. آدم اهل عیش و عشرت که شعر حافظ را می‌خواند، فکر می‌کند «می» زمینی است و آدم مذهبی که می‌خواند، می‌گوید شراب پاک است، بنابراین موضوعی که ما الان درباره‌اش بحث می‌کنیم، یعنی روشنفکری، اول اینکه فارغ از مجموعه‌ای از واژه‌ها و تفکرات نظری نیست، یعنی این مفاهیم و واژه‌ها دست در گردن هم هستند و دوم اینکه فارغ از تحولات تاریخی نیستند و سوم اینکه وقتی به جوامع سنتی مثل ما و هند می‌آیند، وضعیت متفاوتی پیدا می‌کنند.
همان‌طور که اشاره کردید از دو جنبه می‌توان درباره مفهوم روشنفکری بحث کرد. یکی ارزشیابی این مفاهیم و دیگری کارکردش در جوامعی چون جامعه ما. ما در این مجال در صدد ارزشیابی این مفاهیم نیستیم، شاید بحث ما به نوعی یک بحث تاریخی باشد. شما فرمودید که اینها مفاهیمی وارداتی هستند. سوال این است که آیا اینها به همین دلیل هیچ‌وقت در اینجا نضج نمی‌گیرند، چون عملا هم بیش از صد سال محل بحث و مناقشه بوده‌اند.
ملاحظه کنید، یکی از مشکلات جوامع سنتی همین است که در عمل ناچارند فرآورده‌های علم را به کار ببرند و از آنها استفاده کنند، اما در نظر و تئوری، حس مقاومتی در برابر این فرآورده‌ها وجود دارد، مثل افرادی که در هند یا بنگلادش یا در مصر زندگی می‌کنند.
جالب اینجاست که حتی در ناخودآگاه برخی از موافقان هم نوعی مقاومت وجود دارد.
یک کمی خنده‌دار هم هست، کسی که بیشتر از همه برای دموکراسی گریبان چاک می‌دهد، در عمل ابدا دموکرات نیست. من با یکی از مسوولان سازمان‌های بانوان که قرار بود برایشان کاری را انجام بدهم، آشنا شدم. وی پرسید: «نظرت نسبت به زن‌ها چیست؟» گفتم: «خانم! من طرفدار حقوق خانم‌ها هستم.» خیلی خوشحال شد. همین‌طور که صحبت می‌کردیم، گفت: «غالبا خانم‌ها به سازمان ما می‌آیند و شکایت‌هایشان را مطرح می‌کنند. خانمی که شوهرش استاد دانشگاه و دکتر است، یک روز با چشم گریان آمده بود که شوهرم مرا کتک می‌زند.» من مطمئنم شوهر این خانم که من نپرسیدم کیست، سرکلاس اگر صحبت از دموکراسی شود، یک ساعت تمام از این مفهوم دفاع خواهد کرد! چنین تعارضی در ما وجود دارد. وقتی دقت می‌کنیم، تا آنجا که تجربه‌های من قد می‌دهد، ما در رفتارهای روزمره‌مان توجهی به حقوق دیگران نمی‌کنیم. کدامیک از ما در صف اتوبوس نمی‌خواهیم از دیگران جلو بزنیم؟ کدامیک از ما هستیم که اگر نفعی داشته باشیم، به خاطر دیگران از آن بگذریم؟ نمی‌گویم نیستند، اما اندکند. در مثل‌های ما هم هست. می‌گوید: «خرت را بران چکار داری به دیگران؟» کمتر پیش میآید که ما از خودمان بپرسیم چه کار می‌توانیم برای کشورمان انجام بدهیم، دائم می‌پرسیم کشور برای ما چکار می‌تواند بکند؟ و چون تولید کافی نداریم، فکرمان هم به کار نمی‌افتد که همکاری را یاد بگیریم. ایران با این منابع و این سابقه‌ای که دارد باید بهشت باشد، یعنی ما واقعا نباید هیچ مشکلی داشته باشیم، بويژه که فرهنگ دینی و ملی ما هم سرشار از درس تعاون است، پس چرا این همه با هم تعارض داریم؟ من به شما اطمینان می‌دهم که در این جامعه با کسی دیالوگ نمیشود کرد. شما حرف می‌زنید، ولی مخاطب در فکر خودش است.
ظاهرا هم با شما همراهی می‌کند، ولی عملا نفع و ضرر خودش را می‌سنجد.
این طرف قضیه هم هست که به‌محض اینکه به شما علاقه‌مند شدند، هرچه را که می‌گویید دربست می‌پذیرند و به‌کلی خارج از حیطه نقد قرار می‌گیرید. کافی است که در مردم نسبت به شما نوعی حس تمایل پیدا شود، فورا پدیده مریدی و مرادی سر بر می‌آورد! خود من یک‌بار کم مانده بود قطب شوم! (باخنده).
کجا؟
در شیراز عده‌ای آمده بودند و درباره حافظ و سعدی صحبت می‌کردیم. البته من رعایتشان را می‌کردم، یعنی مستقیم نمی‌گفتم اشتباه می‌کنید یا مفهوم را اشتباه فهمیده‌اید. می‌گفتم شما بگو و وقتی می‌گفت ایراد می‌گرفتم. کم‌کم اینها که 40-30 مرد و زن بودند، خواستند از ما قطب درست کنند! روزی که جلسه خداحافظی گرفته بودند، این نکته را گفتم که: روزی یک سیماشناس در آتن به سقراط رسید، سقراط آن موقع خیلی معروف بود و به عنوان یک فیلسوف مهم به او نگاه می‌کردند. افلاطون و گزنفون و ارسطو با ستایش عجیبی از سقراط حرف می‌زنند. سیماشناس پرسید: تو چگونه آدمی هستی؟ سقراط جواب داد: من فیلسوفم و می‌دانم که نمی‌دانم. سیماشناس گفت: می‌خواهم تو را تجزیه و تحلیل کنم. در تو غارهای شهوات و حب نفس وجود دارد. سیرتت مثل صورتت زشت است. سقراط خوب گوش کرد و گفت: آقا! شما مرا چقدر خوب می‌شناسید.
من به آنها گفتم که فوقش چهار، پنج تا کتاب از شما بیشتر خوانده‌ام، اما دلیل ندارد که از شما بیشتر بفهمم. شما سعی نکنید مرا تبدیل به یک بت کنید، برای اینکه این شیوه درستی نیست. مولوی می‌گوید: «مرید در کف مراد مثل میت است در دست غسال.» حافظ می‌گوید: «به می‌سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید» که شاعر بزرگ و عزیز ماست و او را خیلی هم دوست داریم، ولی این حرفش درست نیست. انسان باید حرف‌ها را بشنود و بهترینش را انتخاب کند.
پس به نظر شما در مفهوم روشنفکری مناقشه چندانی وجود ندارد، بلکه بر سر مصادیق آن اختلاف نظر است و چهره‌هایی مثل میرزا آقاخان کرمانی و آخوندزاده، روشنفکر نیستند، چرا؟
به میرزا ملکم خان، آخوندزاده، شاهزاده جلال‌الدوله و میرزا آقاخان کرمانی که سوسیال دموکرات بودند، می‌گفتند «اجتماعیون حامیون». وقتی که مطالبشان را می‌خوانید، می‌بینید با آنچه که جان استوارت میل و امثالهم گفته‌اند مو نمی‌زند، یعنی ترجمه‌ای است از افکار آنها به زبان فارسی، چون اینها مطالب را که از خودشان در نیاورده‌اند. اینها وقتی می‌گویند قانون، دموکراسی و مردم حقوقی دارند که به حاکمیت تفویض می‌کنند، نه اینکه حاکم ظل‌الله است، این را آخوندزاده نگفته، اولین‌بار هابز گفته و دیگران از جمله جان استوارت میل و دیدرو، این را بسط داده‌اند، به این دلیل است که می‌گویم روشنفکر نداشته‌ایم و الان هم نداریم. آقایی کتابی نوشته راجع به حافظ که اسم نمی‌برم. ایشان مطالبی را که هایدگر راجع به هرمنوتیک گفته، سرهم‌بندی کرده و تفسیر میبدی را هم گذاشته جلوی دستش و حافظ را تطبیق داده با او! مرحوم فردید هم همین کار را می‌کرد. ایشان در آلمان یک دوره‌ای هایدگر خوانده بود، از این طرف هم مقداري اطلاعات درباره تصوف و محی‌الدین عربی و امثالهم داشت، آن را می‌گرفت، می‌چسباند به این، در حالی که هایدگر به این صورتی که دکتر فردید می‌گفت اصلا آدم مذهبی‌ای نبوده و وقتی از او می‌پرسیدند: «نظرت درباره خدا چیست؟» می‌گفت: «من با این مشکل تماس نگرفته‌ام!» بعد او می‌گوید، بودن (Being)، اینجا ترجمه می‌کنند وجود. وجود برای ما یعنی خدا، درحالی که برای هایدگر به معنای خدا نیست. من نمی‌خواهم بگویم هایدگر خوب گفته یا بد گفته، مساله این است که او می‌گوید «بودن» یعنی «چرا بودن هست و نه هیچ» مشکلش این است. «بودن» یک خدای شخصی نیست.
برخی به این افراد لقب روشنفکر که نمی‌دهند هیچ، به آنها می‌گویند مترجم. شما که دستی در فلسفه دارید، واقعا اینها را مترجمان خوبی می‌دانید یا نه؟
باید این قضیه را از جنبه تاریخی هم ببینیم. جامعه‌ای بوده و روی سنت‌های خودش زندگی می‌کرده، اگر باران می‌آمده، زمین‌ها سبز می‌شده و نان بخور و نمیری به دست می‌آمده. بعد از دوران مغول در ایران دوره انحطاط است. نگاه که می‌کنیم از دوره تیموری به بعد، شاعر بزرگ به آن معنا نداریم. ملاصدرا و میرداماد را بگذاریم کنار، فیلسوف و تئولوژیست (Theologist) هم نداریم. همه بحث اصولی اخباری است. همان‌طور که شعر دارد رونویسی می‌شود، همان کلیشه‌ها، همان مفاهیم، همان شمع و گل و پروانه‌ها، در فلسفه هم که آن موقع به آن می‌گفتند حکمت، همین‌طور است، در علوم اجتماعی هم همین‌طور. از آن بالا یعنی از حاکمیت، استبداد شروع و تا آخرین مرز جامعه یعنی خانواده منتقل می‌شود.
مصادیق استبداد در خانواده یکی این است که زن در امور اجتماعی شرکت نداشته باشد و همه فقط روی حفظ خودشان حساسیت داشته باشند، چون همیشه نیروهای خارجی و دولتی و خان‌ها آمده‌اند که هر‌آنچه را که او دارد، بردارند و بروند. من تا این اواخر که به ده می‌رفتم، این را لمس می‌کردم. هنوز دوره خان‌خانی بود؛ این را در عشایر می‌دیدم که حکم، حکم خان بود و کسی برای حرف ژاندارم‌ها تره هم خرد نمی‌کرد. اگر بخواهم در این باره صحبت کنم، بحث طولانی می‌شود. در این زمینه حکایت‌ها دارم. بنابراین رابطه‌ها، رابطه‌های قبیله‌ای بود. شما ببینید آغامحمدخان قاجار میآید و چه می‌کند و بعد هم می‌رود کرمان و مردم یک شهر را به خاطر اینکه به لطف‌علی‌خان زند کمک کرده‌اند، کور می‌کند. بعد هم آن عمل بسیار شنیع و زشت را که باستانی‌پاریزی نوشته و مستند کرده است، درباره لطف‌علی‌خان زند انجام می‌دهد. انسان از رفتار تیمور و خوانین مغول تعجب نمی‌کند، چون اسمشان رویشان است ولی وقتی استبداد قاجار را می‌بیند، رعشه بر اندامش می‌افتد.
ایران در تاریخ 2 تا مشکل بزرگ داشته؛ یکی اینکه چهارراه حوادث بوده و هر قداره‌بندی از هر طرفی که می‌رسیده، چون اینجا جای آبادی بوده، اتراق می‌کرده. ناصر‌خسرو در سفرنامه‌اش می‌نویسد «از خوزستان تا خراسان که رفتم، همه جا زیر سایه درختان بودم و آفتاب روی سرم نتابید.» این نشان می‌دهد که سرتاسر این مملکت چقدر آباد بوده است. ما تا قبل از حمله مغول، شهرهای بزرگی داشتیم، آدم‌های بزرگی هم داشتیم. اینجا سرزمین عجیب و غریبی است. شما در کمتر جایی چهار فصل سال را کنار هم دارید. در آن زمان شهرهای بزرگ 20 هزار نفر جمعیت داشته‌اند، درحالی که نیشابور و حومه‌اش یک میلیون نفر جمعیت داشته. کتابخانه‌های هرات و سمرقند در دنیا مشهور بودند و همه برای تحصیل علم می‌آمدند به ایران. وحدت زبان و وحدت دین، این مردم را به هم متصل می‌کرد. بعد مغول آمد و همه این تک‌عامل‌ها(Monofactors) را از بین برد، منابع زراعی ما را از بین برد و کمرمان شکست. این رابطه ادامه داشت و تغییری پیدا نشد.
مشکل دیگر ما هجوم قبایل به شهرها بود. آغامحمدخان قاجار یک نمونه از آن است. ایل قاجار میآید، قبلی‌ها را از بین می‌برد و خودش حاکم می‌شود و حالا خدا می‌داند چقدر باید زحمت کشیده شود تا اینها تمدن شهری را یاد بگیرند. 150 سال هم حکومت می‌کنند. صفویه هم همین‌طور، به صورت ایل قزلباش وارد می‌شود و اسماعیل صفوی در ظرف یک روز، 12 هزار نفر را می‌کشد. بعد از حمله مغول، در هیچ دوره‌ای امنیت وجود نداشته. اسناد و مدارک اینها موجود است.
حالا می‌رسیم به میانه دوره قاجار. از آن طرف روسیه، از طرف ديگر انگلستان و فرانسه و تمدن جدید به ضرب و زور اسلحه جدید وارد ایران می‌شوند و بلوچستان، افغانستان، عراق و قسمتی از کردستان، قفقاز و همه اینها را از ما می‌گیرند. در کتاب‌های دوره قاجار نوشته شده که عشایر ایران در دوره قاجار، حتی با اسب می‌رفتند و توپچی روس را می‌کشتند! اسب و شمشیر که جواب توپ را نمی‌دهد، در نتیجه ضرورت تاریخی ایجاب می‌کرد که ما مثلا قورخانه داشته باشیم، ارتش منظمی داشته باشیم. اگر به جای سلاطین قاجار، ما دست‌کم یک پترکبیر، یک آدم درست و حسابی داشتیم، بسیاری از مشکلاتی که امروز داریم، نداشتیم. اگر امیرکبیر مانده بود، نظم و نسقی به کارها می‌داد. شما خاطرات اعتماد‌السلطنه را بخوانید. ببینید ناصرالدین شاه وقتش را صرف چه کارهایی می‌کرده! 50 سال هم سلطنت می‌کند. بعد مظفرالدین شاه مافنگی میآید که غیر از پلوخوردن فکری نداشته! اصلا راه نمی‌توانسته برود. یک آدم 60 ساله فرتوت پرخور، وقتی فرمان مشروطیت را می‌گذارند جلوی او که امضا کند، نمی‌فهمیده که چه چیزی را امضا می‌کند!
این تغییرات وارد ایران شد و از وسایل زندگی هم شروع شد. ضرورت زندگی اجتماعی ایجاب می‌کند که از وسایل جدید استفاده شود و به همین دلیل ماشین و هواپیما کم و بیش آمد. با آمدن وسایل جدید و تکنولوژی، فکرش هم میآید. وقتی برق دارید، نمی‌توانید از شمع و گل و پروانه بگویید. البته پیشرفت‌های مادی، سریع و محسوس ولی پیشرفت‌های معنوی و روحی، بطئی و کند هستند. تا فرد بیاید بر عادات ذهنی خود چیره شود و آنها را تغییر بدهد شاید یک عمر طول بکشد. نیچه می‌گوید: «در هر فلسفه، نقطه‌ای است که در آن باور فیلسوف به میدان میآید.» فیلسوف می‌گوید من همه جوانب را به محک عقل می‌سنجم و بنابراین نیچه درست می‌گوید که در نقطه‌ای، باور فیلسوف به چالش کشیده می‌شود. پس می‌بینیم که روابط کم‌کم دارند عوض می‌شوند و دیگر تجارت به صورت قبل نمی‌تواند وجود داشته باشد. بانک شاهی که در واقع بانک انگلیسی‌هاست به میدان میآید و چون مطمئن‌تر از صرافی‌های بازار است، مردم پولشان را در بانک می‌گذارند. از سال 1299تا 1320 که بانک ملی تاسیس می‌شود، بانک شاهی فعال است اما فرد سنتی هنوز علاقه دارد پولش را به دست صراف‌ها بدهد و با چرتکه حساب و کتاب کند نه با ماشین حساب. این علاقه هنوز هم در همه ما هست.
سوال این بود که آیا روشنفکران، افکار دیگران را درست ترجمه کرده‌اند یا نه؟
اگر این کار را نکرده بودند که من و شما امروز نمی‌توانستیم این‌طوری صحبت کنیم. همان‌طور که آل‌احمد می‌گوید غرب‌زدگی، اروپایی‌ها هم می‌توانند بگویند شرق‌زدگی، چون تمدن‌ها مثل ظروف مرتبطه هستند. من منکر اهمیت انتقادی کار آل‌احمد نیستم. در آن دوره یک مدرنیزاسیون (Modernazation) رسمی، دولتی و فرمایشی تبلیغ می‌شد. واکنش آل‌احمد این‌طور بود. البته واکنش‌های قلابی هم از طرف کسانی که جزو دستگاه بودند، داشتیم مثل احسان نراقی. هنوز هم از همان حرف‌ها می‌زند، در حالی که مشاور سیاسی شاه بود. موقعی که فرانسه بود از او پرسیدند: «آقا! شما دیگر چه می‌گویی؟ شاه هواپیمای اختصاصی در اختیارت گذاشته بود.» گفت: «من مشاور پرنس‌ها هستم. الان جمهوری اسلامی هم بخواهد مشاور بشوم، می‌شوم!» آل‌احمد با نراقی فرق می‌کرد. آل‌احمد مستقل بود، اما توجه نداشت که این چیزی که اسمش فرهنگ و تمدن غربی است، ناگهان و یکمرتبه نجوشیده، بلکه در بسیاری از جنبه‌ها وامدار چین است، وامدار اسلام است، وامدار ایران است، حتی وامدار یونان، یعنی در عالم نظر و علم و فلسفه، شرق و غرب نداریم. مگر آموزش‌های زرتشت به یونان منتقل نشد؟ یک مُغ زرتشتی در اواخر عمر افلاطون به یونان رفت و دید که او در آتلیه نشسته و گفت: «من زرتشت را می‌بینم که اینجا نشسته است.»
برگردیم به قضیه روشنفکر از نظر مصداق واقعی، ما هیچ‌وقت روشنفکر نداشتیم، چون روشنفکر غیر از اینکه آرا و افکار دیگران را تحلیل می‌کند، فکر جدیدی هم دارد، وگرنه اینکه یک فکری تجزیه و تحلیل شود که کار جدیدی انجام نشده. وقتی کانت میآید و می‌گوید حدود خرد این است و خرد اجازه ندارد از این حدود تجاوز کند، یک اکول(Echole)، یک دبستان درست می‌کند که بعد از دل آن پدیده‌شناسی (فنومنولوژیPhenomenology) هم از دلش بیرون میآید، پراگماتیسم(Pragmatism) هم از دلش بیرون میآید و پیوسته بسط پیدا می‌کند، ولی اینکه آرایی را بگیریم و با جامعه خودمان تطبیق بدهیم، به نظر من روشنفکری نیست و به این اعتبار، روشنفکر نداشتیم و حالا هم نداریم. اما اینکه بر اساس آرای آنها روابط ما عوض شدند و دید ما نسبت به دنیا و حکومت تغییر کرد، این به نظر من اهمیت کار آنها را می‌رساند، حالا هر عیب و علتی هم که داشتند. می‌دانید که میرزا ملکم‌خان آدم سالمی نبود، اما میرزا آقاخان کرمانی آدم سالمی بود. حتی فراماسونری میرزا ملکم‌خان هم قلابی بوده و مراکز ماسونی انگلستان قبولش نداشتند، ولی در اثر آرای او، افکار مردم تغییر می‌کند. اگر امثال این افکار مطرح نمی‌شدند و این تغییرات به وجود نمی‌آمدند، امروز جمهوری اسلامی را هم نداشتیم!
ادامه دارد