دكتر حسین افتخاری
اینکه باراک اوباما با شعار تغییر، توانست آرای 5/63 میلیون آمریکایی را جذب کند، موضوع مهمی است ولی نباید فراموش کنیم که این شعار، حاصل روندهای کلان در آمریکا و تحولات اساسی در نظام و سیستم آمریکایی است که از سوی نخبگان آمریکایی انتخاب شده است. معمولاً رؤسای جمهوری در آمریکا سازندگان سیاست و استراتژی برای این کشور نیستند و این مفاهیم از سوی افراد دیگری ارائه می‌شود و همواره یک خط کلان و ثابت بر رفتار رؤسای جمهوری از هر یک از احزاب دموکرات و جمهوریخواه حاکم بوده و اینگونه نیست که یک رئیس منتخب، اهداف و استراتژی‌های کلان و بزرگ آمریکا را زیر پا گذاشته یا برخلاف آنها عمل کند. آنچه برای هر دوره ریاستی یا رئیس‌جمهوری جدید مجاز شناخته شده، روش‌ها و تاکتیک‌های اجرایی جدید برای پیشبرد این اهداف است و تحول و تغییری بنیادی در مفاهیم اصلی راهبردهای آمریکایی شکل نخواهد گرفت.از سوی دیگر، متغیر دیگری که برجستگی عمده‌ای نیز یافته بر استراتژی و تاکتیک‌های آمریکا و رئیس جمهور جدید آن بازتاب جدی خواهد داشت. این متغیر، کارنامه 8 ساله ریاستی بوش است که سبدی از بحران‌های گوناگون را برای اوباما به ارث گذاشته است. این متغیرها، صرفاً عوامل تاثیرگذار عادی نیستند، بلکه عواملی تعیین‌کننده برای سقف، عمق و شتاب و نوع رفتار سیاست داخلی و خارجی آمریکا به شمار می‌آیند؛ متغیر دیگری که اوباما ناچار است آن را در نظر گرفته و با آن همزیستی کند و حتما به لحاظ چالش‌سازی و هزینه‌های جدید، اجرای برخی دیدگاه‌های واقعاً مطلوب خود را به تعویق انداخته و یا نادیده بگیرد.یکی از عرصه‌های مهم برای آغاز دوره ریاستی اوباما، خاورمیانه است که موضوعات و بحران‌های متعددی را شامل می‌شود یا شرایط جدید و بازیگران موثر آن است که به تناسب اولویت باید به آنها پاسخ دهد.اگرچه هنوز زود است که قضاوتي درباره سیاست‌های اوباما در عرصه خاورمیانه یا جهان ارائه کنیم و باید دید بحران مالی و اقتصادی در آمریکا، چه بازتاب‌هایی در عرصه سیاست خارجی اوباما برجای می‌گذارد و قدرت‌های بین‌المللی که در بیش از
8 سال گذشته خواستار نظام جدید بین‌المللی در ابعاد سیاسی، مالی و امنیتی هستند، با آمریکا به چه توافقی دست می‌یابند. شاید به همین دلیل است که بیشتر سیاست‌های جاری کاخ سفید محصول کارکرد تیم
دو حزبی دموکرات و جمهوریخواه برای تعیین راهبردهای کوتاه‌مدت و دوره انتقالی است و هنوز چارچوب‌های اصلی سیاست‌های اوباما برای پرونده‌ها و موضوعات مختلف کاملاً روشن نیست. از آنچه تا به حال از سوی اوباما مطرح شده و با در نظر گرفتن متغیرهای مربوط به کارنامه بوش و مولفه‌های منطقه‌ای در خاورمیانه، شاید بتوان یک تصویر اولیه ارائه کرد.
درک دقیق رویکردها و مولفه‌های موثر بر آن، اگر به دور از شتابزدگی یا ذوق‌زدگی سیاسی و هیجانات خطی صورت پذیرد، حاصل بهتری برای تعیین تدبیرهای خودی در قبال دوره ریاستی جدید آمریکا در بر خواهد داشت. در افغانستان که 7 سال اشغال آمریکایی و ناتو را پشت سر می‌گذارد، نه‌تنها اهداف اولیه محقق نشده، بلکه مبارزه با القاعده و طالبان، جای خود را به مفهوم کلی مبارزه با تروریسم داده و مصداق‌های تروریسم در اولویت مذاکره هستند تا بحران ریشه‌دار افغانستان در مسیری جدید مدیریت شود. یک نکته مهم این است که اوباما خارج از مشورت با مقام‌های نظامی و امنیتی درباره افغانستان عمل نخواهد کرد و عملاً در ادامه خط و سیاست بوش، به مدیریت بحران در افغانستان و پاکستان خواهد پرداخت. در عراق مساله کمی متفاوت است زیرا اوباما از قبل با جنگ در عراق مخالف بوده و عقب‌نشینی در 16 ماه از عراق را مطرح کرده ولی از آنجا که این اختلاف نظر، تاکتیکی است، اصل وجود و حضور نیروهای آمریکایی در عراق از نگاه اوباما نیز ضروری است ولی برای تغییر شکل حضور یا نوع تصدیگری در عراق دیدگاه دیگری دارد. اوباما معتقد است باید تا 2010 تعداد نیروهای آمریکایی به کمتر از پنجاه هزار نفر در عراق برسد و بقیه نیروها، تحت عنوان‌های آموزشی یا حمایت از منافع و یا تاسیسات آمریکایی در این کشور باقی بمانند. در واقع نگاه اوباما به لحاظ سطح هزینه‌های مالی و امنیتی ای است که بر نیروهای آمریکایی تحمیل خواهد شد و این هزینه‌ها با برخی مسؤولیت‌ها باید از سوی عراقی‌ها و حکومت آنها پذیرفته شود. شرایط آمریکایی‌ها در عراق به شکلی است که در یک سال مذاکره از یک توافق استراتژیک به یک یادداشت تفاهم امنیتی عقب‌نشینی کرده‌اند و «مقاومت خفته اصلی» در عراق هنوز در مقابل آمریکا فعال نشده است. در حالی که آمریکا و انگلیس برای تقسیم خسارت‌های ناشی از بحران مالی، دست به دامن کشورهای عربی شده‌اند، ادامه هزینه‌های 7 میلیاردی در هر ماه و تلفات مستمر و فقدان چشم‌انداز برای کسب امتیازات استراتژیک، برای اوباما نیز غیرممکن است. البته اوباما نقشی در تعیین اهداف و استراتژی اصلی آمریکا ندارد و نمی‌تواند درباره آن تصمیم‌گیری کند و باید متناسب با اوضاع و تحولات عراق، راهکارهای جدید را جست‌وجو کند. پرونده ایران نیز که یکی از اولویت‌های اوباماست، با گزینه «مذاکرات بدون شرط» از سوی وی مطرح شده است. درباره ایران پس از اینکه تمامی گزینه‌های فشار، عملیات روانی و تهدید نظامی و تحریم به نتیجه نرسیده و موقعیت و نقش منطقه‌ای ایران ارتقا یافته، کمیته دو حزبی بیکر- همیلتون، مذاکره با ایران و مشارکت‌دهی آن در نظام منطقه‌ای و مشوق‌های دیگر را راهبرد توصیه‌ای خود برای بوش دانست. گزینه دیپلماتیک اکنون نیز در دستور کار اوباماست، اما به مفهوم تغییر در جوهر سیاست‌های آمریکا در قبال ایران نیست ولی حکومت اوباما از فضای تهدیدات سخت دوری خواهد کرد و کارکردهای دیپلماتیک و فشارهای نرم‌افزاری را به عنوان اهرم‌های خود می‌داند. البته این رویکرد نیز باید در تعامل با مولفه و متغیرهای منطقه‌ای یا مرتبط با ایران قرار گرفته وحاصل آن روشن شود. آنچه بدیهی است اینکه اوباما، شانس زیادی در سیاست‌های در ادامه خط بوش ندارد و همانگونه که ریچارد هاس در موسسه امریکن سیکیوریتی نوشته است، باید با ایران هسته‌ای همزیستی کند. البته مولفه‌های جدید ناشی از تحولات منطقه‌ای یا بحران مالی آمریکا می‌تواند در شدت و ضعف سیاست‌های اوباما اثر بگذارد. اوباما نیز مانند تمامی روسای جمهور آمریکا، وامدار حمایت لابی‌های صهیونیستی و پرنفوذ در جامعه آمریکاست و حمایت و ارسال کمک‌های تسلیحاتی از اصول تغییرناپذیر اوست. به هر حال اوباما باید با طرحی نو وارد صحنه فلسطین شود که نیازمند زمان قابل‌توجهی است. از سوی دیگر، رژیم صهیونیستی نیز در شرایط فوق‌العاده به سرمی برد و حکومت انتقالی اولمرت تا فوریه باید جای خود را به حکومت جدید بدهد. براساس گمانه‌زنی‌ها و شرایط واقعی در اسرائیل، حزب لیکود و جریان‌های راستگرا و دینی بیشترین شانس برای تصدی کابینه را دارند و پیشاپیش دیدگاه‌های خود را درباره روند مذاکرات و صلح عیان کرده‌اند. نگرانی کشورهای عربی مصر و عربستان و برخی دیگر، این است که رویکرد مذاکراتی اوباما با ایران را به زیان خود می‌دانند، چرا که با جایگاه منطقه‌ای ایران که در حال حاضر وجود دارد، مذاکره و هرگونه توافق بین آمریکا و ایران بر اقتدار و موقعیت ایران خواهد افزود و از جایگاه آنان خواهد کاست. شاید در مجموع بتوان چنین عنوان کرد که شعار تغییر بیشتر در حوزه‌های داخلی آمریکا، برای گسترش خدمات اجتماعی و برطرف کردن فشارهای مالی از مردم این کشور یا در نوع تعامل با قدرت‌های جهانی و نظام بین‌الملل مصداق جدی‌تری داشته باشد و در خاورمیانه چنانچه مولفه‌های دیگر، اوباما را ناچار به تغییر در سیاست‌های اصلی کند، این تغییر ممکن خواهد بود، در حالی که اوباما بیشتر به تغییر تاکتیک و روش می‌اندیشد.