گروه فرهنگ و هنر:
«شخصیت‌های خوب، دوست‌داشتنی و پاک، خنده‌دار نیستند. وقتی شخصیتی کمدی خلق می‌شود که پر از تضاد و ناهنجاری باشد.» این بخشی از صحبت‌های مهران مدیری از برنامه‌سازان توانمند حوزه طنز تلویزیونی است که در برنامه مرور آثار خود که روزگذشته در محل تالار سوره حوزه هنری برگزار شد بر آن تأکید کرد. این نشست که به بررسی ویژگی‌های طنز در آثار «مهران مدیری» اختصاص داشت در ادامه سلسله نشست‌های نقد و بررسی فیلم دفتر طنز حوزه هنری با عنوان «نور، صدا، دوربین، خنده» برگزار شد. در ابتدای نشست قسمت‌هایی از کارهای شاخص مدیری مثل «شب‌های برره» و «مرد هزارچهره» پخش شد و سپس حمیدرضا ابک، خشایار الوند و مهران مدیری به سوالات مخاطبان پاسخ دادند.
هر مخاطبی نمی‌تواند به طنز مدیری بخندد
در ابتدای این نشست، حمیدرضا ابک با اشاره به کلیات طنز مدیری گفت: برای خندیدن به طنزهای مدیری، مخاطب باید داده‌هایی از پیش در ذهن داشته باشد تا به شوخی‌های او پی ببرد. به طور مثال مخاطب برای پی بردن به شوخی یکی از قسمت‌های «مرد هزارچهره» باید روی پاتوق‌ها و جمع‌های روشنفکری مطالعه کرده و با ویژگی‌های شخصیتی برخی از هنرمندان آشنا باشد. مخاطبی که چنین زمینه‌ای را ندارد، نمی‌تواند به کارهای آقای مدیری بخندد. وی با تاکید بر این موضوع که طنز مدیری به مخاطب باج نمی‌دهد، گفت: با وجود این، آثار مدیری مورد استقبال مخاطب عام قرار می‌گیرد و در این چند سال در حوزه طنز مکتوب و تصویری چنین طنز قوی‌ای را سراغ نداریم زیرا بیشتر برنامه‌های طنز تلویزیونی و سینمایی بر اعمال آشنا و بیان شوخی‌های پیامکی تکیه دارد. وی مهم‌ترین نکته در آثار طنز مهران مدیری را آشنایی‌زدایی دانست و گفت: در یکی از قسمت‌های «شب‌های برره»، یاورطغرل سلاحی به دست شیرفرهاد می‌دهد که او این سلاح را به شکل سماور درمی‌آورد. وقتی یاور با تعجب به سلاح تغییرشکل یافته نگاه می‌کند، شیرفرهاد به او می‌گوید: مواظب باش، پر است! و همه ما فکر می‌کنیم منظور او پربودن آب جوش در سماور است که ناگهان سماور شلیک می‌کند! ابک ادامه داد: حتی بی‌انصاف‌ترین منتقدان هم بر این عقیده‌اند که آثار مهران مدیری باعث ارتقای سلیقه مخاطبان شده است و مخاطب ما دیگر به چیزهای بی‌مزه نمی‌خندد. پیش از این، ما به هر لطیفه‌ای می‌خندیدیم و نهایت سطح شوخی‌ها به لطیفه‌های برنامه «صبح جمعه با شما» ختم می‌شد که البته این دوستان هم در زمان خود زحمت زیادی برای تهیه این برنامه می‌کشیدند اما با ظهور طنزهای مدیری، این سلیقه ارتقا یافت زیرا همان طور که اشاره کردم مدیری برای خنداندن به مخاطب باج نمی‌دهد.
تکیه‌کلام‌ها عمدی نبود
در ادامه این برنامه، «مهران مدیری» در پاسخ به نخستین سؤال درباره رایج شدن تکیه‌کلام‌های کارهای او در جامعه گفت: این موضوع بارها مطرح شده به طوری که در دورانی، یکی از معضل‌های اساسی مملکت سرزبان افتادن این عبارات بود! اما اینها عمدی نیست. در جریان بازی و ساخت کاراکترها، هر آدمی با یک فرهنگ و یک جغرافیا خلق می‌شود که از این میان، این حرف‌ها درمی‌آید. حال آثار ما بینندگان خوبی داشته که این چیزها گسترش پیدا کرده وگرنه هیچ تعمدی در کار نبوده و هیچ تکیه‌کلامی فکر شده و با منظور به شخصیتی اضافه نشده است. حتی یکی،
دو بار در برخورد با بازیگرانی که می‌گفتند اگر این تکیه‌کلام را بگوییم سرزبان‌ها می‌افتد، باعصبانیت برخورد کردم. مدیری همچنین درباره نحوه انتخاب بازیگران کارهایش گفت: قبل از اینکه این گروه ثابت را که سال‌هاست با هم کار می‌کنیم، جمع کنم، بازیگران را از طریق تست انتخاب می‌کردم یا اینکه به من معرفی می‌شدند که آنها نیز باید تست می‌دادند اما الان با گروه ثابت خودمان کار می‌کنیم، مگر نقش‌هایی که نیاز به بازیگر جدیدی دارند که آن هم با مراجعه به آرشیوهایی که در مؤسسه بازیگری امین تارخ و برخی از موسسات بازیگری دیگر است، انتخاب می‌کنیم و از آنها تست می‌گیریم. در کل انتخاب بازیگر برای آثار من فرآیند پیچیده‌ای نیست.
مدیری مانند «فرشاد پیوس» است
خشایار الوند نیز درباره بازیگران طنزهای مدیری گفت: تمام بازیگرانی که در کارهاي مدیری بازی کرده‌اند، سقف بازیگری آنها در این کارها بوده و اگر به صورت مستقل کار کنند، بازی‌شان به‌اندازه‌ای که در کار مدیری دیده شده، دیده نمی‌شود یا خودشان را تکرار می‌کنند. این یکی از خصوصیات ذاتی و متافیزیکی مهران مدیری است که نقشی را به بازیگر پیشنهاد می‌کند که بشدت مناسب او است. وی اظهار داشت: در «قهوه تلخ» سی و خرده‌ای نقش وجود داشت. وقتی من و امیرمهدی ژوله می‌گفتیم فلان بازیگر برای فلان نقش بهتر است، آقای مدیری نقش دیگری را برای او پیشنهاد می‌داد که در حین کار متوجه می‌شدیم این بازیگر چقدر در این نقش بهتر می‌درخشد. مدیری مانند «فرشاد پیوس» که هر جا توپ را می‌دیدید گل می‌زد، بدون اینکه تکنیک خاصی داشته باشد، سقف پتانسیل بازیگر را درک می‌کند. مدیری در پاسخ به سؤال دیگری مبنی بر اینکه چرا برخی از کاراکترها در کارهای او جواب نمی‌دهند؟ گفت: قطعا پیش می‌آید که من در انتخاب بازیگری اشتباه کرده باشم که این اشتباه در 2 حالت رخ می‌دهد؛ یکی اینکه شخصیتی خلق می‌کنیم و در متن جواب نمی‌دهد و اگر حذفش کنیم اتفاقی نمی‌افتد و بعد از مدتی آن را هم حذف می‌کنیم. یکی هم اشتباه در انتخاب بازیگر است. من یک بازیگر را با ذهنیت قبلی که از او دارم، انتخاب می‌کنم اما می‌بینم این آدم در این مدت یا معتاد شده یا اصولا حالش از لحاظ روحی یا جسمی خوب نیست یا درگیر کارهای دیگری شده یا به خاطر مشکلات شخصی به خودش نپرداخته و بیان و بدنش نابود شده است و در این حالت، نقش آن طور که باید جواب نمی‌دهد.
ساخت همزمان 11 تله‌فیلم!
در ادامه یکی از تماشاگران درباره اولویت داشتن برخی از طنزهای مبتذل در تلویزیون پرسید که مدیری در پاسخ گفت: مساله اینچنینی در جامعه ما 2 لبه دارد؛ یک لبه سیاسی و یک لبه فرهنگی. راجع به بخش سیاسی آن بعدا به‌طور مفصل صحبت خواهیم کرد و راجع به بخش فرهنگی آن هم من احساس می‌کنم اگر تلویزیون به عمد انجام داده باشد، می‌افتد به بعد سیاسی که باید درباره آن بعدا صحبت کرد و اگر به عمد نباشد، از سر ناآگاهی است که این ناآگاهی‌ها سبب شده یکسری عوامل درجه یک را از دست بدهیم، آن هم به این دلیل که کار کارشناسی در این زمینه انجام نمی‌شود. مدیری تصریح کرد: تا آنجا که من می‌دانم خیلی از تهیه‌کنندگان به تهیه فیلم به‌مثابه یک بیزینس نگاه می‌کنند. به‌طور مثال کسی 11 تله‌فیلم را با هم کار می‌کند که تمام عوامل پشت صحنه این 11 تله‌فیلم یکی است و همه را رج می‌زند! یعنی یک سکانس از فیلم اول را عوامل در یک اتاق می‌گیرند و برای گرفتن سکانسی از فیلم دوم به اتاق کناری می‌رویم. ما در طول تاریخ چنین چیزهایی نداشته‌ایم و این به معنای نگاه تجاری به این شغل است.
مدیری همچون خالق «ارباب حلقه‌ها»
حمیدرضا ابک در ادامه افزود: هیچکس از آپارتمان‌سازی، ویلا و پول بدش نمی‌آید اما آدم حرفه‌ای مانند مدیری خودش را با ساخت 11 تله‌فیلم خراب نمی‌کند زیرا دریافته است كه باید آثار حرفه‌ای بسازد تا بتواند با قدرت از شبکه بخواهد که آگهی‌های میان‌برنامه‌اش را مال خودش کند. این خواستی است که هر کسی نمی‌تواند از تلویزیون داشته باشد اما انتخاب‌های هوشمندانه مدیری چنین قدرتی به او داده است. وقتی مدیری برای ساخت یک 90 قسمتی یک جهان خلق می‌کند، می‌توان او را با جی.آر.آر.تالکین مقایسه کرد که برای «ارباب حلقه‌ها» یک دایرهًْ‌المعارف جدید می‌نویسد. او در «شب‌های برره» درست مثل تالکین یک ناکجاآباد با یک زبان من درآوردی خلق می‌کند. کارهای او با کارهای تمام کارگردان‌ها متمایز است. مدیری در ادامه پایان دادن به مقایسه میان او و دیگر طنزسازان تلویزیونی گفت: هیچ مقایسه‌ای در جهان وجود ندارد. هر کسی در آخرین حد اوج خود و در حد ابتذال سر جای خودش هست. هیچکس با هیچکس دیگر قابل مقایسه نیست. ما باید خودمان را با خودمان مقایسه کنیم. این طوری خودمان هم راحت‌تریم. اینگونه دیگر نه حرص‌مان درمی‌آید نه ناراحت می‌شویم.
سیامک انصاری سرجهازی من است!
یکی از حاضران در نشست از مدیری درباره عدم ریسک‌پذیری او برای انتخاب بازیگران جدید در آثارش پرسید و اینکه چرا همیشه سیامک انصاری نقش اصلی کارهای او را بازی می‌کند که مدیری به شوخی پاسخ داد: سیامک سرجهازی من است! او ادامه داد: ما پس از سال‌ها کار با هم به یک فرمول رسیده‌ایم. بچه‌هایی که با من کار می‌کنند این لحن یا فرمول را خوب بلد هستند. جنس کمدی مرا این بچه‌ها پس از سال‌ها کار به خوبی می‌شناسند. بسیاری از بازیگران حرفه‌ای و سوپراستار وقتی در کارهایم بازی کرده‌اند پس از یکی، دو جلسه تمرین خودشان از ادامه کار انصراف داده‌اند و هیچ‌کدام نتوانسته‌اند به این ویژگی‌ها دست پیدا کنند. آنها به ریتم ما نمی‌رسیدند. ما سکانس‌های 30 الی40 ثانیه‌ای داریم. وی افزود: در «مرد هزارچهره» آقای خمسه یا خانم اکرم محمدی و دیگران بسیار تمرین می‌کردند تا به ریتم ما برسند. اما سیامک متن را می‌گرفت و بدون تمرین جلوی دوربین می‌رفت. حتی عوامل فنی ما هم با سایر عوامل فنی متفاوتند. آنها مانند یک کماندو می‌مانند. وقتی که من می‌گویم دوربین آنجا، مانند یک جادو دوربین و تجهیزات محو می‌شود و در کمتر از یک دقیقه به اتاقی دیگر منتقل می‌شود. این سرعت و هماهنگی به خاطر تمرین در طول سالیان دراز بوده است. البته قبول دارم که باید ریسک کرد اما این کار برای من وقت‌گیر و سخت است اما در کارهای سینمایی‌ام که قرار است بعد از این ساخته شوند، قول می‌دهم که سیامک انصاری نباشد(با خنده).
سینمای ما از دور گنده و دهان پرکن است
در ادامه این نشست، مدیری درباره تفاوت کار در سینما و تلویزیون گفت: هر کدام از این مدیوم‌ها معایب و مزیت‌های خاص خودشان را دارند و انتخاب از میان آنها سخت است و ما هم در تئاتر، هم در سینما و هم در تلویزیون کار می‌کنیم. در سینما کار از بیرون بشدت حرفه‌ای به نظر می‌رسد اما وقتی وارد می‌شوی بشدت غیرحرفه‌ای است اما کار در تلویزیون از کار در سینما حرفه‌ای‌تر است. من سر یکی از فیلم‌های سینمایی دیدم که هر کس ساز خودش را می‌زند و هر کسی هر کاری می‌کرد كارگردان می‌گفت همین خوب است! در سینما جزئیات بشدت مهم است اما ما در کارهای تلویزیونی بیشتر به این جزئیات مانند نور، طراحی صحنه و لباس و ... می‌پردازیم که البته دیجیتال این زحمات را نشان نمی‌دهد و تاکید بر این جزئیات در تلویزیون می‌میرند! ولی فیلم 35 میلیمتری بخوبی این جزئی‌نگری‌ها را نشان می‌دهد. وی ادامه داد: در کل اما سینمای ما از دور گنده، حرفه‌ای و دهان پرکن است اما از نگاه من برخی از کارهای تلویزیونی حرفه‌ای‌تر از آثار سینمایی هستند. تلویزیون مخاطبی دارد که سینما هرگز نخواهد داشت.
شخصیت‌های دوست‌داشتنی و پاک خنده‌دار نیستند
وی در پاسخ به گلایه یکی از تماشاگران که چطور تلویزیون می‌تواند بی‌رحمانه شخصیت‌هایی را به سخره بگیرد، گفت: هر شخصیتی یا هر تیپی یکسری خصوصیات دارد، حتما اهل یک جایی است، یا خمیده است یا جین می‌پوشد، یکسری خصوصیات فرهنگی دارد و یک زبان خاص برای خودش دارد. نمی‌توان شخصیتی خلق کرد که فرهنگ و جغرافیایی را تداعی نکند. حتی برره که یک دنیای خیالی است نیز اعتراض گروهی را برانگيخته بود که لهجه فلانی نزدیک به لهجه اهالی فلان شهرستان است! یا در «مرد هزارچهره» می‌گفتند چرا اداره ثبت احوال شیراز؟ چرا اصفهان نه؟ به هر حال برای خلق یک شخصیت مجبوریم یکسری خصوصیات برای او تعریف کنیم.
جای خالی پیمان قاسم‌خانی
مهران مدیری در پایان این مراسم در پاسخ به علت جدایی از پیمان قاسم‌خانی و میزان تاثیر او در آثارش گفت: پیمان به دلیل یکسری گرفتاری‌ها و مشکلاتی که در حوزه سینما دارد، زمان کار کردن را با ما پیدا نکرد. او همزمان درگیر 3ـ2 کار بود و نمی‌توانست در کار آخر با ما همراهی کند. مدیری در خاتمه تاکید کرد: این قطع همکاری دلیل خاصی ندارد و امیدوارم بتوانیم دوباره همکاری خود را آغاز کنیم زیرا جای خالی‌اش بشدت حس می‌شود.