نشست نقد و بررسی فیلم جاذبه (آلفونسو کوآرون) به عنوان سومین جلسه از مجموعه نشست‌های نقد و بررسی سینمای تکنولوژیک در سالن آمفی‌تئاتر دانشگاه صنعتی شریف برگزار شد. به گزارش «وطن امروز»، این نشست با حضور امیر قادری (منتقد سینما)، علیرضا پورصباغ (منتقد) و مهدی نوروزخانی ( کارشناس - مجری ) برگزار شد. در ابتدا نوروزخانی به سوابق آلفونسو کوآرون اشاره کرد و گفت: مهم‌ترین کار این کارگردان «پرنسس کوچک» است که در سال 1995 با بازی رابرت دنیرو تولید شد. مطرح‌ترین فیلم در شناسنامه کاری او «هری‌پاتر و زندان آزکابان» بوده که به اعتقاد بسیاری از منتقدان، بهترین فیلم از مجموعه هری پاتر است. بیشتر منتقدان، این فیلم را با فیلم «اودیسه» کوبریک قیاس کرده‌اند چون سطح فنی فیلم و محتوای آن به حدی بالا بوده که منتقدان به خود اجازه داده‌اند آن را با اودیسه قیاس کنند. البته یکسری تفاوت‌هایی در این دو فیلم وجود دارد. به هرحال هر دو فیلمساز مؤلف و نامی هستند و قاعدتا باید تفاوت‌هایی هم داشته باشند. نظر بیشتر منتقدان هم بر این بوده که فیلم «اودیسه» دارای بار علمی و فلسفی بیشتری است و فیلم «جاذبه» از نظر بار روانشناختی مهم‌تر است. در ادامه نشست علیرضا پورصباغ، منتقد سینما گفت: نقد خیلی مهم‌تر از تماشای فیلم است. این نقدها باید در رسانه ملی با حضور منتقدان مختلفی برگزار شود و ابعاد سینما از جنبه‌های مختلف مورد بررسی قرار گیرد اما متاسفانه بعد از برنامه سینما 1 برنامه جدی دیگری ساخته نشده است. نقد در رسانه‌ها - فارغ از رسانه‌های مکتوب - از دهه 80 شکلی جدی‌تری به خود گرفت و متوجه شدیم باید فیلم را با جلسات نقد به مخاطب عرضه کرد. همان کاری که بسیاری از شبکه‌های مطرح دنیا انجام می‌دهند، مانند شبکهTCM که یک شبکه حرفه‌ای پخش فیلم است. فیلم جاذبه را منتقدان غربی بدرستی در گونه «دیزسترمووی» یا ژانر« فاجعه» دسته‌بندی می‌کنند اما ما قصد داریم درباره سینمای تکنولوژیک صحبت کنیم به همین دلیل من فیلم «جاذبه» را اثر کاملی با در نظر گرفتن مضمون نمی‌دانم. این اتفاق مربوط به امروز نیست، واقعیت این است که سینما با آغاز عصر کلاسیک و داستانگویی به شیوه و سیاق آن سال‌ها، سبب شده که قواعد و مؤلفه‌های ژانر به گونه‌ای تعریف شود که سینمای تکنولوژیک همچنان جدی گرفته نشود. از طرفی آکادمی اسکار هم در سال‌های اخیر چنین رویکردی داشته و صرفا جایزه بهترین کارگردانی را به فیلم اعطا کرده است. وی ادامه داد: فیلم جاذبه یک اثر صرفا «علمی» است زیرا بشر در فراسوی زمین می‌تواند فعالیت علمی و فضایی داشته باشد. پس فیلم را در گونه علمی بررسی می‌کنیم و نه ژانر علمی- تخیلی. می‌توانیم اثر علمی- تخیلی را درباره فیلم «اودیسه» استنلی کوبریک تعریف کنیم زیرا آن فیلم با چاشنی ذهنیتی ساخته شده که قرن‌ها طول می‌کشد عینیت یابد .
بشر همواره از تسلط ماشین بر خود هراس داشته است
وی درباره دسته‌بندی آثار تکنولوژیک توضیح داد: از نظر مضمون درباره فیلم 3 زیرمجموعه خاص می‌توانیم تعریف کنیم. نخستین گونه سینمای تکنولوژیک، «سینمای سایبر هراس» است. تولد سینمای سایبر هراس با فیلم «بلید رانر» ریدلی اسکات آغاز شد. بشر همواره از تسلط ماشین بر خود هراس داشته است و این هراس دستمایه دراماتیک فیلمی همچون «بلید رانر» می‌شود که یک فیلم مؤلف است و با مجموعه «ترمیناتور» ادامه می‌یابد. دسته دوم فیلم‌هایی است که بر اساس نگره‌های اریش فوندیکنی ساخته می‌شود مثل «ارابه خدایان». بر اساس این نگره که ایدئولوژی رایجی در میان بسیاری از فیلمنامه‌نویسان هالیوودی است، فرازمینی‌ها مسبب موعود یا پایان حیات کره زمین هستند. از نمونه‌های مؤلف آن می‌توان به «جنگ دنیاها» اشاره کرد. بیشتر فیلیپ کدیک داستان‌هایی با چنین مضمون و تمی نوشته است که برگردان سینمایی داشته است. زیرمجموعه سوم سینمای
دیجیتال - تکنولوژیک آثاری هستند که به نفی ادیان الهی می‌پردازند و انگاره‌های توحیدی را تخطئه می‌کنند که از نمونه‌های شاخص می‌توان به «سولاریس» اشاره کرد که تارکوفسکی نسخه اولیه آن را ساخت و در ادامه به فیلم «ارتباط» زمه‌کیس می‌رسد که در واقع نفی جهان باقی، دستمایه مضمونی آن به شمار می‌رود. ضمن اینکه در دوران دیجیتال فیلم‌هایی ساخته می‌شود که قدرت به تصویر کشیدن خدایان هومری را فراهم کرده است.
تمایل داریم از تکنولوژی بترسیم
در ادامه برنامه امیر قادری به رویکرد فیلم‌های تکنولوژی‌هراسی اشاره کرد و گفت: رویکرد تکنولوژی‌هراسی در تاریخ سینما بسیار پرطرفدارتر بوده است و در فرهنگ ما هم به گونه‌ای است که بیشتر تمایل داریم از تکنولوژی بترسیم. به همین علت ما همیشه از این رویکرد استقبال کرده‌ایم و به تکنولوژی، حالتی گناه‌آلود داده‌ایم. به نظرم ما همیشه یک حس آمیخته با گناه به تکنولوژی داشته‌ایم و در عین حال مصرف‌کننده تکنولوژی هم بوده‌ایم مثل خیلی از چیزهای دیگر در فرهنگ خودمان. خصوصا از طرف قشر نخبه جامعه. در اکثر نوشته‌ها و یادداشت‌هایی که می‌خوانید نکاتی علیه تکنولوژی دیده می‌شود. حتی بسیاری از قرائت‌های مذهبی ما ضد تکنولوژی است. مثلا همیشه کارگاه دختران قالیباف در فرهنگ ما تکریم شده است ولی نکته اینجاست که تمام کسانی که از این مسائل تکریم می‌کنند به محض آنکه در همان فضای روستایی قرار می‌گیرند به سرعت به دنبال استفاده از محصولات تکنولوژیک هستند. بنابراین این رویکرد تکنولوژی‌هراسی به نظر من واقعی نیست و فقط یک تصور رمانتیک و تا حد زیادی منافقانه است مثل احزاب چپ سیاسی که در نیویورک زندگی می‌کنند و درباره ویژگی‌های سیاسی لنین و استالین سخن‌پراکنی می‌کنند! وی ادامه داد: در جبهه روشنفکری و رویکرد مذهبی ما نیز چنین رویکردی به تکنولوژی همواره وجود داشته است. مثلا معتقدند فلان فیلم خوب بوده به این دلیل که نشان داد تکنولوژی بشر را نابود می‌کند یا نشان داد که رؤیای تکنولوژی پوچ بوده است.
سینمای تکنولوژیک همواره مغضوب بوده است
در ادامه پورصباغ به نگاه نخبگان جامعه نسبت به تکنولوژی اشاره کرد و گفت: اصلا سینمای تکنولوژیک همواره مغضوب بوده است. سینماگران ایرانی دو دستی به سینمای داستانگوی کلاسیک چسبیده‌اند و بر اساس نگره‌های علوم انسانی خیلی مشتاقانه‌تر فیلم می‌سازند. در مجله تصویری آقای جیرانی، مصاحبه‌ای با آقای مهرجویی انجام شده است و جیرانی از ایشان پرسیده‌اند آیا فیلم جاذبه را دیده‌اید؟ آقای مهرجویی در پاسخ گفته‌اند: بله دیده‌ام! چه فیلم بزرگ و عجیبی است اما تعجب می‌کنم کارگردان دوربین را کجا گذاشته است تا این تصاویر را بگیرد! کاش فیلمی از پشت صحنه فیلم جاذبه برای دوستان پخش می‌شد تا متوجه شوند چه یافته‌های تازه‌ای در زمینه فرم ادا می‌شود و شاید دغدغه بسیاری از دوستان رسانه‌ای مثل آقای مهرجویی مرتفع شود! وی در ادامه گفت: 95 درصد فیلم‌های پرفروش دنیا بین سال‌های 2005 تا 2014 محصول سینمای تکنولوژی بوده است. به قبل از این سال‌ها که بازمی‌گردیم می‌بینیم این آمار از دهه 80 با ادغام سینما با صنعت دیجیتال در حال افزایش بوده است. در مقابل ما همچنان از سینمای روز دنیا عقب مانده‌ایم و به قهرمان‌پروری با مضامین کلاسیک می‌پردازیم. در صورتی که مخاطب سینمای امروز فیلم‌هایی مثل «جاذبه» را می‌بیند و جهان دیگری را در سینما درک می‌کند بنابراین طبیعی است که نسبت به سینمای بی‌قهرمان و بی‌کنش که مبتنی بر نظریات کهنه علوم انسانی ساخته شده می‌شود چه احساسی خواهد داشت. پورصباغ به سینمای تکنولوژیک و دستاوردهایش اشاره کرد و گفت: در مجموعه فیلم‌های سینمای تکنولوژیک، خدایان هومری محوریت پیدا می‌کنند بنابراین نظریه‌ای که توسط ادیان ابراهیمی تبلیغ شده است در اینگونه فیلم‌ها نفی می‌شود. آقای «لوکاس» در یک جلسه نقد آثار خودش و «استیون اسپیلبرگ» می‌گوید: من و استیون در دوره‌ای از زندگی خدا را نفی می‌کردیم و به هیچ پیامبری اعتقاد نداشتیم. آنقدر تحت تأثیر نظریات «فوندیکن» بودیم که معتقد بودیم فرازمینی‌ها ما را خلق کرده‌اند و قیامتی که ما در انتظار آن هستیم و با نابودی زمین آغاز می‌شود، توسط فرازمینی‌ها رقم خواهد خورد. همین نگرش آقای فوندیکن تبدیل می‌شود به «جنگ ستارگان»، «ای تی» و «جنگ دنیاها». جبرگرایی تکنولوژیکی که در سایبر وود (به جای هالیوود!) وجود دارد یک بن مایه ایدئولوژیک هم دارد که گاه موجب نفی می‌شود. این نفی، انگاره‌های دینی را زیر سؤال می‌برد با این دستمایه که آنچه که بشر از جهان پس از مرگ تصور می‌کند در حقیقت یک زندگی سایبری در یک دنیای خوش آب و رنگ است که در تصور آدمی نمی‌گنجد. این نفی، برخلاف آن چیزی است که در کتب ادیان ابراهیمی آمده است و در سینمای تکنولوژیک بروز پیدا کرده است. پس از سخنان پورصباغ، نوروزخانی اشاره کرد: آقای کلونی درباره جاذبه گفته‌اند شاید تا 10 سال آینده دیگر کسی درباره «اودیسه» کوبریک صحبت نکند و همه فیلم‌هایشان را به فیلم جاذبه ارجاع خواهند داد. البته با توجه به اینکه بار فلسفی فیلم بسیار کم است نمی‌دانم دقیقا به چه منظور این صحبت را کرده‌اند و کلیت محتوای فیلم صرفا در این محدوده است که تکنولوژی را تقبیح می‌کند. با این حال آقای قادری قبول دارید داستان فیلم «جاذبه» خیلی یک خطی است؟
رویکرد جاذبه فراتر از تکنولوژی است
قادری در پاسخ به صحبت‌های نوروزخانی مبنی بر اینکه کلونی ادعا داشته است تا 10 سال آینده کسی از «اودیسه» صحبت نمی‌کند، گفت: داستان یک خطی است هرچند شاید نوآورانه‌ترین فیلم سال باشد و قطعا باید جایزه بهترین کارگردانی را به آن داد ولی برای من هم جزو یکی دو فیلم برتر سال نیست. به نظر من «زندگی پای» خیلی عارفانه‌تر است ولی «جاذبه» تحت تأثیر تئوری انسان برتر است. فکر می‌کنم آنچه شما درباره «جنگ ستارگان» گفتید بیشتر از اینکه تحت تأثیر اریش فوندیکن باشد در مفهوم کلی خود فیلمی دینی است و تحت تأثیر اسطوره‌هاست و شاید دلیل اینکه جنگ ستارگان توانست در آن زمان، مسیر هالیوود یا حتی مسیر تمدن آمریکا را عوض کند به خاطر این باشد که اسطوره‌ای را وارد زندگی مردم خود کرد که تا قبل از آن وجود نداشت اما درباره فیلم جاذبه من معتقدم اصلا ضد تکنولوژی نیست. بلکه رویکرد فیلم فراتر از تکنولوژی است. یعنی فیلم اعتقاد دارد انسان از دوره تکنولوژی گذر خواهد کرد و تکنولوژی را در مسیر «انسان بزرگ شدن» در اختیار خود خواهد گرفت. قادری تاکید کرد: ما از حوزه تکنولوژی حرف می‌زنیم نه تکنولوژی در برابر تکنولوژی. پیشرفت تکنولوژی، برخی چیزهای قدیم را کنار می‌گذارد مثلا مستندی وجود دارد به نام «ساید بای ساید» درباره پیشرفت تکنولوژی در دوربین‌های دیجیتال. در آن مطرح می‌شود که برخی به همان نگاتیوهای قدیمی علاقه‌مندند چون با وجودی که تکنولوژی دیجیتال، امکانات جدیدی در اختیار شما می‌گذارد اما برخی از امکانات نگاتیوهای قدیمی را ندارد. می‌توان گفت تکنولوژی جدید برخی امکانات تکنولوژی قدیمی را نخواهد داشت. در مستند «ساید بای ساید» کرستوفر نولان می‌گوید: من همچنان طرفدار نگاتیو هستم چون تکنولوژی دیجیتال هنوز به اندازه کافی پیشرفت نکرده است. به نظرم این برخورد منطقی است.