شهرزاد عبدیه
نفس‌هایش به شماره می‌افتد، دم و بازدمش معنایی عمیق و سخت می‌یابد و پیوند هر دم به بازدمش انتظاری می‌شود سخت. اشتباه نکنید! موضوع ما آسم نیست، برونشیت و بیماری‌های تنفسی هم نیست؛ موضوع آلودگی هواست، مقوله‌ای که یکی از عوامل ایجاد و تشدید این بیماری‌ها و بسیاری از ناراحتی‌های دیگر است، مساله‌ای که از طول عمر می‌کاهد و نشاط و سلامت را از همین عمر کم شده فاکتور می‌گیرد. یکی از گوی‌هایی که کلانشهر ما تهران از بسیاری از شهرهای ایران و جهان ربوده است، همین آلودگی هواست.
آسمانی که نیلگون نیست
ستاره‌ها و کوه‌ها یا بهتر است بگوییم افق دور دست دیدهای ما سال‌هاست که در غباری خاکستری رنگ، کدر و گاه محو شده‌اند. در واقع آلودگی هوا به معنای مخلوط شدن هوا با گازها، قطرات و ذراتی است که کیفیت هوا را کاهش می‌دهند. اگرچه سال‌هاست فوران‌های آتشفشانی، وزش بادهای تند، توفان و... به عنوان عوامل طبیعی گاهی باعث آلودگی هوا می‌شوند اما آلودگی هوا به وسیله انسان‌ها آلودگی بسیار پایدارتر، مخرب‌تر و کشنده‌تری است. منوکسید کربن، دی‌اکسید گوگرد، اکسیدهای نیتروژن دار، هیدروکربن‌های سوخته نشده، ذرات ریز معلق و ترکیبات سربی از عوامل آلودگی هوا هستند که خودروهای بنزین‌سوز، نفت کوره و گازوئیل مصرفی در تاسیسات و صنایع از علل عمده ایجاد آنها هستند. یکی از عوامل مهم آلودگی هوا در شهرهای بزرگ، گاز ازن در سطح زمین است. ازن هنگامی در سطح زمین تشکیل می‌شود که گازهای آلاینده حاصل از اتومبیل‌ها و دیگر وسایلی که سوخت مصرف می‌کنند با نور خورشید واکنش پیدا کرده به گاز ازنی تبدیل می‌شود که برای انسان سمی و خطرناک است. این ازن با ازن خوبی که در کیلومترها بالاتر، در قسمت فوقانی جو زمین قرار دارد و اشعه ماورای بنفش مضر را جذب می‌کند، متفاوت است. مونوکسید کربن، ذرات معلق، ازن، دی‌اکسید نیتروژن و دی اکسید ازت از مهم‌ترین آلاینده‌های هوا در ایران و ازجمله تهران هستند که هرکدام از آنها شاخص سنجش خود را دارند و PSIشاخص جمعی آنهاست که اگر بین صفر تا 100 باشد وضعیت عادی است،100 تا 200 وضعیت ناپاک، 200 تا 300 هشدار و بالای 300 وضعیت بحرانی را نشان می‌دهد. با توجه به پایداری هوا در زمستان، در این فصل بیشتر با شرایط بد هوا مواجه هستیم.
از آلودگی هوا تا باران‌های اسیدی
محمد قره‌قوزلو، فوق تخصص آلرژی در این‌باره می‌گوید: به دلیل موقعیت جغرافیایی تهران و قرارداشتن کوه‌ها در اطراف آن، باسرد شدن هوا، ذرات معلق و آلاینده‌‌ها در نزدیکی هوا باقی می‌مانند که به آن پدیده وارونگی هوا می‌گویند که علت اصلی آن هم سوخت خودروهای غیر استاندارد، وسایل نقلیه عمومی و خانه‌هاست. وی در ادامه می‌افزاید: مواد آلاینده می‌توانند با ذرات آلرژی‌زا مانند گیاهان و کپک‌ها ترکیب شوند و به صورت مواد حساسیت‌زای قوی‌تری عمل کنند.
برای کنترل کیفیت هوا می‌توانید به سایت
www.aqcc.org مراجعه و وضعیت آلودگی هوا را به تفکیک مناطق مختلف شهری مشاهده کنید.
باران‌های اسیدی از جمله نتایج آلودگی هواست. دی‌اکسید گوگرد و دی اکسید ازت موجود در هوا با اکسیژن و بخار آب واکنش شیمیایی ایجاد کرده و به‌صورت اسید نیتریک و اسید سولفوریک در‌می‌آید. این ذرات اسیدی مسافت‌های طولانی را به وسیله باد طی کرده و به صورت باران اسیدی می‌بارد. این بارش‌ها ممکن است به صورت برف یا مه هم درآیند. این باران‌ها موجب از بین رفتن بناها و آثار تاریخی بویژه ساختمان‌های سنگ مرمر یا آهک می‌شود و حاصلخیزی خاک را کاهش می‌دهد و تاثیرات مخربی روی درختان و فضای سبز می‌گذارد.
از سردرد تا مرگ
سردرد، سرگیجه، سوزش چشم و بی‌حوصلگی از ابتدایی‌ترین و خفیف‌ترین عوارض آلودگی هواست که بیماران، کودکان و سالمندان بیشتر از دیگران از آنها رنج می‌برند. بیماران مبتلا به ناراحتی‌های قلبی- عروقی، آنژین صدری و بیماری‌های ریوی مانند آسم، بیش از دیگران در معرض خطرات ناشی از آلودگی هوا هستند. واکنش و میزان حساسیت افراد در هوای آلوده برحسب نوع آلودگی، مدت قرارگیری در معرض آلودگی، وضعیت جسمی و عوامل ژنتیکی متفاوت است.
این فوق تخصص آلرژی، اختلالات تنفسی، قلبی- عروقی و ایجاد و تشدید آسم را از مهم‌ترین عوارض آلودگی هوا برشمرد و ادامه داد: از آنجا که ظرفیت هوایی کودکان و نیاز آنها به اکسیژن بیشتر از بزرگسالان است آنها بیشتر از دیگران در خطر هستند. وی می‌افزاید: کودکان قد کوتاهی دارند و ذرات معلق آلاینده هم به دلیل سنگینی در نزدیکی زمین هستند بنابراین کودکان بیشتر هوای آلوده را تنفس می‌کنند. سعید متصدی،متخصص بهداشت محیط و آلودگی نیز در این باره می‌گوید: مهم‌ترین آسیب ناشی از آلودگی هوا، ورود مونواکسید کربن به ریه و ایجاد کربوکسی هموگلوبین به جای اکسسی هموگلوبین است که عوارض شدید تا مرز خفگی، حالت کما و مرگ را به دنبال دارد. البته عوارض مونوکسید کربن در صورت استقرار در محیط سالم خیلی زود برطرف می‌شود. شاید جالب باشد بدانید، دانشمندان برزیلی در بررسی‌های اخیر خود عنوان کردند، آلودگی هوا از بیماری ایدز و تصادف‌های جاده‌ای خطرناک‌تر است. این مطالعات حاکی از آن است که بیماری‌های ناشی از آلودگی هوا روزانه منجر به مرگ 9نفر در سائوپائولو می‌شود، به عبارتی سالانه سه‌هزار و 500نفر از مردم سائوپائولو به دنبال آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند.