با توجه به اینکه اقبال لاهوری با ظهور خود توانست تاثیرات مثبتی بر اندیشه‌ورزان ایرانی بگذارد اما امروز تعداد افرادی چون شما که عنوان اقبال‌شناس به آنها اطلاق می‌شود، انگشت شمارند. از طرفی به آن شکلی که باید، به ابعاد شعری وی پرداخته نشده است. فکر می‌کنید دلیل این مساله چیست؟
«اقبال» شخصیت یا بهتر بگویم فردیتی است که تقریبا از دوازده شخصیت تشکیل شده است. یعنی به طور کلی این دوازده شخصیت سازنده هویت اقبال شده‌اند.
بنابراین وقتی می‌گوییم «محمد اقبال» باید در درجه نخست مشخص شود مقصود از این نام، کدام وجه از شخصیت وی است. اقبال فردی است که فیلسوف، شاعر، حقوقدان، مورخ، زبان‌شناس، ایران‌شناس، بنیان‌گذار کشور مستقل، جامعه‌‌شناس، دین‌پژوه، قرآن‌پژوه، اسلام‌شناس، غرب‌شناس و مصلح اجتماعی است. بنابراین وقتی می‌گوییم کسی اقبال‌شناس است، در واقع به این می‌ماند که بگوییم آن شخص در تمام حوزه‌ها تخصص دارد. براین اساس نمی‌توان کسی را به عنوان اقبال‌شناس به انگشت نمایاند که جامع تمام آگاهیهای مذکور باشد. در واقع عنوان جامع و کلی «اقبال‌شناس» نوعی تعارف است. مگر اینکه در اقبال شناسی افراد را تفکیک کنیم. از این روی است که اطلاق اقبال‌شناس همان‌طوری که اشاره کردم به معنای جامع و کامل در یک شخص تقریبا ناممکن است.
با تمام این تفاسیر مولفه اصلی اقبال را با توجه به وجوهی که از وی نقل کردید در چه می‌دانید؟
در فلسفه او، «اقبال» در درجه نخست متفکر و فیلسوف است. وی در واقع بسیاری از اندیشه‌هایی که در فلسفه غرب در حال حاضر مطرح است را برای اولین بار عنوان کرد. مفاهیمی چون پراگماتیسم، پست مدرنیسم و... او در حوزه فسلفه و در زمینه نواندیش دینی مطرح ساخت که بعدها در کشورهای اسلامی نزد نوگرایان دینی مطرح شد.
حالا که محور گفت‌وگو به اینجا کشید،درباره دیدگاه‌های «اقبال» نسبت به مساله «خود» یا «فردیت» بگویید. شما در جایی درباره این مساله گفته بودید تصوری که اقبال از «من» آدمی دارد پایه اصلی فلسفی اوست و در واقع بنای اندیشه او بر آن نهاده شده است.
همان‌طور که اشاره کردید بنای فلسفه اقبال بر «خودی» استوار است. خودی که نام دستگاه فلسفه اقبال است. در واقع عامل تقویت‌کننده زندگی است. عنصری است که بر بنیان آن زندگی پیشرفت و پویایی می‌یابد. اقبال براساس این اندیشه که چنین نیرویی در انسان هرگز از بین نخواهد رفت، فسلفه‌اش را بنیاد نهاد که هدف از آن پرورش و تعالی و روح و منش انسان و همه چیز جامعه اوست. به عقیده وی اگر آدمی به پرورش خویشتن خويش بپردازد و آن را استوار و مستحکم سازد، انسان‌آرمانی اقبال خواهد بود و می‌تواند از هر مانعی عبور کند و به قله‌های مرتفعی دست یابد که در غیراین صورت یعنی با وجود داشتن من نااستوار و ضعیف ناممکن است. البته نباید فراموش کرد که هدف اقبال از مجموعه این اندیشه‌ها، به حرکت درآوردن و ایجاد تاب و توان بیشتر در جامعه و اصولا جوامع به خواب رفته اسلامی بود. زیرا او باور داشت که 500 سال است دنیای اسلام در خواب مطلق فرو رفته است و به دنبال عاملی بود که بتوان این خفته از خود رمیده را از خواب طولانی بیدار کند. فلسفه خودی که در واقع آینده‌ای از فلسفه عمل‌گرایی ایده‌آلیسم و اگزیستانسیالیسم بر این اساس پایه ریخته شده است. همان‌طور که اگزیستانسیالیسم «سارتر» توانست فرانسه در بند نازیسم را از اسارت برهاند. منتها وجه افتراق دنیای شرق و غرب در این است که غرب به‌دنبال اندیشه‌ای که در آن پدید آمد گام برداشت، ولی شرق بنا به دلایل متعدد که بزرگ‌ترین آن ناآگاهی‌های فردی است، اندیشه‌های بزرگ در آن شکوفا نشد. از این رواست که من در آخرین کتابی که با نام «اقبال گلی که در جهنم رویید» از او در دست چاپ دارم به این نکات هم اشاراتی کرده‌ام.
به زعم برخی منتقدان، اقبال فردی آرمان‌گراست و این مولفه در شعر او نیز تجلی یافته است. نظر شما چیست؟
هر اندیشمندی آرمان‌گراست. آرمان اگر به معنای هدف در نظر گرفته شود يعني كه اندیشمند به‌دنبال هدف است و در پی ساختن انسان مورد نظر خویش است و «اقبال» هم از این قاعده مستثنا نیست. منتها آرمان‌گرایی او مبتنی بر رئالیسم است و واقعیت‌های محیطی را پیوسته در برابر چشم دارد.
برخی اعتقاد دارند میان شعر حافظ و اقبال و همچنین دیدگاه‌های این دو چهره وجوه اشتراکی وجود دارد. شما هم افق‌های فکری این 2 را به هم نزدیک می‌بینید؟
البته اقبال گرایشاتی به حافظ دارد. با این تفاوت که در جوانی شیفته حافظ بود، به طوری که کلام او را به صوت بلبل تشبیه می‌کند و ستایش‌های شاعرانه‌ای از وی به عمل می‌آورد و اعتقاد دارد زیبایی شعر این شاعر
همان قدر بر روح انسان اثر می‌گذارد که گویی در یک سپیده‌دم، انسان نوای بلبل را می‌شنود. ولی به لحاظ معنایی با حافظ توافق ندارد و در بسیاری مواقع جهان‌بینی مفاهیم حافظ را نمی‌پسندد. اقبال در مجموع حافظ را به‌عنوان نماینده تصوف منفعل می‌داند که با زندگی مغایرت دارد زیرا برای جویایی وجد و جهد چندان اهمیتی قائل نیست و دم را غنیمت می‌شمرد. وی در کتاب «اسرار خودی» در چاپ اول در 21 بیت افکار حافظ را مورد نقد موشکافانه خود قرار می‌دهد. وقتی این کتاب برای نخستین بار در هند چاپ شد (چون آن زمان هنوز پاکستان به شکل امروز به وجود نیامده بود) مردم در اعتراض به اقبال دست به تظاهرات گسترده‌ای زدند. کتاب وی را به آتش کشیدند و گفتند اقبال باید از پیشگاه حافظ عذرخواهی کند. البته وی هرگز عذرخواهی نکرد. اما در چاپ دوم کتاب این 21 بیت را حذف کرد. وی در یکی از این ابیات حافظ را به ماری تشبیه می‌کند که اصل شعر این است:
مار گلزاری که دارد زهر ناب/ صید را اول همی آرد به خواب
البته این را هم بگویم که در زمان حیات اقبال، چنین نگاهی به حافظ وعرفان منفعل او نزد منتقدان معمول بود و شخصیت‌هایی چون احمد کسروی، میرزا ملکم‌خان و... از این جمله بودند. ضمن اینکه از اقبال هم جز این دیدگاه انتظار نمی‌رود زیرا او می‌خواست جامعه به خواب رفته اسلامی را به حرکت وادارد. روی این اصل مواردی از این دست را مورد نکوهش قرار می‌داد. در عوض میانه او با مولانا خوب بود و عرفان مولوی نزد اقبال، عرفانی پویا جلوه می‌کرد.
البته اقبال با اندیشه‌های خود توانست بر دیدگاه بسیاری از شاعران و متفکران اروپایی تاثیر گذارد. چنانچه «آن ماری شیمل» از این تاثیرات او سخن می‌گوید یا حتی رینولدنیکلسون در کتاب «پیام شرق» اقبال را به خوانندگان اروپایی معرفی می‌کند.
«آن ماری شیمل» یکی از بزرگ‌ترین شرق‌شناسان است. به طوری که توانست مرکز شرق شناسی را از پاریس به آلمان منتقل سازد و آثار فراوانی در زمینه‌های مختلف شرق‌شناسی از دین گرفته تا ادبیات و هنر منتشر سازد. حاصل این تلاش درازمدت او که به ده‌ها سال می‌رسد این بوده که دو چهره بزرگ در عرصه فرهنگ و عرفان شرق را مورد ستایش قرار دهد که یکی از آنها مولوی و دیگری علامه اقبال بوده است. دلبستگی او به عرفان مولوی به حدی بود که گاه گفته‌اند در فراق او با خواندن اشعارش اشک در دیدگانش جمع می‌شده است. چهره دیگری که بسیار مورد توجه «شیمل» بود علامه اقبال است که حتی کتاب مستقلی درباره او با عنوان «بال جبرئیل» چهل سال پیش تالیف کرد که نشانگر علاقه شدید او به اقبال است. علاوه بر این قابل توجه است که «شیمل» با وجود اشراف و آگاهی و دانایی شگفت‌انگیز خود در حوزه معارف اسلامی و عرفانی، هرگاه می‌خواهد سخن خود را درباره موضوعی مستند سازد و به آن استواری بخشد جمله‌ای از «اقبال» نقل می‌کند. به طوری که در کتاب «محمد رسول خدا» هر فصلی را که به پایان می‌برد، در انتهای آن فصل، نقل قول‌هایی از اقبال ذکر می‌کند تا خواننده را به یقین مسلم وادارد. البته این موضوع درباره برخی اندیشمندان معاصر نیز صادق است که فصول کتاب‌های خود را با ذکر نقل قول‌هایی از «اقبال» به پایان می‌برند. به هرحال در اهمیت آثار اقبال همین قدر بس که شرق‌شناسان بزرگی چون «رینولد نیکلسون» و «آربری» که بزرگ‌ترین و معروف‌ترین آثار ادبی و عرفانی ایرانی را نظیر مثنوی مولوی، منطق‌الطیر و دیگر آثار تثبیت شده بعد از قرن‌ها که مورد تایید منتقدان بزرگ قرار گرفته ترجمه کرده‌اند، آثار اقبال را نیز در زمان حیات او ترجمه کرده‌اند. ناگفته نماند که چهره نامبرداری در حوزه ادبیات داستانی «هرمان هسه» برنده جایزه نوبل در ستایش از اقبال در مقاله‌ای که به ترجمه آلمانی یکی از کتاب‌های او به وسیله شیمل نوشته می‌گوید: اندیشه‌های بزرگ اقبال خواننده‌های او را به اوج معنویت می‌رساند.
در میان صحبت‌هایتان اشاره کردید که اقبال صرف‌نظر از وجوه مختلف، مصلح اجتماعی نیز بوده یا به هرحال قصد داشت در این وادی هم تاثیرگذار باشد. حال سوال اینجاست که وی تا چه میزان توانست در این زمینه موفق شود آن هم در پاکستان آن زمان؟
ببینید «اقبال» با توجه به جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کرد توفیق زیادی در این زمینه داشت. شاید اگر او در جامعه‌ای متمدن ظهور می‌کرد تاثیر اندیشه‌هایش بیش از این بود. به هرحال یک متفکر با عرضه اندیشه خویش، گویی بذری را در زمین مستعد می‌پروراند و نقطه مقابل هم گاه متفکر این بذر را در زمینی می‌ریزد که زمین استعداد باروری ندارد. از این جهت است که من نام آخرین کتاب خود را «اقبال گلی که در جهنم رویید» گذاشته‌ام زیرا برخی اندیشه‌های او در شرایط اجتماعی آن زمان شکوفا نشده پرپر شد.
به نظر شما با توجه به خدمات ارزنده‌ای که اقبال در زمینه ادبیات ما انجام داد به آن شکلی که باید به شخصیت او پرداخته شده است؟
این پرسش که آیا باید بیشتر به اقبال و آثار او پرداخته شود یا نه، سوالی است که غالباً مطرح می‌شود. بویژه با توجه به اینکه سال هاست به شکل اختصاصی روی افکار اقبال کار می‌کنم، مورد این پرسش از سوی رسانه‌ها هستم. به عقیده من اقبال خم‌خانه‌ای است که هنوز بسیاری از خم‌هایش را در نگشوده‌اند، در توضیح این جمله می‌توان گفت هر بیتی از سروده‌های حکیمانه اقبال، مجموعاً چیزی حدود پانزده هزار بیت در خور آن است که به عنوان کتاب مستقلی قرار گیرد. به بیان ساده‌تر می‌توان براساس اندیشه‌های وی کتاب‌های زیادی نوشت و گاه در بیت او به نکاتی برمی‌خوریم که می‌تواند موضوعی برای تحقیقات دامنه‌دار واقع شود. منتها مشکل ما شرقی‌ها در این است که آن قدر که به متفکران غربی می‌اندیشیم، به اندیشمندان خودی کمتر توجه می‌کنیم و گرنه در آثار اقبال می‌توان مفاهیمی یافت تا در فرهنگ و فلسفه غرب مطرح کرد. اقبال چهره‌ای است که براساس آمار تقریبی که مراکز رسمی اقبال‌شناسی منتشر کرده‌اند تا حدود سال 1987 درباره او هجده هزار مقاله و کتاب و رساله چاپ شده است و این امر مبین آن است که تا چه میزان اندیشه‌های او قابل تحقیق و بررسی است. فراموش نکنیم اقبال را مولوی عصر حاضر نامیده‌اند. این نام را هم منتقدان بزرگی چون دکترمجتبی مینوی، ملک‌الشعرای بهار، تقی‌زاده و دهخدا به او اطلاق کرده‌اند. حتی یک استاد در دانشگاه الازهر در کنفرانسی اظهار داشت که تاکنون در تمام تاریخ اسلام، متفکری بزرگ‌تر از وی پدید نیامده است. فراموش نشود که اگر او مولوی عصر است علاوه بر آگاهیهای مولوی، هشتصدسال معارف بعد از او را هم همراه دارد و از بسیاری دانش‌ها و دستاوردهای علمی قرن بیستم اطلاع دقیق داشته که هر خواننده با مطالعه کتاب
«بازسازی اندیشه دینی» او به وضوح این نکته را
درک کند.
چرا ما در شعر شاعران شرقی پیشین نظیر مولوی، خیام، حافظ، بیدل یا حتی خود «اقبال» به مضامین عرفانی‌تری برمی‌خوریم. اما شعر شاعران اروپایی انگار به واقعیت قرین‌تر است و از مفاهیم خیال‌انگیز فاصله دارد. می‌خواهم بگویم آیا این می‌تواند مولفه به اصطلاح شاعر و متفکر شرقی باشد؟
به نظرم پاسخ این پرسش به نحوه نگرش دو فضای فرهنگی شرق و غرب برمی‌گردد. شرق چنان که از تاریخ آن پیداست غرق در معنویات و عالم بالا بوده است و غرب بیشتر به جهان واقع و دستاوردهای علمی علاقه نشان می‌دهد و داده است.
به طور کلی می‌توان گفت شرق به عالم عشق توجه دارد و غرب به دنیای عقل. این شیوه نگرش طبعاً در نویسندگان و متفکران هر یک از این دو حوزه جغرافیایی تاثیر داشته است. از این رواست که دیده می‌شود غالب چهره‌های فرهنگی شرق، نگاهی عرفانی به جهان دارند و اکثر شخصیت‌های فرهنگ غرب، نگرش عقلایی به پیرامون خود دارند. ولی «اقبال» هیچ یک از این دو منظر را به طور مستقل مورد تایید قرار نداده است. به عقیده وی زندگی واقعی در آن است که عقل و عشق در هم بیامیزد. به طوری که در بیت: شرق حق را دید و عالم را ندید/ غرب در عالم خزید از حق برید
به این مساله اشاره دارد. مقصود او این است که هیچ کدام از این دو روش برای زندگی واقعی به تنهایی پسندیده نیست، بلکه فرد و جامعه هم باید به عالم واقع و بالا توأمان توجه کند.