كاظم برآبادي
طبق آمار غیررسمی، در سال گذشته 300 هزار افغان فاقد مدرك اقامت از ايران اخراج شده‌اند و باز بر‌اساس همین آمار، در حال حاضر نزدیک به 2 میلیون افغان در کشور حضور دارند. سه دهه جنگ و خونریزی در کشور افغانستان که باعث بروز فضای نامساعد و زندگی ناگوار در محیط‌های اجتماعی و خانوادگی شده بود، مردم سرزمین صحرا را بر آن داشت تا با ترک ولایت خود و دوری از هویت و گذشته، در غربت به زندگی خود ادامه دهند. مقصد حجم عمده‌ای از این مهاجرت‌ها، شهرهای پاکستان و ایران بود؛ البته بعضی‌ها هم راه اروپا و آمریکا را در پیش گرفتند.
طبق آمار غیررسمی، در سال گذشته 300 هزار افغان فاقد مدرك اقامت از ايران اخراج شده‌اند و باز بر‌اساس همین آمار، در حال حاضر نزدیک به 2 میلیون افغان در کشور حضور دارند. سه دهه جنگ و خونریزی در کشور افغانستان که باعث بروز فضای نامساعد و زندگی ناگوار در محیط‌های اجتماعی و خانوادگی شده بود، مردم سرزمین صحرا را بر آن داشت تا با ترک ولایت خود و دوری از هویت و گذشته، در غربت به زندگی خود ادامه دهند. مقصد حجم عمده‌ای از این مهاجرت‌ها، شهرهای پاکستان و ایران بود؛ البته بعضی‌ها هم راه اروپا و آمریکا را در پیش گرفتند.دولت ایران و مهاجران افغان
اکنون و با روی کار آمدن دولت ملی در افغانستان بسیاری از کشورهای مهاجرپذیر افغان، در صدد
باز‌پس فرستادن میهمانان قدیمی خود هستند. ایران نیز در این زمینه طرح‌های ضربتی متفاوتی انجام داده
و خارج کردن افغان‌ها از کشور یکی از اولویت‌های کاری مسوولان شده است. دولت اقدامات برخورد کننده و پیشگیرانه وسیعی را در این زمینه انجام داده است که منع کارفرمایان از پذیرفتن نیروهای کارگر افغان یکی از مهم‌ترین آنهاست. در کنار این مساله، افغان‌ها نمی‌توانند در ایران ازدواج رسمی کرده یا ملکی را به نام خود کنند. اما با تمام جدیتی که مسوولان برای خروج این افراد از کشور به خرج می‌دهند، افغان‌ها نرفته برمی‌گردند. طبق گزارش‌ها، در حال حاضر در مرزهای کشور افغانستان، با 50 هزار تومان می‌شود به تهران، مشهد، تایباد، ایرانشهر و حتی شهرهایی چون ساری و رشت رفت. با اینکه هزینه خروج هر افغان از کشور برای خودش تا 50 هزار تومان برآورد شده و از سوی دیگر دولت ایران نیز در این قضیه هزینه هنگفتی را متحمل می‌شود اما افغان‌ها همین که به ولایت خود برمی‌گردند فیلشان یاد هندوستان می‌کند.
افغان‌ها و مهاجرت دوباره
شاید به نظر این حرف نوعی مطایبه باشد اما سفارت افغانستان در خیابان پاکستان تهران قرار دارد. خیابانی که این روزها شاهد حضور صدها افغان است؛ مردها و زنان خسته و فرسوده‌ای که با صورت‌های درهم در ازدحام روبه‌روی در کنسولگری افغانستان ایستاده‌اند. آنها قرار است به کشورشان بازگردند. اگر حضورشان در ایران قانونی بوده، پاسپورت می‌گیرند و می‌روند و اگر غیرقانونی آمده‌اند باید در صف بایستند و برگه عبور بگیرند. دور دور مسافرکش‌هایی است که نفری 6 هزار تومان از افغان‌ها می‌گیرند و آنها را به اردوگاه‌هایشان می‌رسانند. جلوی تاکسی برای 2 نفر و عقب با 4 نفر پر می‌شود و
هیچ کس حق اعتراض ندارد. به جمعشان می‌رویم. آنهایی که به خاطر باران ناگهانی به زیر سایبان‌ها پناه برده‌اند و در سرما سیگار دود می‌کنند. حامد یوشان، یکی از افغان‌هایی که منتظر است تا جواز رفتن به ولایتش را بگیرد، می‌گوید: دولت ما واقعا ضعيف عمل کرده و مشکل مهاجران فراموش شده است. نمی‌دانم با اين وضعيت چرا دولت اقدام به امضای قرارداد و خواستن مهاجران می‌کند؟ وقتی که یوشان این حرف‌ها را می‌زند، پسرکی به اسم علی جلو می‌آید و با حرارت روزگار جوانی فریاد می‌زند: آنجا کسی برای مشکلات ما فکری نمی‌کند در حالی که مشکلات ما در ایران زیاد شده است، مثلا دولت ايران اعلام کرده که استخدام کارگر افغان جرم است و هر کسي به آنها کار بدهد بايد جريمه گزافي پرداخت کند. پس ما چگونه تامين زندگي کنیم، مادامي که حق کار نداشته باشیم؟
نوراحمد میرزایی هم در باران ایستاده است تا بلکه مجوز عبور بگیرد. با کلید، آجرهای دیوار را خراش می‌دهد و منتظر است تا افسر نیروی انتظامی فرمان بدهد: «50 نفر دیگه بیان». وی دلایل تصمیم خود می‌گوید، تصمیمی که به نظرش خیلی هم اختیاری نبوده: «گرفتن مجوز کار فقط برای کساني که اقامت (رسمي) دارند و آن هم يک مجوز کار موقت، چند روز يا نهايت چند هفته بيشتر اعتبار ندارد و بايد چند روز دوندگي کنیم که مجوز بگيریم. اما صدای ما افغان‌های بيچاره به جایی نمي‌رسد.» عبدالله برادر نوراحمد حرف او را این طور ادامه می‌دهد: «یک بار 35 هزار تومان بابت گذرنامه در کرج دادیم که بعد از 2 ماه از آن خبری نشد. حالا آمده‌ایم اینجا تا برایمان برگه خروج صادر کنند.» آنها روند خروج‌شان را از کشور این طور می‌دانند: «از دیروز تا همین حالا برای گرفتن این برگه 25 هزار تومان هزینه کردیم، اگر برگه‌ها آماده شد، شب می‌رویم اردوگاه ورامین تا آنها ماشین آماده کنند برای لب مرز». روح‌الله عبدالله، مرد مسنی است که کنار جدول خیابان ایستاده و نایلونی که روی سرش است باعث می‌شود صداها را به خوبی نشنود. به زحمت با ما صحبت می‌کند. وي که پاسپورتش را گرفته می‌گوید: بالاخره پاسپورتم را گرفتم. مدتی است که خودم را این ور و آن ور قایم می‌کنم تا دست مامورها نیفتم. وقتی که بدون مجوز باشی، کارت گره می‌خورد. یما محمدی، مرد لباس شخصی‌ای است که افغان‌ها را به داخل سفارت هدایت می‌کند؛ کارمند بخش مهاجران سفارت افغانستان است و خودش از سرزمین همسایه. به اعتقاد او افغان‌ها دوست ندارند از ایران بروند اما قانون‌های جدید مجبورشان کرده. او به نکته خوبی اشاره می‌کند که به نظر تاکنون مورد توجه قرار نگرفته است: خانواده‌های افغان بیشترین مشکل را برای خروج دارند. من همین جا دیده‌ام زن‌هایی را که شوهرشان به افغانستان رفته اند و حالا بی‌سرپرست هستند. شاید این شوهرها هم غیرقانونی به کشور برگردند.
دولت افغانستان و مهاجران افغان
البته در این میان یک مساله فرعی هم وجود دارد و آن وظیفه دولت افغانستان در سیاستگذاری و ساماندهی بحث بازگشت مهاجران است. دولت افغانستان باید برای بازگشت افغان‌ها سیاست‌های عمرانی خود را گسترش داده و به طرح های زیرساختی توجه بیشتری نشان دهد، چرا که رعایت نکردن این نکته سبب بازگشت مجدد افغان‌ها و به نوعی مهاجرت دوباره آنها از وطن می‌شود. درست است که پس از سقوط رژيم طالبان و ايجاد يک دولت ملي، صدها هزار مهاجر به کشورشان بازگشتند، ولي دولت افغانستان تاکنون نتوانسته بستر مناسبی را برای امرار معاش، کار، مسکن، مسائل تحصيلي ودرماني‌شان فراهم کند. شاید این دلیل برای خروج دوباره افغان‌ها از ولایت خودشان کافی باشد اما در کنار این مساله، مهاجرانی که به وطن خود بازگشته‌اند با انواع مشکلات در داخل افغانستان روبه‌رو شده و بالاخره اکثر آنها دوباره راه مهاجرت را در پيش گرفته‌اند.