سیامک صدیقی
امان از دست این پسامدرن‌ها و هنجارشکنی‌های عجیب و غریب و نامتعارفشان! به‌عنوان یک خواننده در مواجهه با رمان «اپرای شناور» اغراق نمی‌کنم اگر بگویم هر لحظه ممکن است بلایی بر سرتان نازل شود، سیم‌هایتان قاطی کند، تهوع بگیرید، گیج شوید، سری تکان دهید و حتی کتاب را ببندید و به گوشه‌ای پرت کنید اما نثر نویسنده در این رمان آنقدر قوی و هوشمندانه است و داستان‌های فرعی چنان خواننده را جذب می‌کند و ذهن را درگیر خود می‌سازد که او مجبور می‌شود کتاب را بردارد و ادامه دهد. این معجزه «جان بارت» در رمان پسامدرن «اپرای شناور» است. بگذارید در بررسی این کتاب که به قول زبان کوچه و بازار، روایتی پسامدرن دارد، ما هم به تبعیت از نویسنده حرکتی ناکوک انجام دهیم و همه چیز را از آخر یعنی حواشی انتشار این رمان در ایران و ترجمه «سهیل سمی» شروع کنیم. هنوز چند روزی از حضور «اپرای شناور» در کتابفروشی‌های خیابان انقلاب نگذشته بود که بخت یارش شد و اسمش به هزار و یک دلیل بر سر زبان‌ها افتاد. چند ماه بعد هم در مسابقه «روزی روزگاری» برگزیده شد و دوستان عزیز آنجا تلاش کردند هرطوری شده جناب جان بارت را پیدا کنند و این خبر مسرت‌بخش را به او بدهند تا او از این انتخاب خوشحال شود که شد. اما این وسط دو مساله جالب توجه پیش آمد: الف: تعجب جان بارت از ترجمه این کتاب در ایران با تاخیر نیم‌قرنی! ب: جای خالی کپی‌رایت و اجازه از نویسنده برای ترجمه آن! گویا روح جان بارت هم از ترجمه کتاب بی‌خبر بوده که... بماند.
سهیل سمی، مترجم این کتاب و کتاب‌های دیگر کارش را خوب بلد است و کتاب زیاد ترجمه می‌کند و خدا او را به خاطر همه اینها برای ما حفظ کند اما ترجمه آن در عین روان بودن، گاهی آزاردهنده می‌شود. چرا آزار؟ چون همه شخصیت‌ها و آدم‌های داستان، یک زبان و لحن شبیه به هم دارند، نه لحن ویژه و مخصوص خودشان. یعنی در تمام این داستان، مرد، زن و کودک مثل هم حرف می‌زنند. مثلا یک جا دختر بچه 2 ساله به قهرمان داستان می‌گوید: «اوه، تد! عزیزم»، و این عزیزم طوری غلیظ است که آدم فکر می‌کند... (باز هم بماند) از طرف دیگر یکسری اصطلاح و کنایه و... است که مترجم عینا از زبان مبدا ترجمه کرده و لااقل من یکی، اصلا از مفهوم آنها سر درنیاوردم! پیش‌ترها بعضی مترجمان اصطلاح‌های غیرقابل فهم‌تر آن را به پاورقی ارجاع می‌دادند و.... درست است که پسامدرن برای خودش المان‌های مشخصی دارد و این نشانه‌ها در آثاری از این دست جیغ می‌زند، اما صرف به کار بردن این ابزار، جوابش همیشه یک رمان یا داستان خواندنی و به یادماندنی نمی‌شود (رجوع کنید به مقاله شعر جدولی استاد شفیعی‌کدکنی). نویسنده پسامدرن شدن به این نشانه‌ها نیست، مهم این است که شما تفکر پسامدرنی داشته باشید. وقتی چنین تفکری در نویسنده رسوب کرده باشد، دیگر نیازی به هیچ قانون و قاعده‌ای ندارد. و الا نتیجه‌اش می‌شود همان رمان‌های تقلیدی داخلی که ماشاءالله این روزها بازار کتاب از آنها اشباع شده است. اصلا این جان بارت که تا حالا بیش از 13 جایزه معتبر را برای داستانش به‌دست آورده است کلا شخصیت عجیبی دارد و به زبان خودمانی جمع اضداد است. او از یک طرف نویسنده صاحب‌نامی است و از طرف دیگر برخلاف رسم مالوف نویسنده‌ها برای کنکور هم درس خوانده و در دانشگاه جان هاپکینز دکترای ادبیاتش را گرفته بعد پایان‌نامه هم ارائه داده، اما احساس نویسندگی‌اش ول‌کن ماجرا نبود و سرانجام او را وادار کرد تا پایان‌نامه‌اش را تبدیل به رمان کند. او در مقام استاد دانشگاه جان هاپکینز و به‌عنوان یک منتقد ادبی به رمان مدرن حمله می‌کند و ادبیات دهه 50 را ادبیات مرده می‌خواند، از طرف دیگر خودش شروع می‌کند به نوشتن رمان پسامدرنی! خب! این بنده خدا ذهن پسامدرنی دارد، و الا با یک مشت نخود و لوبیا و نمی‌دانم 200 گرم گوشت که، همه نمی‌توانند آبگوشت درست کنند! «اپرای شناور» مانند همه آثار پسامدرن سعی در هجو کهن الگوها و باورهای سنتی دارد. تعریفی که نویسنده در این رمان از خانواده، روابط عاشقانه، مرگ و ... می‌دهد به کلی با آنچه در ذهن تک‌تک ماست فرق دارد و گاه متضاد و متناقض می‌شود. از طرف دیگر بی‌ثباتی و نبود قطعیتی که از ابتدای رمان، یقه خواننده را می‌گیرد و گاه آنقدر جلو می‌رود که تنه به تنه نيهیلیست می‌زند، کلافه‌کننده و حتی ملال‌آور می‌شود. خب! برگردید به مقدمه مطلب و آنجا که خواندن کتاب موجب سردرد و به‌هم ریختگی مزاجی خواننده می‌شود. قطعا جان بارت با نگارش این کتاب، قصد آزار خواننده خود را نداشته، بلکه تمام این تفکرات و دیدگاه‌ها نتیجه طبیعی جریان‌های سیاسی و اجتماعی دهه 50 است. بی‌ثباتی و نبود قطعیت، بازی، هجو باورها و اعتقادات، نزدیک کردن فضای رمان به ذهن و زبان خواننده‌های عوام و شکستن جایگاه رفیع نویسنده در رمان مدرن، از ویژگی‌های دوره جدید رمان‌نویسی است. نمی‌خواهم بحث را تخصصی کنم و به بیراهه بروم. مخلص کلام اینکه در چند قرن اخیر مسؤولان امر دائم سنگ پیشرفت علم و تکنولوژی را به سینه می‌زدند و قول یک مدینه فاضله را می‌دادند، اما اوضاع نه‌تنها بهتر نشد که 2 تا جنگ جهانی هم راه افتاد و بقیه ماجرا. به خاطر همین دل نویسندگان آنقدر از این وعده‌ها پر بود که نتیجه آن هم شد همین چیزی که باید بخوانید و ببینید. در واقع این امیدهای سرخورده و سرکوب شده موجب شد نویسندگان به کل نسبت به همه باورها ناامید شوند و به هجو و بازی در نوشته‌های خود بپردازند. چندی پیش یکی از منتقدان، رمان «اپرای شناور» را به لحاظ ساختار قصه در قصه آن به داستان «هزار و یکشب مدرن» تشبیه کرده بود. راست هم می‌گفت. داستان این رمان از هیچ شروع می‌شود و در آخر به چیز خاصی هم نمی‌رسد، اما در عوض تا دلتان بخواهد درباره همه چیز از ازدواج و مرگ و جنگ و قهرمان‌پروری و تردید میان هجو و قبول آنها سردرگم می‌ماند و همین سرگیجه را به خواننده خود منتقل می‌کند.