عرفان جلالی
فانتزی موزیکال «نسکافه داغ داغ» دومین تجربه کارگردانی علی قوی‌تن پس از «سرود تولد» در این ژانر محسوب می‌شود. قوی‌تن که با ساخت فیلم «عشق من، شهر من» در سال 70، کارگردانی را برای نخستین‌بار در سینمای ایران تجربه کرد، اکنون به ژانری نزدیک می‌شود که نسبت به آن احساس نزدیکی بیشتری می‌کند. هر چند سینمای قوی‌تن با آثاری چون ضربه توفان (1372)، توطئه (74)، تنها (77) و آدمک‌ها(81) بیشتر با موضوعات اجتماعی، شهری و دفاع مقدس شناخته شده بود، اما این کارگردان جوان با ساخت «سرود تولد» در ژانر موزیکال، حیطه جدیدی را تجربه کرد. هر چند در شرایط اقتصادی کنونی سینمای ایران، پرداختن به این نوع سینما با دشواری‌های خاصی روبه‌رو است اما قوی‌تن از حالا به فکر تکمیل سه‌گانه موزیکال خود است. به اعتقاد او این گونه سینمایی در ایران به شدت نادیده گرفته شده و سال‌ها مغفول مانده و شاید اکنون فرصتی برای احیای این ژانر پرطرفدار باشد.
به هر صورت حرکت در مسیری که هنوز جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده، مشکلات زیادی را در راه کارگردان جوانی که به دنبال کسب تجربه در این مسیر است قرار خواهد داد، اما این موجب نخواهد شد که قوی‌تن از ساخت سه‌گانه خود منصرف شود.گفت‌وگوی حاضر، یک روز پس از اکران فیلم انجام شد.
چطور شد سراغ ساخت این فیلم رفتید، جذابیت سوژه بود یا دغدغه ذهنی؟
در یک مقطع زمانی خاص با این موضوع پیرامون اجتماع خودم آشنا شدم. در آن زمان متوجه شدم بیشتر خانم‌هایی که با امور فرهنگی و هنری سر و کار دارند، در حوزه خصوصی و بویژه خانواده، در برخی موارد با همسر خود در این زمینه اختلاف نظر دارند. در «نسکافه داغ داغ» زن جوانی به نام «نیکا» که به کارهای هنری علاقه‌مند است با همسرش اختلاف پیدا کرده و با مخالفت او برای فعالیت در این حوزه روبه‌رو می‌شود. او در این راه با بی‌مهری‌ها و ناهماهنگی‌های همسرش مواجه می‌شود اما به دلیل پشتکار و همچنین راهنمایی‌های استاد هنرمندش، به مسیر خود ادامه می‌دهد. این همراهی در ادامه اتفاقاتی را به همراه دارد که در مجموع جذابیت‌های دراماتیک فیلم را شکل می‌دهد.
پس از ساخت «سرود تولد» دوباره به سراغ اثری در ژانر موزیکال رفتید، چرا؟
پیرامون ما و در جامعه مسائل و مشکلات گوناگونی اتفاق می‌افتد که گاهی نسبت به بسیاری از آنها بی‌تفاوت هستیم و در مقابل، بسیاری از آنها هم تاثیراتی روی‌مان می‌گذارند. به عنوان یک فیلمساز وظیفه دارم از این اتفاقات و سوژه‌ها الهام بگیرم و برای ساخت فیلم‌هایم از آنها برداشت کنم. سعی من این است که از دیدگاه خودم موضوع مورد نظر را برای مخاطب تصویر کنم. هیچگاه علاقه‌ای به آموزش مستقیم با ابزار سینما نداشته‌ام و دوست ندارم از طریق فیلم‌هایم به این هدف برسم. همیشه سعی می‌کنم تا با آگراندیسمان، برخی مسائل مورد نظرم را بزرگنمایی و در معرض دید مخاطب قرار دهم. معتقدم در این صورت بیننده خودش پیرامون موضوع، قضاوت و از آن برداشت می‌کند. تمام این مسائل در فضایی انجام می‌شود که مخاطب احساس خستگی نکند و با آرامش به خواسته‌اش برسد. «نسکافه داغ داغ» هم دقیقا با همین نگاه و رویکرد ساخته شده است. فیلم در ادامه اثر قبلی‌ام«سرود تولد» است و باید بگویم که با همان نگاه قبلی آن را ساخته‌ام؛ این فیلم اثری موزیکال با فضایی شاد است که در عین داشتن جذابیت‌های بصری، حرف‌های زیادی هم برای گفتن دارد. مخاطب این فیلم صرفا کودکان و نوجوانان نیستند و همانند کار قبلی‌ام این فیلم را برای تمامی گروه‌های سنی بویژه خانواده‌ها ساخته‌ام.
البته ساخت اینگونه فیلم‌ها به دلایل تجربه اندک سینمای ایران در این حوزه مشکلات خاص خود را دارد.
فیلم هم در زمان پیش‌تولید و هم در زمان تولید، واقعا فیلم طاقت‌فرسایی بود. ساخت این پروژه به دلیل ویژگی‌هایی که داشت با مشکلات بسیاری همراه بود. ترانه‌ها، گریم و جلوه‌های ویژه به دلیل اهمیتی که در فیلم داشت، پروسه‌ای بسیار زمان‌بر و سنگین بود. به جرات می‌توانم بگویم که جز جلال‌الدین معیریان که طراح چهره‌پردازی این فیلم بود، فقط عبدالله اسکندری می‌توانست از عهده گریم سنگین این فیلم برآید. گریم بازیگران در این فیلم ویژگی‌های کاملا متفاوتی نسبت به دیگر پروژه‌ها داشت و کار معیریان واقعا استادانه بود. آماده کردن این گریم سه‌بعدی ویژه و پیاده کردن آن روی صورت بازیگران زمان زیادی می‌برد. این مساله نه یک بار و 2 بار که در بیشتر سکانس‌ها تکرار می‌شد و گاه این زمان به شش یا هفت ساعت هم می‌رسید. خوشبختانه خانم یکتا ناصر همیشه با صبوری خاصی سختی‌ها را تحمل می‌کرد. این تنها یک نمونه از کل کاری بود که در این پروژه انجام می‌شد. جلوه‌های ویژه هم به نوبه خود زمان زیادی را دربر می‌گرفت. از سوی دیگر متعدد بودن لوکیشن‌های فیلم و کارکردن با چند نوجوان و کودک بر دشواری‌های پروژه افزود. در مجموع می‌توان گفت این پروژه در اندازه‌های سینمای ایران کار پرحجم و سنگینی بود بویژه اینکه این فیلم کاملا با سرمایه شخصی ساخته شده و تمام سرمایه آن از این طریق تامین شده است.
انتخاب بازیگران هم در راستای موضوع فیلم بود یا نه، هدف‌تان فقط استفاده از چهره چند بازیگر شاخص و شناخته شده برای جلب مخاطب است؟
انتخاب بازیگران دقیقا براساس ویژگی‌ها و جنس بازی آنها صورت گرفت. هر چند به دلیل خصوصی بودن سرمایه‌گذار فیلم، توجه و نگاه به بازگشت سرمایه موضوعی مهم برای ما بود اما اولویت و عامل اصلی در انتخاب بازیگران توانایی آنها برای بازی در چنین اثری بوده است.
یکی از امتیازهای فیلم حضور مرحوم خسرو شکیبایی است. از این همکاری بگویید و از حال و احوال شکیبایی در «نسکافه داغ داغ».
هیچگاه نمی‌توانم فوت خسرو را باور کنم. گفتن پیشوند عنوان مرحوم برای نام شکیبایی بزرگ هنوز برایم غیرممکن است. هنوز رفتن او را باور نکرده‌ام. به هر حال حضور این استاد مسلم بازیگری در «نسکافه ...» کمک بسیار بزرگی به تمام عوامل فیلم بود. همراهی و حضور گرم او در فیلم به تمام عوامل انرژی مضاعفی می‌داد. طبق توافقاتی که داشتیم قرار بود با خسرو 2 همکاری مشترک دیگر هم داشته باشیم که متاسفانه میسر نشد. بازی در نقش «سهراب سپهری» در مستندی که قرار بود از این شاعر بزرگ و نامدار بسازم، یکی از توافقات ما بود که عملی نشد. به هر حال خسرو همیشه برای من و تمامی دوستدارانش زنده و جاودان است.
رکن اصلی فیلم‌های موزیکال ترانه‌ها و موسیقی آن است. کیفیت ترانه‌ها تاثیری مستقیم بر کیفیت و نتیجه کار دارد. روند ساخت و شکل‌گیری ترانه‌های فیلم چگونه بود؟
یکی از کارهای بسیار سنگین و زمان‌بر فیلم همانگونه که اشاره کردم همین موضوع بود. گروه وقت زیادی برای آماده کردن اشعار و ساخت ترانه‌های فیلم گذاشت و وسواس زیادی در این زمینه داشتیم. حتی برای بالا بردن کیفیت ترانه‌ها کار ساخت آنها را پیش از تولید فیلم و از مرحله پیش‌تولید آغاز کردیم تا در طول فیلمبرداری نگرانی از این بابت نداشته باشیم، به همین دلیل در مرحله پیش‌تولید در جلسات متعددی که با یغما گلرویی داشتیم، سعی کردیم به فضای مورد نظرمان نزدیک شویم. هر کدام از این ترانه‌ها چندین‌بار بازنویسی شد و پس از چند مرحله و جلسه‌ای که با گلرویی داشتیم به خواسته خود رسیدیم. پس از سرودن ترانه‌ها و بازنویسی نهایی آن، حمیدرضا صدری کار آهنگسازی آن را شروع کرد و حاصل این تلاش دسته‌جمعی، ترانه‌هایی است که در فیلم می‌بینید.
«نسکافه ...» دومین اثر شما در این ژانر محسوب می‌شود و تجربه اول در این کار به کمک‌تان آمده است، از حاصل کار راضی هستید؟
از «سرود تولد» تا «نسکافه...» راه زیادی طی شده و تفاوت زیادی میان این 2 اثر وجود دارد. در مجموع از حاصل کار «نسکافه...» و ساختار آن نسبت به آثار قبلی‌ام راضی‌ترم. فکر می‌کنم این فیلم بویژه در مقایسه با «سرود تولد» ساختار منطقی‌تر و محکم‌تری دارد. به هرحال تجربه‌ام در این کار نسبت به کارهای قبلی بسیار بیشتر شده و طبیعی است که از حاصل این تلاش راضی‌تر باشیم.
البته پرداخت فیلمنامه، ساختار و کارگردانی فیلم از مواردی است که برخی منتقدان آن را بهانه‌ای برای سطحی بودن فیلم شما می‌دانند.
نمی‌توان مانع از اظهارنظر منتقدان و صاحب‌نظران درباره فیلم‌ها شد. همه مختارند تا درباره آثار مختلف سینمایی اظهار نظر کنند. هر کسی آزاد است یک فیلم را دوست داشته باشد یا برعکس، می‌تواند نسبت به آن بی‌تفاوت و حتی مخالف باشد. آنچه مسلم است اینکه اگر کسی خودش را در زمره منتقد قرار ندهد و به عنوان یک بیننده بی‌طرف و عادی فیلم را تماشا کند، بی‌شک راضی از سالن سینما بیرون می‌آید و معترض نخواهد شد.
فیلم ساختار و پایه و اساس مشخصی دارد. هیچگاه دنبال آن نبوده‌ام که ثابت کنم می‌توانم فیلم جشنواره‌ای بسازم. اگر قرار بود فیلم جشنواره‌ای بسازم، خب می‌ساختم و در جشنواره شرکت می‌کردم. دلیل اینگونه فیلم نساختنم چیست؟ چون می‌دانم پارامترهای گرفتن جایزه را در فیلم‌هایم لحاظ نکرده و اصولا علاقه‌ای به این کار ندارم، مخاطب من تماشاگر ساده و عادی است. مخاطبانی که به آثار خاص علاقه‌مند هستند، اگر در فیلم عمیق شوند مفاهیمی را پیدا خواهند کرد. به هرحال من کارگردانی هستم که برای خود حرف‌های زیادی دارم. بدون شک اثری که برای آن زحمت کشیدم، حرف‌هایی برای گفتن دارد چرا که سوژه‌های مطرح شده در فیلم‌هایم اهمیت زیادی برایم داشته است. با این وجود همیشه آدمی انتقادپذیر بوده و معتقدم یک کارگردان قدم به قدم به تجربه‌اش افزوده می‌شود و آثار بهتری را تولید می‌کند.
شش فیلم از هفت اثری که تاکنون کارگردانی کرده‌اید بر اساس فیلمنامه‌هایی از خودتان تولید شده چرا اصرار دارید که فیلمنامه‌ها را خودتان بنویسید؟
به هر صورت من از دسته کارگردان‌هایی هستم که با کنکاش و جست‌وجو در بطن جامعه فیلمنامه‌های خود را می‌نویسم. وقتی با موضوع‌ها و معضل‌های جامعه مواجه می‌شویم از آن تاثیر می‌گیریم و حاصل این تاثیرات شکل‌گیری یک سوژه و ساخت آن در قالب فیلم است. البته اگر در این میان سوژه بکر و قابل تاملی از دیگر همکاران به دستم برسد و درست آن چیزی باشد که می‌خواهم، مخالفتی با ساخت آن ندارم. در این صورت اصراری ندارم که حتما براساس فیلمنامه‌های خودم فیلم بسازم اما تاکنون پیش نیامده که فیلمنامه‌ای مطابق خواسته‌هایم دریافت کنم. این مورد همان‌طور که اشاره کردید تنها در فیلم اول من به چشم می‌خورد.
گویا علاقه زیادی هم به کار طراحی صحنه دارید. در بیشتر فیلم‌هایتان این‌کار را هم خودتان انجام داده‌اید. فکر می‌کنید این کار روی کارگردانی‌تان اثر منفی بگذارد؟
در مجموع علاقه‌ای به کار طراحی صحنه و لباس ندارم اما چون در بیشتر فیلم‌هایم به‌عنوان سرمایه‌گذار و تهیه‌کننده نقش داشته‌ام و فیلم‌هایم کاملا با سرمایه مشخص تولید شده است، طراحی صحنه را نیز خودم انجام می‌دهم. طبیعی است اگر بودجه دولتی حامی فیلم‌هایم بود تنها روی کارگردانی تمرکز می‌کردم و برای انجام دیگر کارهای فیلم وقت و انرژی نمی‌گذاشتم. قطعا این شرایط برای کارگردان ایده‌آل‌تر است چرا که می‌تواند با تمرکز کافی به کار اصلی خود بپردازد.
چرا نام فیلم بارها در زمان ساخت تغییر کرد؟
تغییر نام یک فیلم در طول ساخت کاملا طبیعی است. در بسیاری از موارد فیلم در طرح اولیه یک عنوان دارد که در طول ساخت پروژه ممکن است بارها تغییر کند. این فیلم هم از این قاعده مستثنا نبود. در طرح اولیه نام فیلم«افسانه شادی‌ها» بود که در طول کار به «نسکافه داغ‌داغ» رسیدیم و فکر می‌کنم که این عنوان قرابت بیشتری هم با موضوع فیلم دارد. از سوی دیگر این اسم بسیار فانتزی‌تر است و با فضای شاد فیلم همخوانی بیشتری دارد. اصطلاح نسکافه داغ‌داغ در واقع تکیه کلام شخصیت اصلی داستان است که در طول فیلم بارها تکرار می‌شود و حتی در سکانسی از فیلم، گرهی نیز در داستان ایجاد می‌کند.
«نسکافه ...» از زمان تولید تا اکران راه طولانی‌ای طی کرد. فکر نمی‌کنید طولانی شدن اکران فیلم به آن لطمه زده باشد؟
«نسکافه...» زمستان سال 84 کلید خورد و درست یک سال بعد در زمستان 85 آماده اکران شد. این فیلم باید در سال 86 اکران می‌شد، نه از آن جهت که موضوع فیلم کهنه می‌شود بلکه از آن‌رو که سرمایه شخصی صرف تولید آن شده بود و موضوع بازگشت سرمایه اهمیت زیادی داشت. به لحاظ موضوع و سوژه، فیلم به هیچ‌عنوان تاریخ مصرف ندارد و حتی اگر سال‌های آینده هم اکران می‌شد باز هم تازگی خودش را داشت.
با این مشکلات آیا باز هم شاهد ساخت اثری موزیکال از شما خواهیم بود،گویا قصد تکمیل سه‌گانه خود را دارید؟
بستگی به حال و هوای آدم در شرایط مختلف دارد. سال 82 روحیاتم به‌گونه‌ای بود که تمایل داشتم یک کار مفرح و شاد بسازم، به همین دلیل به سمت این ژانر رفتم و دیدم جواب داد و خودم هم راضی بودم، گفتم بهتر است این ژانر را ادامه دهم و حاصل این تداوم به ساخت «نسکافه...» منجر شد، ضمن آنکه تجربه‌ام در این کار نسبت به «سرود تولد» بیشتر شده بود. اکنون می‌خواهم این سه‌گانه را با ساخت «آهنگی برای مادربزرگ» تکمیل کنم.
فیلم را چه زمانی کلید می‌زنید؟
قصد داشتم این فیلم را از تابستان کلید بزنم، حتی مقدمات کار و بخشی از پیش‌تولید نیز آغاز شده بود اما به دلیل برخی مسائل شخصی، امکان فیلمبرداری مهیا نشد. اگر شرایط مهیا شود در هفته‌های آینده فیلم جدیدم را جلوی دوربین خواهم برد. تمام هدفم از ساخت این ژانر در سینمای ایران با این بضاعت و وضعیت اقتصادی و تکمیل سه‌گانه مورد نظرم این است که گام به گام به جنس درست و اصولی این ژانر نزدیک شوم. البته این حرکت قدم به قدم به معنی آن است که تکنیک یا ساختار این ژانر را نمی‌شناسم. ساختار فیلم موزیکال کاملا شناخته شده و مشخص است اما می‌خواهم به شکل استاندارد آن که هم‌اکنون در سینمای جهان تولید می‌شود، نزدیک شوم. باید توجه داشت در سینمای ایران بسیاری از مسائل و موضوعات را نمی‌توان در این ژانر قرار داد، از این‌رو باید از طریق نوآوری دیگری تنوع و نشاط را به این نوع آثار تزریق کرد. این حرکت، حرکت بسیار ظریفی است که با مشکلات زیادی هم روبه‌رو است، چرا که ژانر موزیکال هنوز در سینمای ایران جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده و رفتن به سمت آن ریسک بزرگی است. امیدوارم تهیه‌کنندگان و دست‌اندرکاران سینما اهمیت و نقش اینگونه آثار را به طور کامل بشناسند و با نگاهی عمیق‌تر به آن بنگرند.