داوود شهیدی*
کاریکاتور بعد از پیروزی انقلاب بویژه از اوایل دهه 70 دستخوش تغییرات فراوانی شد. هرچند کاریکاتور در سال‌های گذشته یعنی پیش از این دهه بیش از آنکه فرهنگی باشد،منعکس‌کننــــده تنش‌ها و برخوردهای سیاسی بود. در واقع کاریکاتور در آن سال‌ها به نوعی عرصه برخورد جناح‌های سیاسی با یکدیگر بود که بخشی از آن در هنر تبلور یافته بود، اما طبیعت فرهنگی نداشت. در این میان شاخه‌ای از کاریکاتور با عنوان کاریکاتور ژورنالیست براساس فعالیت رسانه‌ها شکل گرفت. از آنجایی که رسانه‌ها انعکاس‌دهنده جریان‌های سیاسی هستند، کاریکاتور ژورنالیست نیز به سیاست کشیده شد، اما در دهه اخیر وضعیت کاریکاتور تعدیل شده و شرایط مطلوب‌تری یافته است. در واقع از دهه 70 به این طرف یک بازسازی فرهنگی، خاصه در عرصه کاریکاتور صورت گرفته که با نقاط قوت همراه بوده است. تلفیق کاریکاتور با نهادهای خصوصی و دولتی مهم‌ترین دستاورد کاریکاتور این دوره است. به این شکل که تشکل‌هایی چون
خانه کاریکاتور، کیهان کاریکاتور، موزه هنرهای معاصر تهران و... در پختگی کاریکاتور نقش به‌سزایی داشتند. در واقع نوعی تعامل مشترک بین کاریکاتور با نهادهای دولتی به‌وجود آمد که روند روبه رشد این هنر را تسریع بخشید و منجر به شکل‌گیری کاریکاتور امروز شد. هرچند ورود طنز گل‌آقایی را نیز در این میان نمی‌توان نادیده گرفت. به این شکل که «کیومرث صابری فومنی» موفق شد در حیطه طنز و کاریکاتور، برش متفاوتی از فکاهی ارائه دهد و آن را از حالت عوامانه به طنز و کاریکاتوری فرهیخته تغییر دهد که البته مورد توجه تمام اقشار جامعه و حتی کارگزاران سیاسی- فرهنگی وقت واقع شد. بعد از درگذشت زنده‌یاد صابری، طنز و کاریکاتور به موازات یکدیگر و به فراخور زمان، پیشرفت‌های زیادی کردند و حتی حالتی برون‌مرزی یافتند. بویژه کاریکاتور که با تعامل هنرمندان خارج از کشور گسترش بیشتری يافت. علاوه بر این مقوله، نگارش نقدها و نظریاتی پیرامون کاریکاتور در عرصه هنرهای تجسمی نیز توانست بر پررنگ شدن کاریکاتور بیفزاید. به هر حال امروز می‌توان گفت کاریکاتور هنری مدرن محسوب می‌شود و پیش از هر چیز دارای جایگاه رسانه‌ای و ابعادی ژورنالیستی است. همان‌طور که در عکاسی حرف‌ها و پیام‌های زیادی از طریق شاخه‌های مختلفی چون عکاسی خبری و انتزاعی به مخاطب منتقل می‌شود، در کاریکاتور نیز همین اتفاق افتاده است. این امر باعث شد تا کاریکاتورتنها به حیطه ژورنالیستی محدود نشود، بلکه بتواند با ریشه یافتن در فلسفه به مفهوم‌های تازه‌تری برسد و موضوعاتی فراتر از مکان و زمان را بررسی کند. کاریکاتور همچنین توانست به یک نوع بیان تصویری در سال‌های اخیر دست یابد. بیانی که به شاهراه‌های شاعرانه منجر شده است. به بیان ساده‌تر کاریکاتور امروز به یمن وجود هنرمندان خوبی که در این عرصه فعالیت می‌کنند، مفهوم‌گرایانه‌تر شده است و در مجموع توانسته مفاهیم آزادی به غیر از ژورنالیستی را نیز تجربه کند. از دیگر سوی نباید فراموش کرد که مردم نقشی تعیین‌کننده در کاریکاتور دارند، اما اصولاً کاریکاتور ناگزیر است بیش از ساختار به سمت و سوی مفهوم پیش رود تا محملی برای انتقال فکر و ذهن مهیا سازد، آن هم ذهن فرهنگ‌ساز. امروز بسیاری از کاریکاتوریست‌ها از جمله خود من پیرامون ارتباط تصویری فعالیت می‌کنند و بیشتر به درون‌مایه‌های فلسفه و عرفان شرق گرایش یافته‌اند. کاریکاتور ایران امروز به اندازه کافی غنی است که بتوان از آن به عنوان سلاح شخصی استفاده کرد و به جنگ شیوه‌های غربی کاریکاتور و کارتون رفت. هرچند متاسفانه کاریکاتور امروز غرب‌زده شده است که کمترین آسیب این سهل‌انگاری، فاصله افتادن میان کاریکاتور و فرهنگ اصیل ایرانی است و بس.