كاظم برآبادي
محیط‌های آبی در سال‌های اخیر با انواع آلودگی‌ها مواجه شده‌اند که بخش عمده‌ای از آنها حاصل سوء‌استفاده عوامل انسانی از فضاهای زیست‌محیطی است. در میان اقیانوس‌ها، دریاچه‌ها، رودها و دیگر محیط‌های آبی جهان، دریاچه خزر و آلودگی‌هایش در سه سال گذشته بسیار مورد توجه کارشناسان، علاقه‌مندان به محیط زیست و ساکنان حاشیه‌ای آن بوده است. اگرچه بعضی از انواع آلودگی‌های خزر از مناطق ساحلی و مستقر در خشکی نشأت می‌گیرد، اما عامل عمده آلودگی در دریای خزر آلودگی نفتی است. خزر حاوی ذخایر غنی انرژی (نفت و گاز) بوده و سال‌هاست به مهم‌ترین منبع درآمد کشورهای جدا شده از شوروی سابق بدل شده است. این سودجویی‌ها اگرچه می‌تواند چند صباحی اقتصاد شکست خورده این کشورها را حمایت کند، اما آلودگی‌های نفتی حاصل از استخراج نفت و گاز، آینده بزرگ‌ترین دریاچه جهان را به‌شدت تهدید می‌کند. از سوی دیگر دریای خزر برای همسایه جنوبی آن یعنی کشور ما اهمیت بسزایی از نظر شیلاتی، اقلیمی و اقتصادی دارد که همین مساله بهترین توجیه حضور ما در بحث مبارزه با آلودگی‌های این دریای مرزی است.
آلودگی نفت و نقش ایران
روز گذشته مدیرکل محیط زیست استان گیلان در گفت‌وگویی با خبرگزاری مهر ضمن ابراز نگرانی از وضعیت دریای خزر گفت: در حال حاضر آلودگی نفتی اصلی‌ترین معضل دریای خزر است که کشورهای حاشیه خزر باید به فکر راه حل جدی در این باره باشند.
کامران زلفی‌نژاد افزود: فعالیت‌های نفتی که استخراج، انتقال و اکتشاف آن موجب آلودگی و تخریب یک اکوسیستم می‌شود، در کشورهای حاشیه دریای خزر از جمله روسیه، آذربایجان و قزاقستان انجام و تنها ایران فعالیت‌های نفتی ندارد. وی با اشاره به اینکه دریای خزر یک دریای بسته است و راهی به سوی آب‌های آزاد ندارد، اظهار کرد: از آنجایی که دریای خزر تنها ورودی آب شیرین را دارد، در مقابل آلودگی بسیار شکننده‌تر از دیگر دریاهاست. این مسؤول همچنین خاطرنشان کرد: با وجود انجام عملیات استخراج و انتقال نفت در سواحل شمالی دریای خزر به وسیله کشورهای همسایه، به دلیل نوع حرکت امواج آب در دریای خزر، آلودگی به سمت سواحل همین کشورها منتشر می‌شود و بخش ساحلی ایران از آلودگی مصون مانده است. البته کار به همین جا ختم نمی‌شود، ایران برای مقابله با بحران آلودگی نفتی در دریای خزر، طرحی در دستور کار خود قرار داده که پایش صنایع در حوزه جنوبی دریای خزر نام دارد.
به گفته زلفی‌نژاد، این طرح با هدف جلوگیری از آلاینده‌های صنعتی انجام می‌شود زیرا برخی از این آلاینده‌ها به دلیل وجود فلزات سنگین می‌توانند آثار تثبیت شده در سطح اکوسیستم‌های دریایی خزر بگذارند.
نجات دریا از خشکی
از سوی دیگر برخی از کارشناسان معتقدند خطرناک‌ترین مساله موجود در بحث آلودگی دریای خزر، مواد آلاینده نفتی نیست بلکه نبود یک سیاست واحد محیط زیستی در کشورهای حاشیه دریاست که بسیاری از مولفه‌های قانونی محیط زیست را زیر پا گذاشته و خزر را هر روز با یک بحران تازه زیست‌محیطی مواجه می‌کند. شاید دلیل ورود غیرقانونی بیش از یک‌میلیارد و ۱۰۰میلیون مترمکعب فاضلاب خطرناک، آن هم به‌طور سالانه به دریای خزر، کشتار غیرقانونی گونه‌های در حال انقراض، مکیده شدن میلیون‌ها مترمکعب نفت و گاز در بستر دریا و دیگر مسائل زیست‌محیطی این دریا به خاطر نبودن یک قانون واحد میان کشورهایی است که به دور آن جمع شده‌اند و به خزر تنها به‌عنوان منبع درآمد و یک زباله‌دانی بزرگ نگاه می‌کنند. انقراض بعضی از گونه‌های مهم آبزی، کاهش کمی و کیفی ماهیان صید شده، جذر و مدهای پیاپی و... بخشی از هشدارهایی هستند که طبیعت دریای خزر از خود نشان می‌دهد و شاید پیش‌درآمدی باشد برای قهر تلخ طبیعت از انسان‌های اطرافش. جالب است که در حال حاضر بیش از ۱۲میلیون انسان در حاشیه این پهنه آبى زندگى می‌کنند؛ 6 میلیون ایرانى، 3 میلیون در باکو و سواحل جمهورى آذربایجان و 3 میلیون در قزاقستان، روسیه و ترکمنستان. «برای نجات دریای خزر باید از خشکی شروع کرد، چون دریا آلودگی ندارد.» این جمله پایانی یکی از مهم‌ترین تحقیقات ایرانی انجام شده درباره وضعیت آلودگی دریای خزر است. عباس اسماعیلی، دکترای محیط زیست و معاون پژوهش دانشکده تربیت مدرس نور که این تحقیق را انجام داده، درباره آلودگی‌های دریای خزر می‌گوید: آلودگی‌های دریای خزر بیشتر از سوی کشورهای حاشیه شمالی بویژه کشور جمهوری آذربایجان به‌واسطه استخراج نفت است اما آلودگی‌های انسانی ناشی از جمعیت ساکن در سواحل دریا و فاضلاب مراکز صنعتی نیز دریای خزر را با خطر جدی زیست محیطی روبه‌رو کرده است.