آزاده صالحی
آقای شانس! وقتی صحبت از هنر مجسمه‌سازی به میان می‌آید، پرسش‌های زیادی به ذهن متبادر می‌شود. جایگاه مجسمه‌سازی در جهان، مشکلات، توانمندی‌ها و پتانسیل‌های این حوزه، مجسمه‌سازی و الگوهای فعالیت اجتماعی و مجسمه‌سازی و مخاطب همه و همه پرسش‌هایی است که در برخورد نخست به ذهن می‌رسد. اما از آنجایی که می‌دانم صحبت کردن پیرامون هر یک از این مباحث در این مقال نمی‌گنجد. می‌خواستم به عنوان سوال اول از شما درباره مجسمه‌سازی و نقش آن در الگوسازی مناسب اجتماعی بپرسم.
هر یک از هنرها به حوزه معینی از عواطف انسانی می‌پردازد و شیوه بیان منحصر به خود را داراست. به عنوان مثال موسیقی و عواطف مربوط به مباحث شنیداری و هنرهای تجسمی، عواطف مربوط به مباحث دیداری را دستمایه خود قرار می‌دهد. تغییرات این عواطف در جریان تحولات اجتماعی، هنر را دستخوش دگرگونی‌های زیادی می‌کند. در واقع، جایگاه هنر را همین نقش اجتماعی آن مشخص می‌سازد. هر هنری که نتواند نقش موثری در روند تغییرات اجتماعی بازی کند، لاجرم رو به کوچکی می‌رود. هرچند، جریانات هنری از همه عرصه‌های تحول اجتماعی تاثیر می‌پذیرد اما بنا به ضرورت می‌تواند به یکی از عرصه‌های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی متمایل شود. مجسمه‌سازی به‌عنوان ملموس‌ترین هنرها، همواره نقش مهمی را در عرصه فعالیت‌های فرهنگی بازی کرده و تصور من بر این است که مجسمه‌سازی معاصر، هنری است اساسا فعال، زنده و پویا که قابلیت‌هایش در عرصه‌های مختلفی از فعالیت‌های اجتماعی متجلی است.
با توجه به تعاریفی که شما به شکل اجمالی درباره کارکردهای اجتماعی مجسمه‌سازی ارائه کرده‌اید، فکر می‌کنید وضع مجسمه‌سازی ایران از منظر اجتماعی در حال حاضر به چه شکل است؟
گمان می‌کنم مجسمه‌سازی ما با وجود همه محدودیت‌های اجتماعی، هنری، رشد چشمگیری داشته و یکی از پیشرو‌ترین هنرهای جامعه ما بوده است. اما ضرورت دارد که مجسمه‌سازی معاصر ما جایگاه خود را بیش از پیش تثبیت کند تا بتواند از تاثیری مناسب با پتانسیل‌هایش برخوردار شود و از طرفی بستر مناسبی برای ارزیابی واقعی‌تر از خود به وجود آورد. اما منابع اصلی در این میان که گاه صدمات جبران‌ناپذیری به دنبال دارد، این است که در جامعه ما نقش عناصری که جنبه‌های کیفی فعالیت اجتماعی را شکل می‌دهند کمرنگ شده است و این در دورانی که نقش مجاز روز به روز گسترده می‌شود و تناسب نوینی را میان واقعیت و مجاز برقرار و اصل و فرع را مخدوش می‌کند، اهمیت فراوانی دارد. مسلما به هنر به عنوان عرصه‌ای که قابلیت مجازی نفوذ در واقعیت و کنترل عواطف را داراست، باید به دید تازه‌ای نگریست.
مواردی که شما از آن به‌عنوان مولفه‌های اصلی برای هنری مثل مجسمه‌سازی یاد می‌کنید باید از سوی چه کسی به‌طور مشخص رعایت و به جامعه تزریق شود، هنرمند یا سیاستگذاران فرهنگی؟
چالش دقیقا همینجاست! هنر درعرصه روابط اجتماعی است که دیدگاه شکل و عمل خود را می‌یابد. اما این عرصه در جریان تلاقی‌ها و تعارضات شکل می‌گیرد و مجموعه‌ای از تصادفات و آزمون و خطاها مشخص‌کننده ماهیت آن است لذا تحول هنر به‌طورخود به خودی در این کش و قوس صورت می‌گیرد. هنگامی که به مهندسی اجتماعی می‌پردازیم و از طریق اهرم‌های قدرت، جایگاه هر هنر را مشخص می‌کنیم، همواره با این خطر مواجه هستیم که به علت عدم پیش‌بینی درست، جرح و تعدیل‌های صورت گرفته به کژدیسی تحول و جایگاه هنرها منجر شود بویژه که جریان هنر همواره نیازمند آزمون و خطاهای بسیار بوده است و تکامل آن مانند هر امر تحویل‌یابنده دیگر از طریق ایجاد تنوع و دست و دلبازی میسر می‌شود. اگر به گذشته بازگردیم، می‌بینیم که از زمان انسان غار‌نشین، رابطه آزمون و خطاست که تحولات اجتماعی را موجب می‌شود. تحول غارنشینی به شکار و کشاورزی، کشاورزی به صنعت و صنعت به جامعه پساصنعتی معاصر، نه‌تنها در آزمون و خطاها صورت گرفته است بلکه مدیون اشتباهات متعدد و تلاقی آزاد و بدون برنامه‌ریزی آن نیز هست. اما در جامعه معاصر، جامعه
مصرف زده، جامعه متکی به مجاز و جامعه دست به گریبان معضلات و بحران هویت انسانی، هنرها به‌عنوان اساسی‌ترین عرصه فعالیت عاطفی آن، باید کارکردی به مراتب توانمندتر و موثرتر داشته باشد تا انسان فیزیکی امروز را به انسان فرافیزیکی مبدل سازد.
پس بازهم بازمی‌گردیم به این بحث که هنر نقشی جدی و زیرساختی در یک جامعه ایفا می‌کند.
همین‌طور است. ضمن اینکه در عصر اطلاعات زندگی می‌کنیم و در محاصره انبوهی از اطلاعات محیطی تا اینترنتی قرار داریم. در فضای آشفتگی و حتی آلودگی اطلاعاتی که امکان ارزشگذاری را از مخاطبان سلب می‌کند، می‌شود مدعی شد که هنرمند می‌تواند از طریق اثرش، از طریق انتخاب موضوع و ابزارهایی چون دفرماسیون، اغراق و تاکید، توجه مخاطب را به سمت و سوی مسائل مهم‌تری چون صلح، کودک، جهان و ... سوق دهد و او را به سمت گونه‌ای از ارزشگذاری مانا و تاثیرگذار در این انفجار اطلاعاتی رهنمون شود. اینجاست که تحول هنری رخ می‌دهد، یعنی از هنرمندان نمی‌توان متوقع شد که عمل و هنر خود را تنها در راستای ارتقای ذات هنر به کار بگیرند و کاری به سیاست، فرهنگ، جامعه و حتی علم نداشته باشند. می‌خواهم بگویم، همان اندازه ضرورت دارد هنرمند جامع‌الاطراف باشد که خود هنر. بخش وسیعی از روابط اجتماعی به هنر متصل است، و لذا فعالیت‌های بیشتری در عرصه هنرها جای می‌گیرد و هنر عرصه وسیع‌تر اجتماعی را اشغال می‌کند. امروزه خطابه هم هنر است و همین‌طور تبلیغات. لذا هنر را نمی‌توان حذف کرد و جایگاهش را حقیر شمرد و هزینه سنگینی هم نپرداخت.
شما درلابه‌لای گفت‌وگو به این مساله اشاره کردید که هنر هم مانند دیگر پدیده‌های اجتماعی درحال حاضر با مجاز و دنیای مجاز مخلوط شده است. به نظر شما این آسیب نیست؟
هنر بخشی از مایحتاج خود را از طریق شبیه‌سازی و عناصر مجازی تامین می‌کند و فراموش نکنید که بند ناف وابستگی بازنمایی به واقعیت بریده شده است. به همین خاطر، رشد هنر از طریق ساختارهای مجازی، گسترش قابلیت‌هاست. اما باید دانست که چگونه می‌توان از جنبه‌های دنیای مجاز استفاده کرد و اگر بخواهیم در برابر پدیده‌هایی از این دست جبهه‌گیری کنیم، ضربه می‌خوریم.
یعنی می‌گویید هنرمند هم باید به سهم خود در ساخت یک جهان مجازی سازنده باشد و سازنده عمل کند؟
دقیقا، با توجه به اینکه مجاز قابلیت آن را دارد که هنر بتواند در آن به شکوفایی بیشتری برسد و دست به خلق عناصر تازه‌تری بزند. اگر قرار است رشد کیفی انسان در بستر هنر رخ دهد، جبهه‌گیری در مقابل جهان مجازی اشتباه است.
از این بحث فاصله بگیریم. می‌خواستم نظر شما را درباره حرکت‌هایی که امروز در مجسمه‌سازی ما انجام می‌شود، جویا شوم. به نظر شما عمده این حرکات فردی است یا متکی به گروه‌های هنری است؟
خلق مجسمه‌سازی به صورت فردی از شکل گروهی آن رایج‌تر است. اما مسلما دریافت اثر از طریق طیف مخاطبان صورت می‌گیرد. آخرین بی‌ینال مجسمه‌سازی بیش از 600 هزار بیننده داشت که این شور و شوق عظیم نشان از بالندگی اجتماعی و اقبال عمومی نسبت به این هنر در جامعه ما است. مجسمه‌سازی معاصر به درجه‌ای از بالندگی رسیده است که در قالب بی‌ینال و دوسالانه هم برای اقشار مختلف جامعه جذاب باشد.
اگر بخواهیم به یک آسیب‌شناسی کلی و اجمالی پیرامون هنر مجسمه‌سازی در دانشگاه‌های هنر بپردازیم چه می‌گویید؟
متاسفانه محتوای آموزشی هنر در دانشگاه‌های ما فقط برای تربیت کارشناس طراحی شده است و نیاز آموزشی برای خلق هنر و هنرمند را برآورده نمی‌کند. ارتباط محیط دانشگاهی و عرصه اقتصاد، فرهنگ و اجتماع کافی نیست و تبادل لازم و حضوری با هنر فرامرزی بسیار ضعیف است و جریان دانشجویی به قدر کافی در جریان شرایط و ماهیت هنر نوگرا و تجربی قرار ندارد. اما با تمام این اوصاف، نتایج برگزاری بی‌ینال حاکی از اقبال و توجه عمومی و رشد روزافزون عرصه مجسمه‌سازی است.
به نظرشما در بی‌ینال‌هایی که طی سال‌های اخیر برگزار شده است هنرمندان بیشتر چه درونمایه‌هایی را برای کارکردن انتخاب کرده‌اند؟
اولا درصد قابل ملاحظه‌ای از هنرمندان بی ينال‌های اخیر جوانان هستند. آنها در بی‌ینال‌های مختلف نشان داده‌اند که به تمام مولفه‌های رایج در مجسمه‌سازی معاصر گرایش دارند و می‌توانند دامنه این مفاهیم را در مجسمه‌سازی ارتقا دهند. اما مساله حائز اهمیت آن است که طبق آمار موجود، بسیاری از هنرمندان، آثارشان را واسطه تفکر در ارتباط اجتماعی قرار داده‌اند. قطب‌بندی‌های آثار آنها براساس مهم‌ترین چالش‌های پیش رو در عرصه جوهره تفکر اجتماعی امروز است. مباحثی چون چالش جهانی شدن یا در چارچوب فرهنگ بومی عمل کردن و همچنین چالش هنرمندان به عنوان متخصص امر هنری یا روشنفکر متعهد به تحولات اجتماعی یا چالش استفاده از قابلیت‌های آکادمیک با هنرمند فارغ از مهارت‌های آکادمیک و مهم‌تر از همه مساله مهاجرت و هویت، مواردی است که عرصه مجسمه‌سازی معاصر ایران را زنده و پویا کرده است. من هم گمان می‌کنم که دغدغه هنرمند باید چیزی بیش از پرداختن صرف به توان هنری خود باشد. لازم است هنرمند در امر اجتماعی نیز پیشرو و نسبت به جامعه‌اش مسؤول باشد. این جزو مختصات هنر معاصر و غیرقابل انکار است.
قبول دارم که مواجهه با مجسمه‌سازی در سال‌های اخیر مبدل به برخوردهای جدی‌تری شده است. اما این را می‌پذیرید که هنوز نگاه‌های غالب به این وادی، نگاهی انتزاعی است و به این مقوله به شکل عینی نگاه نمی‌شود؟
بله، هنوز درک از هنر مجسمه‌سازی واقعی نیست. این برعهده هنرمندان است که با تاثیر ملموس آثارشان بتوانند این دیدگاه را تغییر دهند.
یک بار با یک استاد دانشگاه ادبیات صحبت می‌کردم. از او سوال کردم چرا بیشتر نویسندگانی که به عرصه ادبیات‌داستانی روی می‌آورند منحصرا افرادی هستند که درخارج از بستر دانشگاهی رشد کرده‌اند. او نیز در پاسخ گفت؛ دانشگاه جای پرورش سخنور و نویسنده و شاعر نیست و اصلا وظیفه‌ای در این قبال ندارد. نظر شما در این باره چیست؟ آیا شما هم با ایشان هم عقیده هستید که دانشگاه‌های هنر وظیفه ندارند مجسمه‌ساز، نقاش و گرافیست تحویل جامعه دهند؟
البته وظیفه دانشگاه تحویل هنرمند نیست. اما به هرحال، محیط آموزشی وظیفه ایجاد محمل‌های آموزشی، رشد و ارتقای توانمندی‌های هنر و به‌تبع آن شکل‌گیری هنرمند را دارد. محیط آموزشی ما از توان انتقال دانش بصری و تمرینات تخصصی و اشراف به چند و چون جزئیات مجسمه‌سازی معاصر کم‌بهره است و بیش از همه از مجسمه‌سازی به معنای عمومی و کارکردهای اجتماعی آن بی‌خبر است. اما بخش اساسی رشد، منش و توان هنرمند در آموزشگاه اجتماعی رخ می‌دهد. فراموش نکنیم که جامعه ما طی سال‌های گذشته دستخوش حوادث مهمی چون انقلاب اسلامی و جنگ بوده است و نسل‌های دیگر در جریان کوران اتفاقات عظیم، بدیع و متفاوت آن به ژرف‌بینی و روشنگری بدیعی دست یافته‌اند و همچنین، شرایط منحصر به فرد این جامعه اتصال رشد بی‌نظیر هنر را فراهم کرده است لذا این موقعیتی تاریخی است که هنر مجسمه‌سازی را در پرتو این تجلیات از نظر کمی وکیفی رشد دهیم و سپس انتظار موفقیت‌های جهانی از آن را داشته باشیم.
من دربرهه‌ای از زمان تصور می‌کردم هنرمندان ایرانی باید از جریان‌های معاصر و موجود درهنر مطلع باشند اما به تدریج متوجه شدم دستمایه آثاری که هنرمندان اروپایی در شاخه‌های مختلف هنری مثل نقاشی، مجسمه‌سازی، نگارگری، سفال و... ارائه می‌دهند ملهم از مفاهیم عرفانی و عاشقانه‌ای است که از شرق بویژه ایران نشأت گرفته است. اما امروز این مساله چگونه است؟ آیا هنرمندان و به‌طور مشخص، مجسمه‌سازان مثل خود شما می‌کوشند مدینه فاضله‌ای را که خود آرزوی وصالش را دارند ترسیم کنند یا اینکه به مفاهیم دیگری می‌اندیشند؟
درباره سوال شما تعابیر زیادی وجود دارد. به اجمال می‌توان گفت که انسان‌ها ابتدا نسبت به پیدایش جهان، سپس به چگونگی آن و در آخر به ابزار اندیشه یعنی به شناخت و زبان اندیشیده‌اند. گمان می‌کنم امروز نقش زبان از اهمیت برخوردار است و هر هنرمندی می‌کوشد به زبان خود و از مواضع خویش در عالم هنر سخن بگوید لذا هنرمند با 3 محور اساسی زبان، مکان و زمان مواجه است و بدون درک نقش آنان نمی‌تواند به جایگاهی که می‌خواهد دست یابد. در واقع در کار هنرمند این مولفه‌ها به عنوان قواعد کلی وجود دارد لذا می‌توان به صورت کلی اظهارنظر کرد که قابلیت‌ها و توانمندی‌های زمان و مکان و زبان هنر شرق برای مدت زیادی دست‌کم گرفته شده بود و این اقبال به هنر شرق که چندان جدید نیست و ریشه در یک قرن قبل دارد، برای امر هنر مفید و راهگشاست.
این حرف منطقی است. اما یک مشکل این میان وجود دارد و آن اینکه میان سنت و مدرنیته گیر کرده‌ایم. اگر بخواهیم از سنت‌ها و ریشه‌هایمان منفک شویم و به سمت مدرنیته برویم بی‌تردید با نواقصی مواجه می‌شویم، آن هم در دنیایی که همه کشورها می‌کوشند با حفظ سنت به ارائه آثارشان بپردازند. اگر هم بخواهیم سنتی صرف باشیم و عمل کنیم که آن هم نمی‌شود.
این تقابل عرصه‌ای گسترده‌تر از هنر دارد و در همه جنبه‌های زندگی وجامعه ما مشهود است. من گمان می‌کنم با سنت‌ها مشکلی نداریم بلکه با چگونگی تعریف و استفاده از آنها مشکل داریم. سنت‌ها با پیشینه تاریخی و فرهنگی متفاوت هستند، پیشینه فرهنگی گاهی عبارت است از اتفاقات پایان‌یافته و خاطره‌ای تاریخی اما تا کی می‌توانیم در خاطره گذشته زندگی کنیم؟ درحالی که سنت‌ها عبارت است از عمل مرسوم، جاری و فعال اجتماعی که قابلیت تغییر و تحول را داراست، بنابراین باید کوشا باشیم در جریان تحولات اجتماعی جنبه‌های مثبت و زنده سنن را از دست ندهیم. در عین حال توجه داشته باشیم سنت تداوم گذشته تا حال بوده و نیازمند تغذیه از منابع روز است. اما درباره سنت و بدعت در مجسمه‌سازی باید گفت، پس از کشف ساختار اتم و درک رابطه و نقش انرژی و ساختار در سامان‌یابی هستی، مجسمه‌سازی معاصر، معنا، منابع و شیوه عملش تحول و دگرگونی پذیرفته و کامل، وسیع و همه‌جانبه شده است. مجسمه‌سازی معاصر می‌تواند دید بصری مخاطب را ارتقا بخشد، ساختارهای انتزاعی معنادار بسازد و به‌عنوان پدیده زنده به فیزیک جسم خود، متافیزیک عطا کند.
پس نتیجه می‌گیریم تثبیت در مجسمه‌سازی فقط جزوی از آن است.
کاملا. برای مجسمه‌ساز تجربه ناشی از مسیر آفرینش، بیش از هرچیزی ارزشمند است. به گونه‌ای که گاه اثر ایجاد شده چیزی جز خاکستر این تجربه نیست. اما مجسمه پس از قرار گرفتن در فضای انسانی درگذر زمان به نشانه‌ای فرهنگی بدل می‌شود که از یک شیء فراتر می‌رود و موجد متافیزیک خاص خود می‌شود. به این ترتیب، هدف دیگر مجسمه‌سازی، پیوند مجاز و حقیقت است و بنا به تعبیری قابلیت این گستره از مجسمه‌سازی به مثابه نوعی هوش فیزیکی است. درحال حاضر، جریانات پیشرو مجسمه‌سازی به کشف ساختارها و قابلیت‌های مجسمه‌سازی چون استعاراتی فضایی می‌پردازد که سویه دیگر مجسمه سازی را گونه‌ای فلسفی ـ عملی کرده است.
شما در یکی، دو پرسش پیشین به مطلب جالبی اشاره کردید و گفتید، مجسمه‌سازی درگیر روابط انسانی می‌شود. توضیح بیشتری در این‌باره دارید؟
دامنه قابلیت مجسمه‌سازی تا آنجاست که به مثابه چیدمان، قابلیت ایجاد سپهر انسانی دارد.
به نظر شما چگونه می‌توان برای پیشرفت‌های اجتماعی مجسمه‌سازی راه باز کرد؟
در درجه نخست مجسمه‌سازی باید مورد حمایت قرار گیرد. در عین حال این هنر هم مثل دیگر هنرها نیازمند برنامه‌ریزی کلان است. امروز مجموعه‌ای از کنترل‌های اجتماعی و محدودیت‌های قانونی، موانعی را به وجود آورده است که اگر شرایط لازم مهیا نشود، مجسمه‌سازی نمی‌تواند رشد کند. تنها در این چارچوب است که مجسمه‌سازی تثبیت می‌شود و فقط به دروس دانشجویان رشته مجسمه‌سازی در دانشگاه محدود نمی‌ماند.
از ساخت مجسمه فارابی و ابن سینا چه خبر؟ هریک از اینها در چه مرحله‌ای قرار دارند؟
ساخت مجسمه ابن‌سینا به مراحل پایانی رسیده و قاعدتا باید در منطقه بلوار کشاورز مقابل دانشگاه پزشکی نصب شود، یعنی تصور شخصی من این است. برای مجسمه فارابی هم چندین طرح را در نظر گرفته‌ایم. تعاملی هم دراین راستا با پژوهشکده فارابی انجام داده‌ایم و فعلا قرار گذاشته‌ایم بر روی این طرح کار کنیم. من واقعا امیدوارم مجسمه‌سازی تا جایی که می‌شود، بتواند جایگاه خود را در جامعه بسط دهد تا به عنوان یک فرهنگ ارزشی و علمی و حتی عینی نام برده شود. به خاطر دارم امام خمینی(ره) فرمودند: مجسمه بت نیست و باید از آن استفاده شود. حالا که از منظر تخصصی به این صحبت ایشان نگاه می‌کنم، می‌بینم صحبت امام روشن‌ترین بحث در این‌باره بود. در واقع صحبت‌های ایشان منجر به باز شدن راه‌ها و فراهم شدن محمل‌های زیادی برای مجسمه‌سازی شد و باید باز‌تر هم شود.
آیا برای ساخت و تکمیل چهره فارابی سعی کرده‌اید از کتاب‌ها و منابعی که از این شخصیت باقی مانده کمک بگیرید؟
نه. به این‌خاطر که اطلاعاتی درباره چهره فارابی به شکل مکتوب وجود ندارد یا اگر هست به تعداد انگشتان یک دست است. ما سعی کردیم چهره‌ای که از فارابی ارائه می‌دهیم با ویژگی‌های انسانی و اجتماعی وی تطبیق داشته باشد زیرا خود فارابی انسان فراهم آمده‌ای از دیدگاه‌های افلاطون و ارسطو بوده است، بنابراین سعی کرده‌ایم بیشتر روی این جنبه‌ها کار کنیم و با همکاری پژوهشکده فارابی و نشانه‌شناسان فرهنگستان هنر، مجسمه فارابی را مبدل به مجمسه‌ای فرامرزی کنیم نه منطقه‌ای صرف.
مجسمه شهید چمران در حال حاضر در چه مرحله‌ای است؟
اتودهای اولیه زده شده اما به دلایل مختلف مانند مالی و اجتماعی این طرح از اجرا باز مانده است.
آقای شانس! وقتی صحبت از مجسمه‌ها و نقاشی‌های شهری ما به میان می‌آید،یک نکته به ذهن می‌رسد و آن اینکه از تصاویر و یادمان شهدا گرفته تا دیگر عناصر هنری شهری هیچ کدام در سطحی نیستند که بتوانند سواد بصری مخاطب را ارتقا بخشند. اغلب این مجسمه‌ها و نقاشی‌ها زیبا نیستند و صرف نظر از این مسائل، در سطح نازلی هم ارائه شده‌اند. فکر می‌کنید دلیل این مساله چیست؟
به این خاطر که هنر محیطی هنوز در مملکت ما جا نیفتاده، ضمن اینکه با چندین مشکل نیز مواجه است. اول اینکه هنرمندان حرفه‌ای برای هنر محیطی پرورش نیافته‌اند. دیگر اینکه خیلی از مسوولان مثل شیوه‌های قدیمی از سلیقه‌های شخصی برای انجام این کار استفاده می‌کنند. من همیشه بر این باور بوده‌ام که شهر ما چیزی شبیه خوابگاه و محل کار و رفت و آمد است اما به جنبه‌های کیفی زندگی انسان اصلا توجهی نشده و فضا و بستری برای آن تعریف نشده است. حالا من یک سوال از شما دارم؛ طی سال‌های اخیر نسبت به ازدیاد جمعیت،چند سینما در کشور ساخته شده؟ چند تا موزه تاسیس شده است؟ خب! در کشورهای دیگر و به‌طور مشخص در کشورهای پیشرفته، این روند هرساله رشد می‌کند. روی این اصل، فرهنگ‌سازی نقش بسیار مهمی دارد. این را هم درنظر بگیریم که فرهنگ‌سازی تنها یک وجه متصل نیست بلکه وجوه مختلفی دارد که باید برای هریک از آنها وقت صرف کرد.
راه‌حلی که در این میان ارائه می‌دهید، چیست؟
باید دانشکده هنر محیطی شکل بگیرد و شاید شهرداری‌ها بیش از هر ارگانی قابلیت انجام آن را داشته باشند. متاسفانه اقدامی در این مسیر صورت نگرفته است. در واقع حتی برای مجسمه‌های شهری تاکنون ضوابطي تدوین نشده است.
بهتر نیست درباره این حیطه یک اساسنامه توسط هنرمندان مجسمه‌ساز و سیاستگذاران فرهنگی تصویب شود؟
اتفاقا درسال 1374 طرح اولیه تدوین ضوابط نصب مجسمه‌های شهری آماده شد.اما درگیر کارهای اداری و مشکلات مربوطه هنوز به انجام نرسیده است. دلیل دیگری که این اساسنامه نتوانسته تاکنون به جایی برسد تغییر مداوم مدیران و عدم ثبات کارشناسان است.