الهام صادقي
وقتی نام تهران شنیده می‌شود نخستین تصوری که در ذهن‌ها شکل می‌گیرد شهر بزرگ و پر جمعیتی است که به گواه آمار، روزها 12 میلیون نفر جمعیت دارد و شب‌ها 9 میلیون شهروند در آن چشم‌هایشان را به امید فردایی بهتر روی هم می‌گذارند. با وجود این احتمالا نخستین پرسشی که درباره این کلانشهر به ذهن می‌رسد این است که تهران چگونه تهران شد و چرا به این نام خوانده می‌شود؟ شهری که بی‌شک وقتی پای شلوغی و مدت زمان رسیدن به مقصد در ترافیک آن به میان می‌آید شهری بی‌رحم و خسته‌کننده است که کارکردی جز افزودن بر بار مشکلات ساکنانش ندارد، لذا بسیاری از ایرانیان زندگی در آن را بر آرامش سکونت در شهرها و روستاهای کوچک ترجیح می‌دهند و دوست دارند تهرانی بمانند یا تهرانی شوند. به باور بسیاری از افراد تبدیل شدن به کلانشهری پرجمعیت سرنوشتی بود که آینده خانواده‌های روستایی را که در حوالی ری زندگی می‌کردند تغییر داد. کشفیات انجام شده در چشمه‌علی، دروس و بویژه قیطریه، واقع در شمال تهران قدیم، از وجود گروه‌هایی در این منطقه حکایت می‌کنند. نخستين كساني كه در اين منطقه زندگي مي‌كردند شبیه کسانی بودند که حدود هشت هزار سال پیش در چشمه‌علی اقامت داشتند. سپس اقوام دیگری در همین منطقه و منطقه مجاور دروس ساکن شدند. این افراد آریایی‌هایی بودند که از پایان هزاره دوم قبل از میلاد مسیح (ع) به این منطقه کوچ کردند. به گواه تاریخ، زمین‌های واقع در میان کوه توچال در شمال تهران و چشمه‌علی در ری باستان، در اعصار ماقبل تاریخ نیز مسکونی بوده و افرادی در آن اقامت دائم داشتند. اما اینکه از چه دورانی این روستا یا شهر، تهران نام گرفت سوالی است که در هیچ‌یک از منابع دوره قبل از اسلام از آن صحبتی نشده است. با این وجود می‌توان گفت تهران یا طهران نامی بود که برای نخستین بار در نسبت «محمد بن خماد ابوعبدالله حافظ تهرانی رازی» که محدث بود، آمده و خطیب بغدادی
- متوفی به سال 463 هجری قمری- به این شخص به‌عنوان نخستین تهرانی مشهور استناد کرده است. تاثیر این نسبت، می‌تواند ما را در پاسخگویی به این سوال یاری کند که هسته اولیه شهر حاضر و نام آن دست‌کم از آغاز دوران اسلامی وجود داشته است.
از سوی دیگر نخستین وجه‌تسمیه تهران را از عبارت «یاقوت حموی» در معجم‌البلدان می‌توان دید: «از مردی اهل ری که محل وثوق و اعتماد است، شنیدم که طهران دیهی است بزرگ که بنای آن در زیرزمین واقع است و احدی را یارای آن نیست که بدان دیه راه یابد مگر آنکه اهالی آنجا اجازت ورود بدهند.» بر این اساس می‌توان گفت تهران دهی زیرزمینی بوده است که خود گواهی بر نامگذاری آن به 2 کلمه «ته» به معنای زیر و «ران» است.
همچنین اعتمادالسلطنه در مرآت‌البلدان درباره وجه‌تسمیه تهران آورده است: «چون اهل آنجا (تهران) در وقتی که دشمن برای آنها به هم می‌رسید در زیرزمین پنهان می‌شدند، از این جهت به این اسم موسوم شده است که به «تهران» یعنی زیرزمین می‌‌رفته‌اند» و یاقوت حموی در معجم‌البلدان، تهران را توصیف کرده، می‌نویسد: «طهران به کسر «طاء» و سکون «ها» و «را» و «نون» در آخر، واژه‌ای است عجمی و ایشان تهران تلفظ کنند چون در زبان ایشان طاء وجود ندارد. این آبادی از دیه‌های ری است و بناهای آن در زیرزمین بنیان یافته است و هیچ کس جز به اراده مردم به آنجا راه نمی‌یابد و در بیشتر اوقات ایشان نسبت به سلطان وقت راه خلاف و سرپیچی می‌پیمایند».
به روایت «کربوتر» جهانگرد انگلیسی در سال 1818، در داخل شهر و به فاصله 200 تا 300 یاردی دروازه قزوین فضای وسیعی وجود داشت که در سطح آن چاه‌هایی به چشم می‌خورد که به خانه‌های زیرزمینی منتهی می‌شد. شاید این امر اصلی‌ترین دلیل ابتلای مردم تهران به انواع تب‌ها در آن دوران بود زیرا خانه‌های مسکونی‌ای که در میان مزارع در زمین‌های آبیاری شده حفر می‌شدند مرطوب بودند اما در نوشته های «کلاوبخو» سفیر پادشاه کاستیل و لئون (اسپانیا) در دربار تیمور لنگ آمده است که در تهران خانه‌هایی وجود دارد که تنها بخشی از آن در سطح زمین واقع است. امنیت خانه‌های زیرزمینی و نفوذناپذیر بودن باغ‌های محصور در دل تهرانی‌ها اطمینانی به وجود می‌آورد که به آنها امکان می‌داد اغلب بر ضد حکام سر به شورش بردارند. حاكمان هم با آنها مدارا می‌کردند و چون ضمانت اجرایی وجود نداشت تهرانی‌ها از پرداخت هرگونه مالیاتی عملا سر باز می‌زدند. تغییر تدریجی شیوه خانه‌سازی و ایجاد خانه‌هایی در روی زمین که امنیت آنها باید از سوی قدرت حاکم تضمین می‌شد به تدریج به این منطقه شکل دیگری داد. از سوی دیگر حمله مغول (در سال 617 هجری قمری)، به شهرری و اضمحلال آن در دوران ایلخانان و تیموریان که با سرکوب قیام ورامین در قرن هفتم هجری قمری همراه بود و سپس مهاجرت‌هایی که به این منطقه می‌شد جمعیت این ده را که امروز به کلانشهری تبدیل شده است روز به روز افزایش داد تا تهران تبدیل به تهران شد.