رضا خسروی:
همایون اسعدیان این روزها فیلم تحسین شده «طلا و مس» را بر اکران سینماها دارد. این فیلم درباره طلبه جوانی به نام «سیدرضا» است که برای شرکت در درس اخلاق از خراسان با خانواده‌اش به تهران می‌آید و متوجه بیماری خاص همسرش «زهرا سادات» می‌شود. در روزهایی که سینما در تسخیر آثار نازل هستند تماشای «طلا و مس» امیدها را به جادوی سینما زنده می‌کند و بار دیگر هشدار می‌دهد که سینما هنوز زنده است... .
همه چیز از یک طرح 2 صفحه‌ای شروع شد
اسعدیان درباره چگونگی شکل‌گیری «طلا و مس» چنین می‌گوید: «همه چیز از یک طرح 2 صفحه‌ای شروع شد. در طول 9 ماه گفت‌وگوهایی که بین من و حامد محمدی صورت می‌گرفت، فیلمنامه اصلی شکل گرفت. طبیعتا در این چند ماه هم مراحل تحقیقی صورت می‌گرفت و هم تجربه‌های دیداری پیش آمد و پالس‌هایی که از طرف منوچهر محمدی داده می‌شد با تجارب من مخلوط می‌شد تا ما بتوانیم به این شکل از داستان برسیم». منوچهر محمدی، تهیه‌کننده‌ای است که تجربه تهیه 3 فیلم درباره روحانیت را در کارنامه دارد. اسعدیان درباره آشنایی شخصی‌اش با قشر طلبه‌ها می‌گوید که تجربه ارتباط با این قشر را نداشته. او ادامه می‌دهد: «تحقیقات میدانی برای این کار صورت گرفت. برای مثال من روزها می‌رفتم در مدرسه «صدر» اصفهان می‌نشستم و فقط طلبه‌ها را نگاه می‌کردم و به رفتارها و حالت‌هایشان دقت می‌کردم، حتی سعی می‌کردم تشخیص بدهم که هر کدام برای چه هدفی به حوزه آمده‌اند. بعضی برای این بود که فقط در نهایت امام جماعت شهر یا روستای خودشان بشوند، بعضی دیگر می‌خواستند مدارجی را طی کنند و به مرحله خارج برسند، برخی دیگر هم صرفا دغدغه علم‌آموزی داشتند و من با نگاه کردن یا حتی ارتباط برقرار کردن با آنها سعی می‌کردم بیشتر این قشر را بشناسم و البته تنها شناخت من هم نبود، در کنارش شناخت حامد و منوچهر محمدی با آنچه من از زندگی این قشر درک کرده بودم ترکیب شد و در نتیجه این شناختی به‌وجود آمد که مخاطب روی پرده می‌بیند».
منکر اشکالات فیلم نیستم
برخی از روحانیونی که فیلم را دیده‌اند معتقدند با وجود ارزش‌های فیلم، اشکالاتی هم دارد و دارای ضعف‌هایی در شخصیت‌پردازی است. اسعدیان در این باره چنین پاسخ می‌دهد: من هم منکر آن نمی‌شوم ولی سعی داشتیم در زمانی که داشتیم شناختی به دست بیاوریم. او اضافه می‌کند: البته این را بگویم که مهم شناخت زندگی یک طلبه نبود و قرار نبود زندگی یک طلبه را به مخاطب بشناسانیم چون این قضیه دغدغه من نیست؛ دغدغه من بحرانی است که در زندگی آنها به‌وجود می‌آید که می‌توانست برای خیلی‌ها پیش بیاید و لزوما قرار نبود به زندگی یک طلبه بپردازیم بلکه از این قضیه استفاده کردم که این بحران را در یک زندگی سنتی و مذهبی نشان بدهیم و تلاش کردیم تا این داستان به شکل باورپذیری به مخاطب عرضه شود.
واقعه منفی به جای شخصیت منفی
«طلا و مس» از معدود فیلم‌هایی است که شخصیت منفی ندارد. برخی هم به همین علت از فیلم خرده گرفته‌اند که در یک درام این نقش منفی است که داستان را پیش می‌برد. اسعدیان می‌گوید: «درست است که در «طلا و مس» شخصیت منفی نداریم اما یک واقعه منفی داریم که مثل شخصیت عمل می‌کند و آن هم بیماری است و شخصیت‌ها کاملا خاکستری هستند و نقش مثبت در آن وجود ندارد، اتفاقا می‌خواهیم بگوییم که سیدرضا ضعف‌هایی هم دارد.» او ادامه می‌دهد: «اگر دقت کرده باشید این آدم بسیار خودخواه است، فقط به‌خاطر اینکه تاکید ما در فیلم روی این مساله بسیار ضعیف است شاید خیلی دیده نشود. سیدرضا شخصیتی است که در عین حالی‌که طلبه اخلاق نظری است اما دختر بچه فالگیر را نمی‌بیند یا وقتی زنش می‌گوید شعله گاز را خاموش کن به کلی فراموش می‌کند و این ضعف یک شخصیت است که فقط خودش را می‌بیند. این شخصیت منفی نیست بلکه کاملا خاکستری است و بقیه نقش‌ها هم همینطور اما سیدرضا در تقابل با بیماری زنش است که به مرحله بالاتری در عشق می‌رسد و به زندگی توجه می‌کند و برای پیرامونش دغدغه پیدا می‌کند». این کارگردان می‌گوید: «در آخر فیلم ما 2 شخصیت داریم که یکی در آستانه فلج شدن است و دیگری مشکل بینایی پیدا کرده است و قاعدتا فیلم تلخی می‌شود اما در اینجاست که نشان می‌دهیم تا وقتی محبت و عشق هست، امید هم به‌وجود می‌آید و اگر امید باشد، تحت هر شرایطی می‌شود زندگی کرد. سیدرضا و زهراسادات در حقیقت به این مرحله رسیده‌اند. آینده‌ای که برای آنها در نظر گرفته می‌شود خیلی آینده خوشایندی نیست اما چون به این عشق رسیده‌اند و امید را پیدا کرده‌اند، سختی‌ها را پشت سر می‌گذارند و می‌خواهند از کنار آنها بخوبی بگذرند. حرف فیلم هم همین است که در این دنیایی که بحران‌های زیادی وجود دارد و بی‌اخلاقی بشدت جامعه را فراگرفته و به سرعت هم پیش می‌رود، تنها چیزی که ارزش دارد عشق و محبت به عزیزان است که این حرف را آن معلم اخلاق هم انتهای فیلم می‌گوید که آن کیمیایی که همه دنبالش هستند محبت است».
قصه زهراسادات
قصه «طلا و مس» در نظر اول درباره سید‌رضاست اما به مرور شخصیت زهراسادات محور می‌شود. اسعدیان خودش چنین بیان می‌کند: «موقعی که طرح آقای محمدی قرار شد به فیلم تبدیل شود، شخصیت اصلی ما سیدرضا بود. هر قدر رفتیم جلو دیدیم زهراسادات دارد اصلی می‌شود. چون به خاطر تبعات بیماری او اتفاقات رخ می‌داد. من این را از اول نمی‌دانستم». او ادامه می‌دهد: «حتی در صحنه‌هایی که زهراسادات نیست حضوری قوی دارد. همان اوایل سر صحنه به یکی از همکاران گفتم، ببینید انگار اصلا قصه سیدرضا نیست، قصه زهراسادات است و این لحظه به لحظه به‌وجود آمد». اسعدیان نحوه بازی نگار جواهریان را که به واسطه این نقش موفق به دریافت سیمرغ بهترین بازیگر زن جشنواره هم شد، در این باره موثر می‌داند و می‌گوید: «البته خانم جواهریان در این قضیه بشدت تاثیر داشت یعنی اگر بازیگر دیگری بود، ممکن بود کمرنگش کنیم اما اینقدر او این نقش را خوب و دلنشین ایفا کرد که نقش را پرداخت بیشتری کردیم».
ساختن یک فیلم اکشن ساده‌تر بود
در ادامه گفت‌وگو به بحث سادگی «طلا و مس» می‌رسیم. اسعدیان جمله معروف «سعی کن مثل حکما فکر کنی و مثل عوام صحبت کنی» را مطرح می‌کند و تاکید می‌کند: «این جمله سال‌هاست که ذهن مرا مشغول کرده است. به این توجه کرده‌ام که حرفی نزنم که در عین عوامانه بودنش خیلی اغراق‌آمیز بیان شود اما متاسفانه امروزه خیلی باب شده که ظاهری به حرفمان بدهیم که همه فکر کنند خیلی حرف بزرگی است در حالی‌که اصلا این‌طور نیست. با این ذهنیتی که داشتم تمام تلاشم را کردم که این فیلم سهل و ممتنع و به نحوی باشد که ابتدا فکر کنیم فیلم چیزی نیست اما زمانی که با آن ارتباط برقرار کردیم، بفهمیم که خیلی حرف برای گفتن دارد. این جمله آندره ژید هم در پس ذهن ما بود که «سعی کن عظمت در نگاه تو باشد نه در آنچه به آن می‌نگری». در این فیلم هم خیلی سعی کردیم که به نگاهمان نوعی عظمت بدهیم». او ادامه می‌دهد: «این مبنای قصه من بوده که قصه‌ای ساده را روایت کنیم و کارگردانی و دکوپاژ به ظاهر ساده را برای آن انتخاب کنیم ولی قطعا به تک‌تک این نماها فکر شده است. ساختن یک فیلم اکشن به مراتب ساده‌تر از این است که بخواهیم لحظه‌ها را زیبا نشان دهیم و این ممکن نیست مگر اینکه به تمام این لحظه‌ها فکر شده باشد. این فیلم در فضای 2 اتاق کوچک می‌گذرد پس هر نما باید جذابیت داشته باشد و همه اینها مشغولیت ذهنی من در زمان ساخت این فیلم بوده و آنچه از واکنش‌ها نسبت به آن فهمیده‌ام از قرار معلوم در بیان آن هم موفق عمل کرده‌ایم».
سینما و فیلم‌های راحت‌الحلقوم!
«طلا و مس» برخلاف پیش‌بینی‌ها فیلمی موفق در گیشه است. اسعدیان در پاسخ به این نکته که با همه ارزش‌های آثاری چون «طلا و مس»، احتمال موفقیت اینگونه فیلم‌ها در گیشه کمتر است، جوابی اینچنین دارد: «متاسفانه سینما کم‌کم به سمتی پیش رفت که فیلم‌هایی در سینما آمدند که به تعبیری راحت‌الحلقوم و صرفا برای خندیدن است و خود به خود سینماداری بر این قضیه حاکم شد.از یک طرف این جریان حاکم شد وسینماگران به تهیه‌کنندگان خط فیلمسازی می‌دهند و اتفاق دوم این است که متاسفانه در سینماي ما بعد از اینکه فیلم ساخته شد دیگر سرمایه‌گذار خرجی برای تبلیغات آن نمی‌کند. برای مثال فیلمی مثل «طلا و مس» که مخاطب آن قشر خاصی است، چون از ستاره استفاده نکرده، صرفا با تبلیغ است که می‌تواند به مخاطب خودش معرفی شود هرچند که این اتفاق درباره فیلم ما رخ نداده اما در سینمای ایران اینگونه فیلم‌ها بعد از ساخته شدن رها می‌شوند در حالی‌که اگر رها نشوند، فروش خوبی خواهند داشت.»
اقشار مختلف خوراک فرهنگی می‌خواهند
البته اسعدیان به نکته ظریف دیگری هم اشاره می‌کند: «ما باید در سینما برای تمام اقشار جامعه خوراک تامین کنیم. مشکلی که هست سر این است که یک نوع فیلم نباید همه بازار را بگیرد، یعنی اشکال در این است که در یک فصل اکران 3 تا از این فیلم‌ها با هم اکران می‌شوند و جا برای فیلم‌های جدی باقی نمی‌گذارند. مثلا شهرستان‌ها خوراک خاص خودشان را می‌خواهند خیلی جاها اصلا نمی‌روند «طلا و مس» ببینند. حوصله این فیلم‌ها را ندارند. ما کشوری هستیم با اقشار مختلف؛ خرده‌فرهنگ‌های مختلف و همه اینها خوراک فرهنگی می‌خواهند. «طلا و مس» طبیعتا خوراک فرهنگی همه سینماروهای ایران نیست. باید شرایطی فراهم شود که هر قشر فیلم خودش را ببیند».
تقدیر از عوامل فیلم «طلا و مس»
پس از تقدیر چند موسسه و سازمان از «طلا و مس» مسوولان شهرداری هم مراسمی برای تقدیر از عوامل تولید این فیلم برگزار کردند.این مراسم روز چهارشنبه با حضور امیر خوراکیان، سیدهادی منبتی، علی‌اکبر قاضی‌نظام، منوچهر محمدی، همایون اسعدیان، بهرام دهقانی، بهروز شعیبی، حامد محمدی، آریا عظیمی‌نژاد، مجید کریمی و مرجان گلزار در خانه شهریاران جوان برگزار شد. هادی منبتی معاون هنری سازمان فرهنگی - هنری شهرداری تهران در ابتدای این مراسم با اشاره به اینکه پروسه مشارکت شهرداری در فیلم «طلا و مس» از زمان سومین دوره جشنواره فیلم شهر شکل گرفت، گفت: روند پروسه مشارکت سازمان در پروژه طلا و مس از زمانی بود که سومین دوره جشنواره فیلم شهر را در دست برگزاری داشتیم که قاعدتا برای برگزاری جشنواره تولید فیلم‌های مختلف را در دست داشتیم که «طلا و مس» و «طهران - تهران» به عنوان 2 فیلمی بودند که به سازمان ارائه شدند و طرح‌های آنها مورد تصویب واقع شد. در ادامه این مراسم منوچهر محمدی تهیه‌کننده فیلم سینمایی «طلا و مس» با اشاره به اینکه دومین همکاری خود را با سازمان فرهنگی - هنری در فیلم «طلا و مس» تجربه کرده است، اظهار داشت: وقتی ایده «طلا و مس» شکل گرفت دوستان که در مجموعه بودند مایل شدند تا در این پروژه حضور داشته باشند اما نکته‌ای که برای من در مجموعه حائز اهمیت است این است که ما یک سری نهادهایی را با سرمایه‌های چند ده میلیاردی داریم و یک سری آدم‌های با انگیزه‌ای را داریم که بعضی مواقع این سرمایه‌ها با این آدم‌های با انگیزه تلاقی می‌کنند و برخی مواقع نیز سرمایه‌ها هدر می‌روند. وی تصریح کرد: بعضی مواقع این تلاقی‌ها حاصل تفکر مدیران هوشمند است و شاید اگر بخواهیم ارزیابی از مدیران داشته باشیم، می‌توان به همین تلاقی‌ها اشاره کرد و امیدوارم آقای خوراکیان نیز همانند آقای شوشتری با توجه به سوابق فرهنگی که دارند، بتوانند با سایر همکاران من کارهایی را انجام دهند.