۲۰/آبان/۱۴۰۵
|
۰۹:۵۹
نگاهی تحلیلی به محتوای روایی فیلم «خط‌ویژه»

مرز باریک مشروع و نامشروع!

محمدصادق صمدی: خط ویژه از آن دست فیلم‌هایی است که به لحاظ کیفی قابل قبول بوده و جزو فیلم‌های خوش ساخت قرار می‌گیرد. بازی میلاد کی‌مرام در آن پسندیدنی است و تیتراژ ابتدایی فیلم فضای جالبی از متن می‌سازد. المان‌هایی که وجه اشتراک فیلم‌های هالیوودی است نیز در آن وجود دارد و در کل محصول استانداردی محسوب می‌شود. به لحاظ بصری جذاب است و فیلمنامه آن نقصی که مخاطب را آزار بدهد ندارد و همه اینها از آن یک اثر خوب می‌سازد اما به لحاظ محتوایی مواردی در آن وجود دارد که نمی‌توان از کنار آنها به‌راحتی گذشت.
فضای کلی، داستان عده‌ای جوان تحصیلکرده را به نمایش می‌گذارد که در جریان یک اختلاس مالی قرار می‌گیرند و سعی می‌کنند سهم(!) خود را که در فیلم از آن به عنوان حق(!) یاد می‌شود، بردارند. (توضیح بیشتر، داستان را برای آنها که این فیلم را ندیده‌اند فاش می‌کند.) اما ماجرای روایت هالیوودی است مشابه اسطوره انگلیسی رابین هود. در واقع نگاه فیلمنامه نگاهی است که قانون جنگل را مشروعیت بخشیده و دزدی از دزد کفایت می‌کند تا مال ربوده شده را به اصطلاح حلال کند! در پایان نیز قهرمان داستان قهرمان مردم می‌شود و نگاه مردم هنگام دستگیری قهرمانان فضایی را برمی‌انگیزد که دستگیری آنها را مجاز نمی‌شمرد. اگرچه در دیالوگ‌هایی از فیلم به نامشروع بودن این کار اشاره می‌شود اما در جریان کلی داستان به مخاطب این باور القا می‌شود که قهرمان داستان حق دارد سهم بیشتری را از پول ربوده شده که مال مردم است از بانک بردارد و حتی از آن برای حل مشکلات مالی مردم بذل و بخشش کند و این کار نه تنها نکوهیده نیست بلکه کاملا مشروع و مقبول جلوه می‌کند و تاثیری که مال حرام بر زندگی مردم می‌گذارد نادیده گرفته می‌شود. طبیعتا هیچکس مدعی فسادی که همانند تمام دنیا در کشور ما نیز بعضا وجود دارد، نیست و فاصله طبقاتی نیز امری نیست که بتوان منکر آن شد اما نویسنده داستان نگاهی عادلانه به موضوع نکرده است! اولا غالب جامعه شهروندانی هستند خسته از زندگی و گرفتار مشکلات مالی که همانطور که در فیلم مشاهده می‌شود بیشتر آنها برای گذران زندگی خود به هر کاری از مشروع و نامشروع دست می‌زنند و در کمال تعجب و در مغایرتی روشن با واقعیت بر اقبال راه‌های نامشروع در میان مردم صحه گذاشته می‌شود. اساسا در فیلم مردم انسان‌هایی هستند گرسنه و بدون کرامت که هدف وسیله‌شان را توجیه می‌کند و ثانیا با این فرضیه غلط که هر کسی از مردم در ثروت اغنیا شریک است، نگاهی نامعقول به مساله توزیع ثروت در فیلم تئوریزه می‌شود و مردم مجاز می‌شوند به هر وسیله‌ای متوسل شوند تا به زندگی خود سر و سامان بدهند. عنوان فیلم نیز جالب توجه است؛ «خط‌ویژه» تلمیحی عیان دارد و همان معبری است که «خودرو‌های ویژه» از آن عبور می‌کنند. اشاره این عنوان به ‌ویژ‌ه‌خواری است که متاسفانه آن هم قابل دفاع نیست و پرونده‌های متعدد مربوط به آن در دستگاه قضایی پیگیری می‌شود اما تعمیم فساد به دولت در حاشیه داستان غیرقابل انطباق بر واقعیت است. قسمتی از فیلم نیز خانواده ثروتمندی را نشان می‌دهد که با گروه رانتخواران قدرتمند همکاری می‌کنند. این صحنه در کنار دیالوگ‌های بسیاری که در جریان فیلمنامه اغنیا را متهم به رانتخواری و کسب نامشروع می‌کند نتیجه‌ای را در ناخودآگاه مخاطب شکل می‌دهد که پیوندی ناگسستنی در میان این دو قشر وجود دارد و استثنایی هم در آن قائل نمی‌شود؛ نکته‌ای که هم خلاف عدالت است و هم سنت. اگرچه ثروت و قدرت دو مقوله بعضا لاینفک از هم هستند اما مشروع یا نامشروع جلوه دادن هر یک از این دو بدون در نظر گرفتن استثنائات و فراوانی هر یک امری خلاف است و تبعات فرهنگی منفی یک چنین نگرشی برای هر کسی در جامعه بدیهی است. این نکته‌ها که در فیلم بر آنها تاکید می‌شود مغایرت‌هایی اساسی با واقعیت دارد چرا که اولا تعداد آنهایی که برای گذران زندگیشان به هر کاری تن می‌دهند اندک است و ثانیا دزدی از مال دزدی آن را حلال نمی‌کند و بدتر از آن امکان صدقه‌دادن و هبه‌کردن از آن وجود ندارد. در دیالوگی دیگر به این اشاره می‌شود که پول حرام را وارد زندگی مردمی نکنند که عمری با پول حلال زندگی کرده‌اند (قریب به مضمون) و این اگرچه دیالوگ صحیحی است اما در جریان داستان و حتی در همان سکانس با برخورد شخصیت‌های پررنگ‌تر مواجه و باعث می‌شود حتی مخاطب نیز این نگرش را به سخره بگیرد. ثالثا این اصل شرعی و اجتماعی که اساس بر برائت و صحت است قویا در داستان مورد هجوم قرار می‌گیرد و توصیفی کاملا بر عکس از واقعیت ارائه داده می‌شود. در واقع گفتمانی ارائه می‌شود که در آن هر ثروت یا قدرتی منشأیی نامشروع و غیر عادلانه داشته و هرجا که ثروتی انباشته شده «قطعا» حق دیگران در آن نهفته است و حقی ناحق شده است و این به تمام طبقات بالای جامعه چه به لحاظ اقتصادی و چه در بعد اجتماعی به‌صورت خلافی تعمیم داده می‌شود.  بعضا این برداشت غلط در گفتمان ناصحیح دینی نیز وجود دارد و منشأ آن حدیثی از امیرالمومنین است با همین مضمون. درحالی که منظور حدیث شیوه به‌دست آوردن آن مال نبوده است و بلکه انباشت آن است که مورد مذمت قرار گرفته و حق مستضعفین از آن داده نشده نه اینکه از حق مستضعفین به‌وجود آمده چونان‌که در فیلم القا می‌شود! و طبق آن اصل برائت و صحت در دین زیر سوال می‌رود. این نوع نگاه که نگرشی ذاتا غیر بومی و غیر دینی است و بویژه پس از عصر رنسانس که مساله مالکیت، حلال و حرام بودن اموال و... در غرب بازتعریف شده تبیینی اجتماعی پیدا کرده است؛ پیش از این نیز با امثال داستان رابین هود که در کمال تعجب ساعت‌های زیادی را در شبکه آموزش! رسانه ملی به خود اختصاص داده فرهنگ‌سازی شده که با آموزه‌های اسلامی و احکام شرعی مغایرت‌های فراوان دارد. اصولا مساله توزیع ثروت از آن دست بحث‌های کلان است که پرداختن به آن در این مقال موجز نمی‌گنجد اما آنچه در این فیلم و در تمام همانند‌های هالیوودی‌‌اش و بویژه در داستان رابین‌هود پیگیری می‌شود نگاهی نامشروع است. مساله مالکیت، مساوات، عدالت، مشروع و نامشروع بودن درآمد و ثروت و امثالهم موارد مهمی است که باز تعریف ناصحیح آنها قابل اغماض نیست چرا که اینها تعاریفی هستند که در برخورد طبقات مختلف جامعه، در وضعیت درآمد و در حلال و حرام بودن مال افراد تاثیر مستقیم دارند و اکران و تولید چنین محصولاتی نیازمند نظارتی دقیق‌تر و موشکافانه‌تر است. اگرچه ریزه‌کاری‌های قابل‌توجهی در فیلم وجود دارد که  نیازمند بررسی است اما شاید دومین عنوان کلیدی که در داستان آن بیان می‌شود، توجیه‌کردن وسیله برای دستیابی به هدف است. نکته‌ای که اگرچه در ظاهر بسیاری اشتباه بودن آن را درک می‌کنند اما با شدتی غیرقابل توصیف و با ظرافتی مثال‌زدنی در عمده محصولات هالیوود تبلیغ و تبیین می‌شود؛ مساله‌ای که در زندگی خصوصی هر یک از ما نیز بروز دارد و کافی است قبح آن در موارد موثر شکسته شود تا توجیه وسیله با هدف ابواب بیشماری را در زندگی مردم باز کند که نتیجه آن به‌قدری روشن و به حدی نگران‌کننده است که نیاز به توضیح نداشته باشد. جامعه‌ای را تصور کنید که مانند همین قهرمانان فیلم و تنها در همین یک مورد خاص که مساله مشکلات مالی است مردم آن با توجیه وسیله به‌وسیله هدف دست به‌دزدی به عناوین مختلف از یکدیگر بزنند! بویژه که دزدی ظواهر مختلفی دارد و از کم‌فروشی خرده‌فروشان گرفته تا رفتار پزشکان و غش در معامله و... را شامل می‌شود. در این حالت اولا سنگ روی سنگ بند نمی‌شود و ثانیا مال حرام است که با توجیهی عمومی در جامعه تزریق می‌شود و حاصل آن می‌شود قاتلین کربلا که امام در توصیفشان می‌فرماید: ملئت بطونهم من الحرام.

ارسال نظر
captcha
پربیننده