حجت‌الاسلام والمسلمین سیدسعید لواسانی:
بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِیم
إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِینَه لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا (7) وَ إِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَیْها صَعِیداً جُرُزاً (8)
آیه 7: إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِینَه لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً
ترجمه: بی‌گمان ما هرچه روی زمین است، زینتی برای آن قرار دادهایم تا ایشان را بیازماییم که کدامیک از آنان نیکوکارتر هستند.
زینت زمین و زینت انسان
آیات هفتم و هشتم، ادامه تسلی به رسول اکرم(ص) [المیزان: 13/237] و تبیین دلیل رویگردانی کافران از ایمان است. [البحر المدید: 3/247] در آن روشن می‌شود که مشکل کافران، آن است که گرفتار وهم هستند و تصور می‌کنند که هدف آفرینش آنها زندگی دنیوی و زیبایی‌های موقت دنیوی است. زیبایی‌های طبیعی چون زیبا هستند، چشمان آدمی را نوازش و به خود جلب می‌کند اما باید توجه داشت که آنها زینت زمین هستند، نه جان انسان زیرا زوال‌پذیرند و جان انسان تنها در ابدیت آرامش می‌گیرد. هر آنچه در زمین است، زینت زمین است نه زینت ما و این نکته بسیار مهمی است که اگر به آن توجه کنیم، به مال و امکانات مادی خود غره نمی‌شویم بلکه می‌دانیم همه این امور رفتنی هستند: «الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِینَه الْحَیاه الدُّنْیا» [کهف: 46] اما زینت ما چیست؟ طبق آیه 7 سوره مبارکه حجرات؛ خداوند ایمان را زینت ما قرار داده است: «وَ لکِنَّ الله حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُم» یعنی خداوند هرچه در زمین است، زینت خود زمین قرار داد اما ایمان را زینت بشریت مقرر فرمود. بنابراین ما هرچه در این دنیا به دست آوریم، هرچند زیبا و دوست‌داشتنی باشد، زینت ما نیست بلکه زینت زمین است و تنها ایمان زینت ماست زیرا انسان برای دنیا آفریده نشده بلکه انسان برای آخرت آفریده شده است: «وَ ما هذِهِ الْحَیاه الدُّنْیا إِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَه لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُون» [عنکبوت: 64] پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: «مَا خُلِقْتُمْ لِلْفَنَاءِ بَلْ خُلِقْتُمْ لِلْبَقَاءِ وَ إِنَّمَا تُنْقَلُونَ مِنْ دَارٍ إِلَى دَارٍ» [بحار الانوار: 58/78] «شما برای نابودی آفریده نشدید بلکه برای باقی‌ماندن آفریده شده‌اید، و جز این نیست که از خانه‌ای (که خانه نابودی و نیستی است) به خانه‌ای (که خانه همیشگی و ابدی است) منتقل می‌شوید». بنابراین باید با چیزی به آخرت وارد شویم که به کار ما بیاید و آن تنها ایمان است، ایمان واقعی که در ذیل آیه دوم همین سوره دیدیم که حتما همراه عمل صالح است. پس زینت واقعی انسان ایمان است اما باغ و خانه و فرش و ماشین و همه امکانات مادی و دنیوی از ما گرفته می‌شود و چیزی که از ما جدا شود، یقینا نمی‌تواند زینت ما باشد و نباید به آن دلبسته شویم اما شیطان گاهی چیزهایی را برای انسان زینت می‌دهد که آنها زینت‌های بدلی هستند: «زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیاه الدُّنْیا» [بقره: 212] که بعداَ حسرت می‌خوریم که چگونه فریب خوردیم: «یا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ الله» [زمر: 56] «دریغا بر آنچه در حضور خدا کوتاهى ورزیدم».
هدف آفرینش زینت‌های زمینی
اما هدف از این زینت‌های زمینی چیست؟ آزمون بشر است که چه کسی نیکوکردارتر است: «لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» آیه 14 آل‌عمران می‌فرماید: «زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَناطِیرِ الْمُقَنْطَرَه مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّه وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَه وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْث ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاه الدُّنْیا وَ الله عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآب» «دوستىِ خواستنی‌هایی از زنان و پسران و اموال فراوان از زر و سیم و اسبهاى نشاندار و دام‌ها و کشتزار براى مردم آراسته شده، حال آنکه این جمله، مایه بهره‌وری‌های زندگى دنیاست و فرجام نیکو نزد خداست.» یعنی این خواستنی‌ها، زینت زندگی دنیاست زیرا انسان معجونی از دو بُعد است: بُعد نخست جسم و بدن او است: «إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِین» [ص: 71] دوم روح او «وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» [ص: 72] بنابراین دو کشش دارد هم کشش غریزی و طبیعی به دنیا و طبیعت و هم کشش فطری به خدا و عالم ملکوت. از میان این دو بعد روح اصل است و بر جسم حاکم است و از میان این دو کشش، کشش فطری است که اصالت دارد. منتها خداوند هر دو را در دسترس انسان قرار داده تا او را بیازماید که آیا می‌تواند تشخیص بدهد که دنیا موطن و جایگاه او نیست بلکه دنیا جایگاه عمل نیکو یعنی عقل‌ورزی، پرهیز از محارم الله و فرمانبرداری خداست. پیامبر اکرم(ص) در تفسیر آیه می‌فرمایند: «لیبلوکم أیکم أحسن عقلا و أورع عن محارم‌الله و أسرعکم فی
طاعه‌الله» [المیزان: 13/239] «شما را می‌آزماید که کدام یک از شما عقل نیکوتر و نسبت به محارم الله پرهیزکارتر و در فرمانبرداری سریع‌تر هستید».
آیه 8: وَ إِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَیْها صَعِیداً جُرُزاً
ترجمه: و ما آنچه را بر آن است، قطعا بیابانى بىگیاه خواهیم کرد.
استعاره‌ای درباره زندگی دنیا
در ادامه می‌فرماید: هنگامى که آزمون به پایان رسد، آنچه را روى زمین است از بین مىبریم و آن را به صورت خاکى بىگیاه و جایى که مورد رغبت نباشد درمىآوریم و این مَثَل زندگی دنیاست که همچون زمینی بی‌گیاه می‌شود که هیچ رغبتی به آن نیست. بنابراین آنچه در زمین است در حقیقت برای زمین زینت است و برای انسان، وسیله آزمون و سرگرمی‌هایی در زندگی دنیا. اما چه کسی این سرگرمی‌ها را برای انسان زینت قرار داده است؟ شیطان؛ «وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ ما کانُوا یَعْمَلُون» [انعام: 43] این امور در حقیقت زینت نیستند بلکه وسیله آزمون هستند، همسر، فرزند، امکانات مالی و باغ و بوستان، مزرعه و اسب و... همگی وسیله و محک آزمون هستند که ای انسان در دنیا چه کردهای؟ توجه هم بشود که هرچه خداوند داده زیبا و «زینه الله» است، و چون زیباست، برای انسان حلال است: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَه الله الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ» [اعراف: 32] اما هیچ‌کدام از آنها هدف انسان نیستند بلکه مواهب الهی هستند که خداوند برای بندگان خود آفریده اما نباید زینت داخلی انسان شوند زیرا زینت‌های دنیا از دست انسان می‌رود و سرنوشت نهایی انسان، تنها با زینت درونی رقم می‌خورد. حقیقت این زینت‌ها «صعیداً جرزاً» است. «صعید» «سطح زمین» را گویند. «جرز» «زمینی است که در آن گیاه نمی‌روید، مانند اینکه زمین تخم گیاهان را می‌خورد.» [المیزان: 13/237] بنابراین می‌فرماید: «ما زمین را بعد از آبادى ویران مىکنیم و سطح آن را صاف و هموار مىکنیم طورى که خشک و فاقد گیاه باشد.» [مجمع البیان: 6/695] به تعبیر دیگر؛ هدف از زیبایی‌های دنیایی آزمودن مردم است تا نیکوکار مشخص شود اما وقتی زمان کوچ رسید و مدت سکونت آنها در زمین پایان یافت، زمین خشک و بی‌گیاه می‌شود و همه چیز از دست انسان می‌رود. و این حقیقت زندگی انسان است بنابراین دلیل اعراض کافران، سرگرمی به زندگی مادی است. و ای رسول ما از اعراض آنها غمگین نباش، آنها درگیر آزمون ما هستند. بنابراین آیه «وَ إِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَیْها صَعِیداً جُرُزاً» معنایی کنایی و استعاری دارد که مقصود از آن قطع رابطه انسان و بهره‌های زندگی دنیاست که در زمین یافت می‌شود. [المیزان: 13/238 ]