علی‌اصغر یوسف‌نژاد*
مجلس هشتم توقعات و انتظاراتی از آیین‌نامه داخلی مجلس داشت که باید براساس نظرات نمایندگان تغییراتی در آیین‌نامه موجود انجام می‌شد. بر همین اساس کمیسیون تدوین آیین‌نامه از روز اول مجلس وارد دستور کار شد و به دلیل اهمیتی که قانون آیین‌نامه داخلی مجلس داشت و به جهت اینکه یک بستر برای حرکت و یک خط‌مشی برای فعالیت‌های مجلس است، در همه جلسات دکتر لاریجانی و آقای حداد‌عادل با وجود اینکه عضو کمیسیون نبودند، در کمیسیون حضور داشتند و حتی در همه جلسات تدوین آن رئیس کمیسیون تدوین آیین‌نامه دوره هفتم، دکتر بهرامی هم حضور داشت و نظرات مجلس قبل را نیز مطرح کرد. اما به دلیل اینکه موضوعات گستردگی زیادی داشت، قرار بر این شد که مفادی از آیین‌نامه که مجلس با آن درگیر است و اهمیت بیشتری دارد در کمیسیون زودتر به آنها پرداخته شود. نخستین نکته که در تدوین آیین‌نامه مورد توجه قرار گرفت این بود که مجلس به جایگاه اصلی خودش که قانونگذاری و نظارت بر اجراست، نزدیک شود و مسیر و جهتی شکل گیرد که در راس امور بودن مجلس حفظ شده، بعد نظارتی قوی شود و در بعد قانونگذاری از جایگاه مناسب‌تری برخوردار شود. به‌همین خاطر در بعضی از مواقع موادی که مرتبط با انجام وظیفه به نحو مطلوب بوده، بیشتر مدنظر قرار گرفته است. کمیسیون اصل 90 که کمیسیونی مشخص و ثابت در قانون اساسی و براساس اصل 90 قانون اساسی بوده، موقعیت مناسب‌تری پیدا کرده و از حالت انزوا به دور شده و قرار شد به عنوان کمیسیونی تخصصی که از اعتبار خاصی برخوردار است، بتواند ایفای نقش کند. به همین خاطر قرار شد که شکل‌گیری کمیسیون اصل 90 به اعتبار اعضای اصلی آن که 7 نفر هستند شکل بگیرد و باقی روسا یا نایب رئیسان کمیسیون‌های دیگر هم بتوانند در آنجا به عنوان عضو کمیسیون حضور داشته باشند. در ارتباط با انجام وظایف و نظارت بر دستگاه‌های اجرایی نیز سه راهکار سؤال و تذکر و استیضاح در آیین‌نامه مدنظر قرار گرفته بود که قرار شد مسیری که طی می‌شود برای استیضاح و سؤال منطقی باشد. در آیین‌نامه فعلی به محض اینکه سؤال در کمیسیون انجام شده و به صحن علنی می‌رفت و نماینده سؤال‌کننده قانع نمی‌شد، سؤال به کمیسیون مربوطه می‌رفت، بررسی می‌شد و اینجا تمام می‌شد اما در موقعیت فعلی سؤالات به یک سری سؤالات ملی و اساسی و سؤالات منطقه‌ای دسته‌بندی شده و درمورد سؤالات ملی که توسط هیات رئیسه تعیین می‌شود، وزیر مربوطه به مجلس پاسخ خواهد داد و مجلس در نهایت به قانع شدن خود یا نشدن رای می‌دهد. در آیین‌نامه مقرر شد که اگر سه بار این کار انجام شد و وزیر سه‌بار نتوانست مجلس را قانع کند، به معنی مرحله‌ای برای استیضاح وزیر باشد که این کار به نظارت مجلس بر دستگاه‌های اجرایی کمک می‌کند.
مجلس هشتم توقعات و انتظاراتی از آیین‌نامه داخلی مجلس داشت که باید براساس نظرات نمایندگان تغییراتی در آیین‌نامه موجود انجام می‌شد. بر همین اساس کمیسیون تدوین آیین‌نامه از روز اول مجلس وارد دستور کار شد و به دلیل اهمیتی که قانون آیین‌نامه داخلی مجلس داشت و به جهت اینکه یک بستر برای حرکت و یک خط‌مشی برای فعالیت‌های مجلس است، در همه جلسات دکتر لاریجانی و آقای حداد‌عادل با وجود اینکه عضو کمیسیون نبودند، در کمیسیون حضور داشتند و حتی در همه جلسات تدوین آن رئیس کمیسیون تدوین آیین‌نامه دوره هفتم، دکتر بهرامی هم حضور داشت و نظرات مجلس قبل را نیز مطرح کرد. اما به دلیل اینکه موضوعات گستردگی زیادی داشت، قرار بر این شد که مفادی از آیین‌نامه که مجلس با آن درگیر است و اهمیت بیشتری دارد در کمیسیون زودتر به آنها پرداخته شود. نخستین نکته که در تدوین آیین‌نامه مورد توجه قرار گرفت این بود که مجلس به جایگاه اصلی خودش که قانونگذاری و نظارت بر اجراست، نزدیک شود و مسیر و جهتی شکل گیرد که در راس امور بودن مجلس حفظ شده، بعد نظارتی قوی شود و در بعد قانونگذاری از جایگاه مناسب‌تری برخوردار شود. به‌همین خاطر در بعضی از مواقع موادی که مرتبط با انجام وظیفه به نحو مطلوب بوده، بیشتر مدنظر قرار گرفته است. کمیسیون اصل 90 که کمیسیونی مشخص و ثابت در قانون اساسی و براساس اصل 90 قانون اساسی بوده، موقعیت مناسب‌تری پیدا کرده و از حالت انزوا به دور شده و قرار شد به عنوان کمیسیونی تخصصی که از اعتبار خاصی برخوردار است، بتواند ایفای نقش کند. به همین خاطر قرار شد که شکل‌گیری کمیسیون اصل 90 به اعتبار اعضای اصلی آن که 7 نفر هستند شکل بگیرد و باقی روسا یا نایب رئیسان کمیسیون‌های دیگر هم بتوانند در آنجا به عنوان عضو کمیسیون حضور داشته باشند. در ارتباط با انجام وظایف و نظارت بر دستگاه‌های اجرایی نیز سه راهکار سؤال و تذکر و استیضاح در آیین‌نامه مدنظر قرار گرفته بود که قرار شد مسیری که طی می‌شود برای استیضاح و سؤال منطقی باشد. در آیین‌نامه فعلی به محض اینکه سؤال در کمیسیون انجام شده و به صحن علنی می‌رفت و نماینده سؤال‌کننده قانع نمی‌شد، سؤال به کمیسیون مربوطه می‌رفت، بررسی می‌شد و اینجا تمام می‌شد اما در موقعیت فعلی سؤالات به یک سری سؤالات ملی و اساسی و سؤالات منطقه‌ای دسته‌بندی شده و درمورد سؤالات ملی که توسط هیات رئیسه تعیین می‌شود، وزیر مربوطه به مجلس پاسخ خواهد داد و مجلس در نهایت به قانع شدن خود یا نشدن رای می‌دهد. در آیین‌نامه مقرر شد که اگر سه بار این کار انجام شد و وزیر سه‌بار نتوانست مجلس را قانع کند، به معنی مرحله‌ای برای استیضاح وزیر باشد که این کار به نظارت مجلس بر دستگاه‌های اجرایی کمک می‌کند.با این حال شورای نگهبان در برخی موارد نظراتی داشت که این ایرادات در جلسات کمیسیون تخصصی با حضور نمایندگان شورای نگهبان بررسی شده و اصلاح شد و امروز برای رای‌گیری نهایی به صحن مجلس می‌آید. یکی از ایرادات این بود که اگر نمایندگان سه‌بار از وزیری سؤال کردند و پاسخ وی قانع‌کننده نبود، این به معنای استیضاح قلمداد شود که شورای نگهبان مطرح كرد شرایط استیضاح در قانون اساسی مشخص شده و اگر 10 نفر طرح را امضا کنند، می‌توانند وزیر را استیضاح کنند و در کمیسیون با آوردن جمله «با رعایت اصل 89 و استیضاح در قانون اساسی» اصلاح مدنظر شوراي نگهبان اعمال شد تا این ایراد نیز برطرف شود. سؤال از رئیس‌جمهور و وزرا، باید با توجه به شرح وظایف و رعایت ماده 88 قانون اساسی باشد که در ارتباط با وزارتخانه و کارهای وزارتخانه بود و از این نظر باید به تأیید هیات رئیسه برسد و هیات رئیسه نمی‌تواند جلوی سؤال و استیضاح را بگیرد.
*عضو کمیسیون تدوین آیین‌نامه داخلی مجلس