حد نصاب مشاركت
مصطفی غفاری
به نظر می‌رسد كه از سال‌ها پیش تاكنون، درباره میزان مطلوب مشاركت در انتخابات‌های جمهوری اسلامی اختلاف‌‌نظر مهمی میان تصمیم‌سازان و مسؤولان رده‌بالای كشور وجود داشته است. در حالی كه رهبر انقلاب همواره به دنبال نصاب حداكثری مشاركت سیاسی در مردمسالاری دینی هستند، دیگران به مشاركت كمی بیشتر از نصفِ واجدان شرایط نیز قانع بوده‌اند. حجت‌الاسلام‌والمسلمین هاشمی‌رفسنجانی در بخشی از مجموعه گفت‌وگوهای خود با روزنامه كیهان، هنگامی كه بحث به ماجرای رقابت انتخاباتی مجلس پنجم می‌رسد، به حمایت رهبری از ارائه لیست‌های متعدد از سوی جناح‌های سیاسی برای تصدی كرسی‌های مجلس اشاره می‌كند: «یك اختلاف‌نظری بین من و
آیت‌الله خامنه‌ای بود. ایشان از زاویه اینكه رقابت‌ها خیلی جدی باشد تا مردم بیشتر پای صندوق بیایند، به انتخابات نگاه می‌كردند. من با دید اینكه اولاً رأی [جامعه] روحانیت كم نشود، موافق آن كار نبودم، چون اگر رأی روحانیت كم می‌شد، یك شكست بود و ثانیاً بین ما تفرقه نیفتد. من از این دید نگاه می‌كردم. استدلال‌هایمان را كرده بودیم».
ایشان سپس به استدلال رهبری درباره ارائه لیست‌های مختلف برای رقابت انتخاباتی اشاره می‌كند: «انتخابات گرم‌تر می‌شود و جمعیت زیادتری می‌آیند.» و تأكید می‌كند: «ایشان با همان دید گرم‌كردن انتخابات نگاه می‌كردند».(1)
با مروری بر سخنان و رفتارهای رهبر انقلاب در طول سال‌های تصدی این مسؤولیت، به‌روشنی می‌توان دریافت كه ایشان نه‌فقط درباره انتخابات مجلس پنجم كه در همه عرصه‌های انتخاباتی جمهوری اسلامی بر مشاركت حداكثری مردم تأكید داشته‌اند. نمونه‌ای از تأكید ایشان بر برگزاری بهنگام و پرشور انتخابات را می‌توان در برابر درخواست عدم برگزاری یا تعویق انتخابات مجلس هفتم به بهانه تحصن گروهی از نمایندگان مجلس ششم در اعتراض به ردصلاحیت برخی متقاضیان نامزدی برای انتخابات دید. ایشان ضمن حرام دانستن استعفا در آن شرایط، مسؤولان اجرایی و نظارتی را به برگزاری بموقع و هرچه پرشورتر انتخابات مكلف كردند. هیاهوی تبلیغاتی رسانه‌های بیگانه اجازه نداد برخی در این باره اندیشه كنند كه چگونه جمعیت معترض در خیابان‌های تهران ناگهان شروع به ریزش فوق‌العاده كرد. آنها یا نفهمیدند یا ترجیح دادند كه خود را در این‌باره به نفهمیدن بزنند و به جای آن بر آتش برافروخته فتنه بیشتر بدمند. نمونه‌ای دیگر نیز در هنگام رقابت‌های انتخاباتی ریاست‌جمهوری نهم و درخواست ایشان از شورای نگهبان برای تجدیدنظر درباره صلاحیت آقایان معین و مهرعلیزاده و تأیید آنها رخ داد كه در پی درخواست ریاست وقت مجلس هفتم - دكتر غلامعلی حداد عادل- صورت گرفت.
شیرینی جشن
در انتخابات ریاست‌جمهوری دهم نیز مثل همیشه و شاید این‌بار با تأكیدی بیشتر، رهبر انقلاب به دنبال مشاركت حداكثری مردم در تعیین سرنوشت كشور بودند. با آغاز سال 1388، این مطالبه بویژه خود را در 3اجتماع بزرگ مردمی با حضور ایشان نشان داد؛ اجتماع زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی در نخستین روز سال نو، 22 اردیبهشت ماه در جمع پروشور استقبال‌‌كنندگان از ایشان در میدان آزادی سنندج و 14 خرداد در میان خیل عظیم عزاد‌اران سالگرد رحلت امام خمینی (ره). «هر كسى به استحكام این نظام علاقهمند است، هر كه به اسلام علاقهمند است، هر كه به ملت ایران علاقهمند است، براى او عقلاً و شرعاً واجب است كه در این انتخابات شركت كند [...] آنچه كه من از مردم می‌خواهم، عبارت است از اینكه همه با همه قوا، با همه توان، با همه نشاط، در روز 22 خرداد پاى صندوق‌هاى رأى حاضر بشوند و رأى بدهند. خداى متعال با آن ملتى است كه مىاندیشد، تصمیم می‌گیرد، انتخاب می‌كند و براى خدا و در راه خدا به آن انتخاب عمل می‌كند.»(2) این سخنان، گرمی رقابت‌های انتخاباتی را بیشتر كرد و چند روز بعد، حضور بی‌مانند مردم در پای صندوق‌های رأی، همه دنیا را شگفت‌زده كرد. «شنبه پس از انتخابات»(3) همه چیز برای برپا‌یی یك جشن تاریخی به دنبال مشاركت 40میلیونی مردم در انتخابات دهم ریاست‌جمهوری آماده بود اما متأسفانه با رفتارهای برخی نخبگان سیاسی و نامزدهای انتخاباتی، شیرینی این حضور حداكثری به كام مردم ایران تا اندازه‌ای تلخ شد. به هر روی، جمهوری اسلامی در 30 سالگی خود توانست نصاب تازه‌ای برای مشاركت سیاسی در مردمسالاری ترسیم و توجه جهانیان را به خود جلب کند. این حضور مردمی فارغ از نتیجه آن، نشانه اعتماد مردم به نظام اسلامی‌شان بود؛ چنانكه رقابت‌های گرم و شفاف انتخاباتی نشانه اعتماد نظام به مردمش بود. از این رو جمهوری اسلامی كه الگوی بی‌مانند مردمسالاری دینی را در دنیا به نمایش گذاشته است، بار دیگر مشروعیت خود را به رخ مردمسالاری‌های لیبرال و... كشید و سرمایه اجتماعی غنی پشتوانه نظام سیاسی ایران را كه برآمده از اعتماد مردم بود، نمایان كرد.
اعتماد مردم ---------- مشاركت در انتخابات ---------- مشروعیت نظام
شیرینی‌ها تلخ می‌شوند
در این الگو، «اعتماد متقابل مردم و نظام» منبع استحكام نظام سیاسی شناخته می‌شود. این نمایش بزرگ مردمسالاری دینی، طبیعتاً حساسیت و واكنش الگوهای نظام سیاسی رقیب و سردمدارانشان را برمی‌انگیزد و از این رو است كه ماجرا از مدت‌ها پیش از رقابت‌های انتخاباتی و با نزدیك شدن به زمان برگزاری انتخابات دهم، دستگاه‌های اطلاعاتی و تبلیغاتی غرب با پیش‌بینی حضور گسترده مردم، تلاش كردند كه قلب تپنده مردمسالاری دینی را هدف بگیرند؛ یعنی اعتماد متقابل را. اردوكشی و زورآزمایی خیابانی نیز كه به پشتوانه القای مساله تقلب در انتخابات صورت می‌گرفت، بی‌شك با هدف به چالش كشیدن اصل مردمسالاری و ركن آن یعنی انتخابات بود. در مدت كوتاهی، القای تقلب در انتخابات با «تجاوب نسبی»(4) بویژه از سوی بخشی از مردم تهران مواجه شد و گذشته از خسارت‌های فراوان جانی و مالی به شهروندان، دوستداران انقلاب و جمهوری اسلامی را نگران اعتماد متقابل مردم و نظام كرد. رسانه‌های بیگانه با دستپاچگی به سخن‌پردازی درباره اعتماد بربادرفته مردم نسبت به نظام پرداختند اما مثل همیشه این مانور تبلیغاتی نشان از نشناختن رابطه مردم و رهبری دینی در ایران اسلامی داشت. رهبر انقلاب در نماز جمعه تاریخی 29 خرداد 1388 كه با حضور گسترده مردم برگزار می‌شد، به تحلیل انتخابات و مسائل پیش و پس از آن پرداختند. ایشان ضمن رد اتهام تقلب، طرح دشمنان برای سلب اعتماد مردم را تشریح کردند. سپس برای اطمینان برخی طرفداران نامزدها تأكید كردند: «مردم اطمینان دارند، اما برخى از طرفداران نامزدها هم اطمینان داشته باشند كه جمهورى اسلامى اهل خیانت در آرای مردم نیست. سازوكارهاى قانونى انتخابات در كشور ما اجازه تقلب نمی‌دهد. این را هر كسى كه دست‌اندركار مسائل انتخابات هست و از مسائل انتخابات آگاه است، تصدیق می‌كند». این سخنان رهبری با تكیه بر واقعیت استحكامِ سازوكارهای قانونی در جلوگیری از تقلب گسترده ایراد می‌شد. ایشان همچنین مجاری قانونی را به‌عنوان تنها راه برون‌رفت از فضای تردید دانستند و به‌عنوان پاسدار اسلامیت و جمهوریت نظام، به پشتیبانی از سلامت انتخابات پرداختند: «بنده زیربار بدعت‌هاى غیرقانونى نخواهم رفت. امروز اگر چارچوب‌هاى قانونى شكسته شد، در آینده هیچ انتخاباتى دیگر مصونیت نخواهد داشت. بالاخره در هر انتخاباتى بعضى برنده‌اند، بعضى برنده نیستند. هیچ انتخاباتى دیگر مورد اعتماد قرار نخواهد گرفت و مصونیت پیدا نخواهد كرد. همه چیز دنبال بشود، انجام بگیرد؛ كارهاى درست، بر طبق قانون. اگر واقعاً شبهه‌اى هست، از راه‌هاى قانونى پیگیرى بشود. قانون در این زمینه كامل است و هیچ اشكالى در قانون نیست». بنابراین بار دیگر نقش تاریخی رهبری در حفظ ركن جمهوریت نظام نمودار شد كه از دل اسلامیت آن برمی‌آید(5)، اما هیاهوی تبلیغاتی رسانه‌های بیگانه اجازه نداد برخی در این باره اندیشه كنند كه چگونه جمعیت معترض در خیابان‌های تهران ناگهان شروع به ریزش فوق‌العاده كرد. آنها یا نفهمیدند یا ترجیح دادند كه خود را در این‌باره به نفهمیدن بزنند و به جای آن بر آتش برافروخته فتنه بیشتر بدمند، اما به‌تدریج و هرچه از فضای فتنه‌گون پس از ایراد اتهام تقلب در انتخابات گذشت، مردم هیچ دلیل قانع‌كننده‌ای در این‌باره از مدعیان ندیدند و نشنیدند.
یك پیش‌بینی
در حالی كه هنوز 3 ماه از انتخابات نگذشته بود و حتی برخی دوستداران نظام و انقلاب همچنان نگران اعتماد مردمی بودند، رهبر انقلاب كه با آغاز فتنه، راهبرد «آرامش‌بخشی و روشنگری» را در پیش گرفته بودند، بار دیگر وارد میدان شدند و باور به سلب اعتماد مردم از نظام را یك پندار نادرست خواندند: «نشانه اعتماد مردم به این نظام، حضور 40 میلیونى در انتخابات بود. حالا در رادیوهاى بیگانه و متأسفانه بعضى هم در داخل همنواى با آنها، هى اصرار و تكرار كه بله، اعتماد مردم از نظام سلب شده! این جواب آن حرف است. آنجا ما گفتیم اینكه 85 درصد مردم مى‌‌‌‌‌آیند رأى می‌دهند، 40 میلیون پاى صندوق‌ها مى‌‌‌‌‌آیند، به هر كسى كه رأى می‌دهند، خود آمدن پاى صندوق، نشانه اعتماد مردم به نظام است-كه حقیقت قضیه هم همین است- اینها براى اینكه این حرف را دروغ از آب دربیاورند، مكرر در مكرر تبلیغات كردند كه اعتماد مردم از دست رفته، چكار كنیم؟ حالا بعضى در لباس دلسوزى گفتند چكار كنیم كه اعتماد برگردد؟! مردم به نظام اعتماد دارند. نظام هم به مردم اعتماد دارد. ان‌‌‌‌‌شاءالله خواهید دید در انتخابات آینده -كه حالا 3- 2 سال دیگر است- همین مردم با وجود همین بازیگرى‌‌‌‌‌اى كه مخالفان و دشمنان و غافلان و بى‌‌‌‌‌خبران داخلى كردند، یك حضور مستحكمِ قوى‌‌‌‌‌اى در انتخابات خواهند داشت». آقای هاشمی رفسنجانی در خاطرات خود به حمایت رهبری از ارائه لیست‌های متعدد از سوی جناح‌های سیاسی برای تصدی كرسی‌های مجلس پنجم اشاره می‌كند: «یك اختلاف نظری بین من و آیت‌الله خامنه‌ای بود. ایشان از زاویه اینكه رقابت‌ها خیلی جدی باشد تا مردم بیشتر پای صندوق بیایند، به انتخابات نگاه می‌كردند. من با دید اینكه اولاً رأی [جامعه]روحانیت كم نشود، موافق آن كار نبودم، چون اگر رأی روحانیت كم می‌شد، یك شكست بود». آنچه بسیاری را شگفت‌زده كرد، همین پیش‌بینی «حضور مستحكمِ و قوى مردم در انتخابات آینده» بود چراكه با توجه به حوادث پس از انتخابات دهم ریاست‌جمهوری، تصور این مساله برای خیلی‌ها بعید می‌نمود، اما كسانی كه با نقش بی‌بدیل رهبری دینی در جمهوری اسلامی - چه در دوران امام خمینی(ره) و چه در دوران آیت‌الله خامنه‌ای- آشنا بودند، می‌توانستند خود را با توجه به این واقعیت قانع كنند كه «هیچ‌كس بهتر از رهبری، مردم ایران را نمی‌شناسد». پیش‌بینی رهبری در این‌باره نیز می‌توانست بر اساس همین شناخت نزدیك از مردم توجیه شود.(6)
2 شاخص
اگرچه هنوز تا برگزاری انتخابات آینده فاصله بسیاری است، اما باتوجه به آنچه پس از این پیش‌بینی رهبری رخ داد، اكنون می‌توان آن را باورپذیرتر دید. در این رابطه 2شاخص عمده قابل بررسی است:
1- حضور مردم در مناسك سیاسی: در جامعه‌شناسی سیاسی، مفهومی به‌عنوان مناسك سیاسی مطرح است كه اشاره به حضور مردم و ابراز عواطف و احساسات نسبت به ساختار و روندهای سیاسی وجود دارد. هرچه مردم در اینگونه مراسم و مناسك بیشتر حاضر باشند، نشان‌دهنده مشروعیت سمبلیك نظام سیاسی به‌عنوان قرینه و مكمل مشروعیت دموكراتیك آن است. همچنین این مناسك نشانه همگرایی اجتماعی، سیاسی و تداوم هویت ملی و وفاداری سیاسی نسبت به آن است. امتناع از مشاركت در مناسك عمومی نیز معمولاً امری سیاسی تلقی می‌شود و این خود یكی از نشانه‌های سیاسی بودن اصل مشاركت در این مناسك و شایستگی آن برای سنجش نسبی میزان اعتماد مردم به نظام سیاسی است.(7)در جوامع پیچیده امروزی این مناسك كه با حضور گسترده و ارتباط چهره‌به‌چهره مردمی شناخته می‌شود، جای خود را به «مناسك رسانه‌ای» داده كه تعاملی باواسطه است، اما به نظر می‌رسد جمهوری اسلامی در كنار برگزاری انتخابات مستمر، این مزیت نسبی را همچنان برای خود حفظ كرده است: «انتخابات مظهر حضور مردم است؛ همچنان كه حضور در راهپیمایى بیست‌ودوم بهمن، یكى از مظاهر حضور مردمى است. دشمن و دستگاه‌هاى استكبارى از انتخابات شما و از راهپیمایى‌تان در بیست‌ودوم بهمن مى‌ترسند. بنابراین از همه نیروى خود استفاده مى‌كنند، شاید بتوانند انتخابات و حضور مردم و رأى آزاد و دخالت مردم در سرنوشت خود را از این ملت و از این كشور بگیرند.»(8) علاوه بر حضور گسترده و پرشمار مردم در مراسم عید فطر 1388 و نماز جمعه 14 خرداد 1389 به امامت رهبر معظم انقلاب كه به‌طور طبیعی تجدید میثاق و ابراز وفاداری نسبت به آرمان‌های انقلاب، امام و اعتماد به نظام سیاسی و رهبران آن تلقی می‌شود، حضور حماسی مردم در 9 دی و 22 بهمن سال 1388 كه آشكارا در اعتراض به فتنه‌گری‌های پس از انتخابات صورت می‌گرفت، گمانه مشاركت حداكثری در عرصه‌های انتخاباتی آینده جمهوری اسلامی را تقویت می‌كند.
2- عزم جدی برای اجرای سیاست‌های مهم: پس از روی كار آمدن دولت دهم، پیگیری برخی سیاست‌های بسیار مهم و اساسی در عرصه اقتصاد و فرهنگ با تشویق رهبر انقلاب در دستور كار دولت و مجلس قرار گرفت؛ طرح‌‌هایی چون «عفاف و حجاب» و قانون «هدفمند كردن یارانه‌ها» كه از جمله اهداف مهم در سیاست‌های فرهنگی و اقتصادی جمهوری اسلامی به‌شمار می‌روند. شك نیست كه اجرای چنین سیاست‌های مهمی، نیاز به جلب حمایت و اعتماد گسترده مردم به‌عنوان پشتوانه و ضمانت اجرای اجتماعی دارد. هر نظام سیاسی باید تصور درستی از تأثیرات گوناگون اجرای اینگونه سیاست‌ها داشته باشد كه خود نیازمند محاسبه دقیق واكنش‌دهی مردم است. در این میان آنچه اهمیت فراوان دارد، تصور متقابل مردم از رفتار دولتمردان است. اگر مردم سیاست‌های تصمیم‌گیران و مسؤولان را همراه با برنامه‌ریزی دقیق و محاسبات همه‌جانبه ببینند، اعتماد و همراهی آنها بیشتر خواهد بود. این همان چیزی است كه رهبر انقلاب در مراسم تنفیذ حكم ریاست‌جمهوری برای پیگیری سرفصل‌های كاری دولت دهم بر آن تأكید و به آن توصیه کردند: «من به مسؤولان كشور و به دولتى كه تشكیل خواهد شد، توصیه می‌كنم برنامه‌ریزى را در كار مورد اهتمام قرار بدهند. برنامه‌ریزى كمك خواهد كرد كه مردم بتوانند به آنچه كه در پیش روى آنهاست، اعتماد كنند؛ بتوانند درباره پیشرفت كشور قضاوت كنند».
آنچه می‌ماند
بنابر آنچه در این نوشتار كوتاه بررسی شد، به نظر می‌رسد اعتماد عمومی مردم به نظام سیاسی جمهوری اسلامی باوجود حوادث تلخ پس از انتخابات دهم ریاست‌جمهوری همچنان پابرجاست و ملت ایران توانسته با پیوند مستحكم با رهبری دینی، فتنه را پشت سر بگذارد. با توجه به حضور گسترده مردم در انتخابات ریاست‌جمهوری و نیز تداوم این حضور در قالب مناسك سیاسی مهم و سرنوشت‌سازی مانند 9 دی و 22 بهمن، دور از انتظار نیست كه ایرانیان در انتخابات آینده نیز نصاب بالایی از مشاركت را كه ویژه الگوی مردمسالاری دینی است، ترسیم كنند.
«حواشى ایجاد شده به وسیله یك عده دشمن و یك عده غافل از بین می‌روند. متن قضیه باقى می‌ماند. متن قضیه این است كه در یك انتخابات پرشكوه، تقریباً 40میلیون نفر از ملت ایران شركت كرده‌اند. این متن قضیه است. این حقیقت قضیه است. 40 میلیون، بعد از گذشت 30 سال از انقلاب، اعتماد خود را به نظام، امیدوارى خود را به آینده با این حضورشان نشان دادند. این، می‌ماند. [...] حواشى، گرد و غبارها، پیرایه‌ها، كارها و حرف‌هاى دشمن‌شادكن تمام خواهد شد، اما این حقیقت می‌ماند. فأما الزّبد فیذهب جفاء و امّا ما ینفع الناس فیمكث فى الأرض».(9)
پی‌نوشت:
1- بی‌پرده با هاشمی رفسنجانی، كیهان، دوم فروردین 1383، صص 232 و 233
2- سخنان رهبر انقلاب در بیستمین سالگرد رحلت امام خمینی(ره)، 14/3/1388
3- تعبیر از رهبر انقلاب است، در پیام به مردم درباره دهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری، 23/3/1388
4- تعبیر از رهبر انقلاب است، در دیدار با دانشجویان و نخبگان علمی كشور، 4/6/1388
5- رهبر انقلاب در این‌باره می‌گویند: «در این كشور و در این نظام، اسلام با جمهوریت همراه است. جمهوریت ما از اسلام گرفته شده و اسلام ما اجازه نمى‌دهد در این كشور مردمسالارى نباشد. ما نخواستیم جمهوریت را از كسى یاد بگیریم؛ اسلام این را به ما تعلیم داد و املا كرد. این ملت متمسك به اسلام و معتقد به جمهوریت است.» خطبه‌هاى نماز جمعه تهران، 24/11/1382
6- 10 سال پیش از این، رهبر انقلاب در سخنرانی مشهور به «بازخوانی طرح فروپاشی شوروی»، به تبیین نقش بی‌بدیل رهبری دینی در ایران پرداخته‌اند. نگاه كنید به بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مسؤولان و كارگزاران نظام جمهورى اسلامى ایران، 19 تیرماه 1379
7- برای آگاهی بیشتر درباره این مفهوم نگاه كنید به: راهنمای جامعه‌شناسی سیاسی، پژوهشكده مطالعات ر‌اهبردی، جلد دوم، تهران، 1388
8- سخنان رهبر انقلاب در دیدار اقشار مختلف مردم، 15/11/1382
9- سخنان رهبر انقلاب در سالروز ولادت امیرالمومنین(ع)، 15/4/1388