محمد جواد لاریجانی
1- مقدمه :
انقلاب اسلامی ایران یکی از مهم‌ترین حوادث جهان در بخش پایانی قرن بیستم بود که از آن 2 یادگار مهم و زنده و فعال برجای مانده است: اول، تاسیس یک نظام سیاسی و مدنی براساس عقلانیت اسلامی که به نام جمهوری اسلامی خوانده می‌شود و این «واقعیت اجتماعی» در فضای مکانی‌ـ زمانی ایران امروز ظاهر شده است و دوم، «بیداری اسلامی» در دنیای اسلام و در میان امت اسلامی (حتی در سرزمین‌هایی که اقلیت هستند مانند آمریکا و اروپا). توجه مسلمانان به میراث و ساختار دینی خود، از رعایت ظواهر اسلامی گرفته تا تقاضای حکومت اسلامی و «مقاومت اسلامی» در مقابل تحمیل و تجاوز صهیونی- آمریکایی - غربی، همه و همه نمودهای گوناگون از واقعیت اجتماعی دیگری است که آن را «نهضت بیداری اسلامی» نامیده‌ایم و حوزه ظهور آن در میان «امت» است و محصور به ایران یا کشور دیگری نیست. البته بین این دو محصول انقلاب اسلامی، یعنی بنای جمهوری اسلامی و نهضت بیداری ربط وثیقی وجود دارد که موضوع بحث امروز ما نیست. در فرصت فعلی، فقط به ابعاد نخستین اثر ماندگار انقلاب یعنی نظام جمهوری اسلامی می‌پردازیم.
2- اجزای مقوم حکومت :
حکومت از لحاظ ماهیت، یک «تجمع عامل» (Collective Agency) است که از توسیع مفهوم عاملیت فردی - یعنی اینکه فرد مصدر فعل اختیاری است - به‌دست آمده است. در واقع این موجود حکایت از یک نظم رفتاری در بین عوامل فردی می‌كند، لیکن نوع نظم آن‌طور است که می‌توان به یک عنصر جمعی نسبت عاملیت بدهیم. البته نمونه‌های ساده‌تر تجمعات عامل در عقل و زبان عرفی رایج است: مانند استناد فعل به یک شرکت، به یک گروه، مدرسه، دانشگاه و البته حکومت. بر این اساس انتولوژیک، حکومت دارای 3 جزو مقوم است:
اول:
عقلانیت پایه: که فضای اقدام آن مجموعه را تعریف می‌کند و پایه ترجیحات آن را در میان خواسته‌ها نشان می‌دهد. تفاوت «عقلانیت» و عقل در این است که عقل مربوط به فهم پدیده‌ها و عقلانیت مربوط به «عمل» است: اینکه چه باید بکنیم؟ و چگونه باید عمل کنیم؟ و چه خواسته‌هایی را برگزینیم و... همه در فضای عقلانیت صورت می‌گیرد. اصطلاح «عقلانیت» - که توسط جامعه‌شناسان قرن نوزدهم مانند «امیل دورکهایم» و «ماکس وبر» رایج شد - صورت دیگری از مفهوم «عقل عملی» است که در آثار حکمای یونان ظهور یافته است. متاسفانه در ادبیات سیاسی فعلی کشور، عقلانیت دارای بار ارزشی شده و گویی معنای آن «عمل درست» است؛ در حالی که عقلانیت پایه اعمال است و از سوی دیگر 2 نوع «درستی» در حوزه «عمل» (Action) قابل طرح است. درستی نوع اول، درستی عمل در یک عقلانیت پایه است؛ یعنی اینکه آیا عمل فرد در عقلانیت خاص مورد نظر موجه بوده یا نه؟ مثلاً اگر کسی در قبال شورش علیه امام عادل و مشروع ساکت بنشیند، آیا این عمل در عقلانیت اسلامی موجه است یا نه؟ درستی نوع دوم، که به‌نحوی «درجه دوم» هم محسوب می‌شود، مربوط به مقایسه عقلانیت‌هاست: مثلا عقلانیت اسلامی و عقلانیت لیبرالیسم سکولار و عقلانیت مارکسیسم (سوسیالیزم سکولار). یعنی وقتی می‌پرسیم آیا عمل خاصی از فرد یا جمع موجه بوده؟ مقصودمان اولا توجیه در عقلانیت پایه و ادعایی فرد است و سپس میزان درستی آن عقلانیت.
دوم:
ملاک مشروعیت سیطره: ویژگی حکومت «سیطره» است؛ یعنی گروهی به نام حاکم مدعی هستند که باید در حوزه خاصی نظر آنان اطاعت شود. اما چرا این سیطره «موجه» است؟ توجیه سیطره معروف به «ملاک مشروعیت» است و در واقع این ملاک، ترازوی عقلایی بودن و ارزیابی توجیه حکومت است. شاید مهم‌ترین ملاک در مقایسه حکومت‌ها همین ملاک مشروعیت باشد. در ادبیات سیاسی غرب، بويژه در 3 قرن گذشته، مساله «رضایت عمومی» (Public consent) معقول‌ترین مبنای مشروعیت انگاشته شده است که «قرارداد اجتماعی» تنها یکی از نحوه‌های تحقق این رضایت است. حکومت‌های دیکتاتوری عمدتا متکی بر «سیطره نظامی» یا «قدرت محوری»، مدعی مشروعیت هستند و می‌گویند وقتی تسلط تحقق پیدا کرد، این خود حادثه‌ای است که توجیه وجودی دارد و همان برای توجیه سیاسی کافی است. در جمهوری اسلامی، ملاک توجیه سیطره با ولایت فقیه (در دوره غیبت کبری) است که توضیح خواهیم داد.
سوم:
ساختار عملی حکومت یا سازمان: با یک مبنای عقلانیت و ملاک مشروعیت می‌توان به انحای مختلف انفاذ حکم کرد که هر صورتی از آن باید براساس «کارآمد بیشتر» موجه باشد. بنابراین سومین ویژگی هر حکومتی علاوه بر 2 رکن فوق‌الذکر، «سازمان سیاسی» یا «سازمان حکومتی» است. بنابراین هرگاه بخواهیم حکومتی را بشناسیم، چه اسلامی، چه لیبرال و چه مارکسیستی یا استبدادی، باید 3 رکن آن را یعنی عقلانیت پایه حکومت (نظم مدنی)، ملاک مشروعیت و سازمان عملی حکومت را بشناسیم و هر کدام را ارزیابی کنیم.
3- جمهوری اسلامی :
براساس آنچه در بالا آوردیم، برای شناخت نظام مدنی‌ـ سیاسی امروز ایران که به‌نام جمهوری اسلامی خوانده می‌شود باید 3 سوال مهم را پاسخ بگوییم.
سوال اول:
عقلانیت پایه در این نظام چیست؟
سوال دوم:
ملاک مشروعیت سیطره -که سازگار با عقلانیت پایه باشد- چیست؟
سوال سوم:
سازمان حکومت (نظم مدیریتی حکومت) چگونه است؟
درباره سوال اول، پاسخ حضرت امام (ره) این بود که اسلام دینی جامع است و تنها مخصوص عبادات (یعنی حوزه خصوصی) نیست بلکه اعظم مطالب فقه و از جمله عبادات بعد اجتماعی (و مربوط به حوزه عمومی) دارد.