دكتر زهرا نوع پرست*
سلامت از سرمایه‌های ملی هر کشوری است که همواره در معرض صدمات و خطرات فراوانی قرار دارد که سود یا ضرر حاصل از فقدان یا کمبود آن متوجه همه افراد جامعه و نیز دولت‌هاست، بنابراین علاوه بر تلاش یکایک انسان‌ها برای حفظ سلامت، جامعه نیز باید نسبت به حفظ آن و خطراتی که سلامتی را تهدید می‌کند، احساس مسؤولیت کند. هر فردی از جامعه در صورت از دست دادن این نعمت خداوندی می‌تواند سلامت دیگر افراد جامعه را تهدید کند. به‌طور مثال ممکن است فردی را به بیماری مبتلا سازد و یا به علت حضور نداشتن در محیط کار و اجتماع، آسیب‌هایی را به نظام اقتصادی کشور وارد کند و از طرفی، هزینه‌های اقدام‌های درمانی و توانبخشی نیز افزود شود. اگرچه عوارض روحی – روانی ناشی از آن بر فرد، خانواده و جامعه را نیز نباید فراموش کرد. در این زمینه تفکر و به‌دنبال آن لزوم اقدام‌های جدی برای حفظ ارتقای سلامت و رفاه، امری اساسی است و پیشگیری از بروز این خطرات و صدمات می‌تواند موثر و مقرون به صرفه باشد. تعریف سلامت از نظر سازمان جهانی بهداشت که برخورداری از بالاترین سطح سلامت را یکی از حقوق اساسی انسان‌ها می‌داند و دولت‌ها را متعهد به تامین و تدارک آن به وسیله تدابیر اجتماعی، بهداشتی، اقتصادی می‌کند، عبارت است از: رفاه کامل جسمی، روانی و اجتماعی نه فقط نبود کسالت، ضعف یا ناتوانی. این تعریف هم جامع و هم مانع به‌شمار می‌رود که در تعریف وجه منفی (پا را از بیماری) فراتر نهاده و نبود کسالت یا ضعف را هم مطرح کرده است و برای وجه مثبت سلامت هم تصویری از آسایش کامل یا رفاه کامل و دارای ابعاد سه‌گانه جسمی، روانی و اجتماعی بیان می‌کند. پیشگیری دارای سطوحی مختلف است که هدف همه آنها تامین، حفظ و ارتقای سلامت است. در بالاترین سطح پیشگیری فرآیندی که در آن افراد قادر می‌شوند که کنترل خود را بر سلامت خویش افزایش داده و بهبود بخشند و حتی آن را به نسل آینده خویش نیز انتقال دهند. هرجا مداخله پیشگیری صورت می‌پذیرد، هدف آن اصلاح آگاهی، نگرش و رفتار فرد است اما نه صرفا جلب او به سمت یک مداخله طبی و بهداشتی صرف، بلکه فرد را توانمند و متکی به خود می‌کند، این نوع مداخله از نوع پایدار است و سرمایه درونی فرد تلقی می‌شود، حتی اگر عامل مداخله‌گر بیرونی از بین برود همچنان پایدار باقی می‌ماند. در حال حاضر در کشور تغییرات نگرشی شگرفی درباره این مقوله صورت پذیرفته، اما هنوز هم برخی از اقدام‌های پیشگیری کمترین منابع را به خود اختصاص می‌دهند. به طور مثال برنامه‌های پیشگیری از معلولیت‌ها، غربالگری‌ها، بیمه‌های سلامت‌محور، مشاوره‌های خانوادگی قبل از ازدواج، مهارت‌های زندگی و... هنوز هم به طور محدود در کشور اجرا می‌شود. بسیاری معتقدند که پیشگیری صرفا سیاست است، اما مروری اجمالی بر منابع نشان می‌دهد که اتخاذ سیاست‌های متناسب همراه با مشارکت و برنامه‌ریزی مشخص و اجرای اقدامات جدی می‌تواند گام موثری در زمینه بروز و شیوع بیماری، معلولیت یا آسیب داشته باشد. در هر حال تاکید بر پیشگیری با تمامی ابعاد نه صرفا اکتفا کردن به درمان، از جمله مواردی است که خلأ آن در نظام بهداشتی بسیاری از کشورهای در حال توسعه دیده می‌شود. شاید بتوان ابزار و شیوه‌های درمانی را از کشورهای تولیدکننده خرید اما پیشگیری وارداتی جز اتلاف منابع و گاه فاجعه، اثری نخواهد گذاشت. بنابراین برای تحقق اهداف پیشگیرانه و کاهش بار ناشی از معلولیت‌ها و آسیب اجتماعی در کشور نیازمند یک انسجام و همکاری بیش از پیش هستیم تا بتوانیم در راستای ایجاد جامعه‌ای سالم در افق چشم‌انداز کشور اسلامی عزیزمان ایران گام برداریم.
سلامت از سرمایه‌های ملی هر کشوری است که همواره در معرض صدمات و خطرات فراوانی قرار دارد که سود یا ضرر حاصل از فقدان یا کمبود آن متوجه همه افراد جامعه و نیز دولت‌هاست، بنابراین علاوه بر تلاش یکایک انسان‌ها برای حفظ سلامت، جامعه نیز باید نسبت به حفظ آن و خطراتی که سلامتی را تهدید می‌کند، احساس مسؤولیت کند. هر فردی از جامعه در صورت از دست دادن این نعمت خداوندی می‌تواند سلامت دیگر افراد جامعه را تهدید کند. به‌طور مثال ممکن است فردی را به بیماری مبتلا سازد و یا به علت حضور نداشتن در محیط کار و اجتماع، آسیب‌هایی را به نظام اقتصادی کشور وارد کند و از طرفی، هزینه‌های اقدام‌های درمانی و توانبخشی نیز افزود شود. اگرچه عوارض روحی – روانی ناشی از آن بر فرد، خانواده و جامعه را نیز نباید فراموش کرد. در این زمینه تفکر و به‌دنبال آن لزوم اقدام‌های جدی برای حفظ ارتقای سلامت و رفاه، امری اساسی است و پیشگیری از بروز این خطرات و صدمات می‌تواند موثر و مقرون به صرفه باشد. تعریف سلامت از نظر سازمان جهانی بهداشت که برخورداری از بالاترین سطح سلامت را یکی از حقوق اساسی انسان‌ها می‌داند و دولت‌ها را متعهد به تامین و تدارک آن به وسیله تدابیر اجتماعی، بهداشتی، اقتصادی می‌کند، عبارت است از: رفاه کامل جسمی، روانی و اجتماعی نه فقط نبود کسالت، ضعف یا ناتوانی. این تعریف هم جامع و هم مانع به‌شمار می‌رود که در تعریف وجه منفی (پا را از بیماری) فراتر نهاده و نبود کسالت یا ضعف را هم مطرح کرده است و برای وجه مثبت سلامت هم تصویری از آسایش کامل یا رفاه کامل و دارای ابعاد سه‌گانه جسمی، روانی و اجتماعی بیان می‌کند. پیشگیری دارای سطوحی مختلف است که هدف همه آنها تامین، حفظ و ارتقای سلامت است. در بالاترین سطح پیشگیری فرآیندی که در آن افراد قادر می‌شوند که کنترل خود را بر سلامت خویش افزایش داده و بهبود بخشند و حتی آن را به نسل آینده خویش نیز انتقال دهند. هرجا مداخله پیشگیری صورت می‌پذیرد، هدف آن اصلاح آگاهی، نگرش و رفتار فرد است اما نه صرفا جلب او به سمت یک مداخله طبی و بهداشتی صرف، بلکه فرد را توانمند و متکی به خود می‌کند، این نوع مداخله از نوع پایدار است و سرمایه درونی فرد تلقی می‌شود، حتی اگر عامل مداخله‌گر بیرونی از بین برود همچنان پایدار باقی می‌ماند. در حال حاضر در کشور تغییرات نگرشی شگرفی درباره این مقوله صورت پذیرفته، اما هنوز هم برخی از اقدام‌های پیشگیری کمترین منابع را به خود اختصاص می‌دهند. به طور مثال برنامه‌های پیشگیری از معلولیت‌ها، غربالگری‌ها، بیمه‌های سلامت‌محور، مشاوره‌های خانوادگی قبل از ازدواج، مهارت‌های زندگی و... هنوز هم به طور محدود در کشور اجرا می‌شود. بسیاری معتقدند که پیشگیری صرفا سیاست است، اما مروری اجمالی بر منابع نشان می‌دهد که اتخاذ سیاست‌های متناسب همراه با مشارکت و برنامه‌ریزی مشخص و اجرای اقدامات جدی می‌تواند گام موثری در زمینه بروز و شیوع بیماری، معلولیت یا آسیب داشته باشد. در هر حال تاکید بر پیشگیری با تمامی ابعاد نه صرفا اکتفا کردن به درمان، از جمله مواردی است که خلأ آن در نظام بهداشتی بسیاری از کشورهای در حال توسعه دیده می‌شود. شاید بتوان ابزار و شیوه‌های درمانی را از کشورهای تولیدکننده خرید اما پیشگیری وارداتی جز اتلاف منابع و گاه فاجعه، اثری نخواهد گذاشت. بنابراین برای تحقق اهداف پیشگیرانه و کاهش بار ناشی از معلولیت‌ها و آسیب اجتماعی در کشور نیازمند یک انسجام و همکاری بیش از پیش هستیم تا بتوانیم در راستای ایجاد جامعه‌ای سالم در افق چشم‌انداز کشور اسلامی عزیزمان ایران گام برداریم.*مدیر کل دفتر پیشگیری از معلولیت‌های سازمان بهزیستی