مسعود مير:
حاشیه‌نشینی خارج از دنیای کلمات به نوعی از زندگی اطلاق می‌شود که همزمان با گسترش شهرنشینی روبه افزایش گذاشته است.
حاشیه‌نشینان هم بیشترافراد مهاجر و روستایی و البته کمتر شهری‌اند که اغلب فاقد مهارت لازم هستند.
بیشتر این افراد زادگاه خود را ترک کرده و به شهرها روی می‌آورند. آنها به دلیل عدم تطبیق روحی با محیط شهری از یک سو و بر اثر گسست‌های شهری از سوی دیگر از محیط شهری پس زده می‌شوند و به تدریج در کانون‌های به هم پیوسته یا جدا از یکدیگر در قسمت‌هایی از شهر زندگی می‌کنند.
ناگفته پیداست که مهاجرت‌های بی‌رویه روستایی- عشایری بویژه در سال‌های اخیر که خشکسالی‌ها و مشکلات اقتصادی، آنها را تشدید کرده است منجر به افزایش جمعیت حاشیه‌نشین شهرها بویژه کلانشهرهای کشور شده است. این ماجرا ایران را با پدیده‌ای روبه‌رو کرده که در طول تاریخ آن را تجربه نکرده است. تجربه‌ای که تقریبا تمام کشورهایی که مرحله گذار از جامعه سنتی به صنعتی را طی کرده‌اند، با آن روبه‌رو بوده‌اند. انباشت میلیون‌ها انسان جدا شده از سرزمین خود در حومه شهرها عملا از آنها فقیرانی بی‌هویت ساخته است. اما از دل این بی‌هویتی، هویتی جدید در حاشیه شهرها ظهور کرده است. هویتی که طبق نظر کارشناسان با آسیب درهم تنیده شده است. در واقع حاشیه‌نشینی مقدمه‌ای بر آسیب‌های اجتماعی است. در یک بررسی گسترده که در سال 1351 در موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران صورت گرفت، مشخص شد 91 درصد از سرپرستان خانواده‌های حاشیه‌نشین در تهران روستایی بوده‌اند، 72 درصد آنان قبلاً دهقان محسوب می‌شدند و 59 درصد خرده مالک بوده‌اند. همچنین یافته‌های پژوهشی مشابه در سال 1345 نشان داد 62 درصد از حاشیه‌نشینان تهران کارگر ساده، 12 درصد کارگر نیمه ماهر و 14 درصد کارگر ماهر بوده‌اند. این موارد تا حدودی نشانگر ابعاد حاشیه‌نشینی در ایران پیش از انقلاب بود، در آن سال‌ها به دلیل اصلاحات ارضی و همچنین ناکارایی اقتصاد کشاورزی روستاها، موج مهاجرت‌های گسترده به شهرهای بزرگ رخ داد و اولین موج عظیم حاشیه‌نشینی در ایران را شکل داد. اما این روند پس از انقلاب نیز با گستردگی بیشتری ادامه یافت. موج مهاجرت و در کنار آن رشد بی‌رویه جمعیت موجب شد حاشیه‌نشینی به یک معضل ملی بدل شود. براساس مطالعات جامعه شناختی، 67 شهر کوچک و بزرگ کشور در 16 استان در سال 1380 (بدون احتساب تهران، آذربایجان شرقی و مرکزی) با پدیده حاشیه‌نشینی مواجه بوده‌اند. مطابق برآوردهایی که در پژوهش حاشیه‌نشینی در ایران توسط مرکز مطالعات و تحقیقات معماری و شهرسازی ایران در همان سال انجام شد جمعیت حاشیه‌نشین در 10 شهر بزرگ ایران نظیر تهران، مشهد، شیراز و اهواز حدود 5/3 میلیون نفر تخمین زده شد. اما جدیدترین خبر درباره حاشیه‌نشینان ایرانی نشان از رشد دو برابری این افراد در 7 سال دارد. معاون فنی و نظارتی شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری ایران وابسته به وزارت مسکن و شهرسازی در حاشیه همایش توانمندسازی و سازماندهی سکونت‌گاه‌های غیر‌رسمی استان خراسان شمالی در بجنورد اعلام کرده شش میلیون نفر از جمعیت شهرهای ایران در مناطق حاشیه شهرها سکونت دارند. محمدحسین اژدری گفته، این جمعیت در 70 شهر ایران سکونت دارند که 20 درصد از جمعیت شهری ایران را شامل می‌شوند. این رشد معنی‌دار جمعیت حاشیه‌نشینان را باید هشداری دانست که توجه‌ها را به افزایش همزمان میزان بروز آسیب‌های اجتماعی، بیکاری و فساد معطوف می‌کند. البته نمی‌توان منکر تلاش‌های مثبت برای ساماندهی این حاشیه‌نشینان شد. به‌عنوان مثال اژدری گفته، شرکت عمران و بهسازی شهرهای ایران سازماندهی سکونت‌گاه‌های غیر رسمی را با کمک بانک جهانی که دارای تجربه لازم در این مباحث است، انجام می‌دهد. به گفته وی شرکت عمران و بهسازی شهری ایران توافقنامه‌ای 12 ساله را برای همکاری با بانک جهانی برای سازماندهی سکونت‌گاه‌های غیر رسمی تدوین کرده است. البته اینکه نتیجه این توافقنامه‌ها چقدر مفید است را تنها می‌توان با سرکشی به حاشیه شهرها فهمید.