سمانه فخار
تربیت کودکان مراحل و عوامل مختلفی دارد که بدون آشنایی با این مراحل و برخورداری از مهارت‌های لازم نمی‌توانیم فرزندان خود را تربیت کنیم. شاید برخی از پدران و مادران گمان می‌کنند اگر شرایط مادی و امکانات تحصیلی را برای فرزندان آماده کنند وظیفه خود را به خوبی انجام داده‌اند حال آنکه وظیفه پدر و مادر فراتر از اینهاست؛ در خانواده نهال انسانیت به بار می‌نشیند و کودک یاد می‌گیرد چطور زندگی کند.
والدین الگوهای مختلفی برای تربیت کودک انتخاب می‌کنند، برخی الگوی محبت و برخی الگوی بی‌محبتی و سخت‌گیری را در تربیت فرزند خود مناسب می‌دانند.
در حالی که مادران و پدران باید بدانند یکی از هدف‌های اساسی در تربیت کودکان پرورش عاطفی آنهاست. به نظر بسیاری از روانشناسان محبت یکی از اساسی‌ترین نیازهای انسانی، بویژه در دوره کودکی است؛ نیازی که موجب رشد جسمانی و روانی انسان می‌شود. ارضای این نیاز در دوره کودکی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است چرا که اگر کودک از نظر محبت دچار کمبود باشد از نظر عاطفی رشد نمی‌کند و این کمبود زمینه‌ساز آشفتگی‌های اجتماعی کودک در آینده خواهد بود. روانشناسان تربیتی محبت را تنها نقطه امید و شادابی و نشاط کودک اعلام کرده‌اند و معتقدند والدین باید راه محبت و مهرورزی را به کودک خود آموزش دهند، زیرا محبت در سعادت فرد نقش موثری ایفا می‌کند و موجب آرامش و آسایش او خواهد شد. براساس گفته روانشناسان اصل محبت کردن به کودک و شیوه‌های محبت از ظرافت‌های خاصی برخوردار است چرا که شیوه‌های غلط این آموزش صدماتی جبران‌ناپذیر بر روح و روان کودک وارد می‌کند. از اصلی‌ترین ظرافت‌های خاص محبت کردن، ابراز محبت بی‌قید و شرط به کودک است، باید کودک را به خاطر خود او مورد محبت قرار دهیم نه به خاطر کاری که انجام داده است. ابراز محبت خود را مشروط به اما و اگر نکنید چرا که شیوه محبت بی‌قید و شرط اساسی‌ترین راه ایجاد اعتماد به نفس درکودک است.
کارل راجرز، توجه بی‌قید و شرط به کودک و محبت به او را منشأ رشد فرد و رسیدن به خود شکوفایی می‌داند.
مریم یوسفی، جامعه‌شناس، درباره نقش محبت در تربیت کودک می‌گوید: میزان تربیت‌پذیری کودک در درجه اول بستگی به این دارد که احساس کند چقدر مورد محبت قرار گرفته است و چقدر به عنوان یک انسان و عضو خانواده وجود او مهم است.
وی درباره افراط در محبت هم معتقد است، زیاده‌روی و افراط در انتقال محبت از دیگر آسیب‌هایی است که در هر امری نکوهیده است و همیشه باید تعادل را حفظ کرد. وی می‌گوید: امروز کودکان بسیاری را می‌بینیم که از بار مسؤولیت شانه خالی می‌کنند، پرتوقع هستند و احساس می‌کنند همه دنیا به آنها بدهکار است. اینگونه کودکان با مشکلاتی چون بی‌حوصلگی و نارضایتی از زندگی
دست به گریبانند و احساس می‌کنند از استعدادهای خود به نحو مطلوب استفاده نکرده‌اند. یوسفی می‌افزاید: این الگوی تربیتی، کودکانی لوس، ضعیف‌النفس، وابسته و از لحاظ عاطفی کودک صفت پرورش می‌دهد. از کودکی که با مهربانی و ملاحظه بیش از حد با او رفتار شده و محدودیت برایش وجود نداشته است نباید انتظار بیش از حد داشت. این جامعه‌شناس درباره الگوی تربیت بی‌محبتی می‌گوید: این الگو بسیار شبیه الگوی قبلی اما به مراتب مخرب‌تر و ویرانگرتر از آن است.
در الگوی قبلی ارائه محبت از جانب والدین مطلوب و دل پسند بود، هر چند که به طریق مناسب و منطقی صورت نمی‌گرفت اما در این الگو، محبت و صمیمیت وجود ندارد و اعتقاد بر این است که کودک از روی عمد بدرفتاری می‌کند و اگر بخواهد، می‌تواند به سادگی در کارهایش موفق شود. این واقعیت که کودک پس از اینکه مورد سرزنش قرار گرفت سعی نمی‌کند رفتار خود را بهتر کند و برای والدین دلیلی بر ناسپاسی و ارزش ذاتی او شناخته شده است بنابراین رفتار خوب زمانی از کودک سر می‌زند که بخواهد هدیه و پاداشی دریافت کند و با خشنودکردن والدین‌اش جایزه‌‌ای بگیرد. کودک در چنین شرایطی دچار سردرگمی می‌شود چون اگر بدرفتاری کند، طرد می‌شود و اگر بدرفتاری نکند مورد تشویق هم قرار نمی‌گیرد. وی ادامه داد: در چنین شرایط آشفته‌ای راهی برای کسب موفقیت وجود ندارد. در نتیجه کودک خشمگین و رنجیده خاطر می‌شود. در این زمان احساسات خصمانه خویش را یا در خود می‌ریزد یا به نزدیکان خود و به طور کلی به اجتماع منتقل می‌کند. قاطعیت نداشتن والدین در این الگو یکی از دلایل رفتار آشوبگرانه کودکان است.
یوسفی اظهار کرد: بیشتر رفتارهای ضداجتماعی که امروز شاهد آن هستیم ناشی از این الگوی تربیتی است.
کودکان محتاج راهنمایی‌اند
همچنان که کودک بزرگ می‌شود بیشتر محتاج آموزش و اصلاح است. الیزابت هورمن، روانشناس، درباره نیازهای کودکان نوپا معتقد است: اگر چه ما فکر می‌کنیم همه کودکان غمخوار بودن، دوستی و شفقت و احترام به دیگران را فقط با مشاهده جلوه‌های انسانی می‌آموزند، ولی همیشه این طور نیست. باید به آنها یاد داد و با کودکان حرف زد. نمی‌توان انتظار داشت که با نگاه به والدین همه چیز را یاد بگیرند. از طرفی چنانچه اشتباه کردند باید به درستی راهنمایی شوند و رفتار درست به آنها آموخته شود. والدین باید انتظاراتی را که از کودکان دارند به شکلی ملموس معین کنند. وی می‌گوید: راهنمایی کردن توام با دلسوزی و مهربانی، قدم مهمی از مراقبت کودکان به حساب می‌آید و به آنها کمک می‌کند نسبت به افراد خانواده و جامعه مهربان بوده و افرادی قابل احترام و دوست‌داشتنی باشند.کودک باید یاد بگیرد اعمال و رفتار صحیح را به دلایل واقعی و صحیح انجام دهد و به کودک کمک شود که به فردی قابل اعتماد، خوش قلب و مهربان تبدیل شده، بتواند با اعتماد به نفس وارد زندگی شود و در کارش موفق باشد.
تقاضای محبت بیشتر با بازیگوشی
زمانی که به کودک اجازه می‌دهیم مهارت‌های جدیدی را بیاموزد و با شیوه تازه‌ای زندگی کند، مشکلات تازه سربرمی‌آورند زیرا کسب مهارت‌های جدید با دشواری‌های مخصوص به خود همراه است.
کمپل، روانپزشک کودکان، معتقد است کودکان نمی‌توانند سرعت عمل داشته باشند، زمان‌بندی و تنظیم یک برنامه روزانه فشرده برای آنان مفهومی نخواهد داشت.وی می‌گوید: بازیگوشی کودکان راهی غیر مستقیم برای جلب توجه والدین و یاری خواستن از آنان و تقاضای محبت بیشتر است اگر فرزند شما تقاضای کمک می‌کند، بهتر است به جای اینکه او را وادار کنید کارش را انجام دهد، از خود بپرسید آیا او به کمک شما نیاز دارد؟ این روانپزشک در ادامه می‌گوید: برای حل مساله بازیگوشی کودکان وقت بیشتری در اختیارشان بگذارید تا کارهای روزانه را به موقع انجام دهند. وی توضیح می‌دهد که رفع نیازهای عاطفی کودک نقش حیاتی در تربیت او دارد. برآوردن نیازهای عاطفی یک کودک و تربیت او توام با محبت، منجر به ایجاد پیوند عاطفی بین کودک و والدین می‌شود. بنابراین هرگاه مساله‌ای برای کودک ایجاد شود والدین باید فکر کنند کجا اشتباه کرده‌اند، چرا کودک متوجه نشده و قبل از هر کار دیگری آن را اصلاح کنند. شاید کودک درست نفهمیده است، باید وقت گذاشت و همراه با محبت مساله را برای او بازگو کرد و توضیح داد. بزرگ‌ترین وظیفه ما این است که کاری کنیم فرزندمان احساس کند دوستش داریم و به او احترام می‌گذاریم.