آقای پروفسور! به عنوان نخستین سوال، شما فضای دیپلماتیک منطقه شبه قاره را چگونه ارزیابی می‌کنید. با توجه به آنکه بحران کشمیر در شرایط کنونی کمی حادتر شده، فضای حاکم بر این منطقه استراتژیک چگونه قابل تحلیل است؟
اصولا منطقه شبهقاره هند از دیرباز محل مناقشات فراوانی بوده است. در بیشتر مواقع سیاستمداران و صحنه‌گردانان این منطقه به اصول دیپلماتیک وقعی ننهاده‌اند. به عقیده من 2 عامل سبب شده است نزاع در این منطقه قوی‌تر و جدی‌تر از دیپلماسی باشد. نخستین دلیل آن ماجرای کشمیر و درگیری تاریخی هندوستان و پاکستان بر سر آن است. همانطور که می‌دانید این 2 کشور از زمان استقلال پاکستان نتوانستند بر سر این ناحیه به توافقی دست پیدا کنند و همچنان مبارزات برای تصاحب این ناحیه همسایه با چین ادامه دارد. البته اینکه حق با کدام طرف است و کشمیر اساسا باید متعلق به کدام طرف باشد خود بحث مفصلی است که تاکنون هم اهالی فن، بسیار بدان پرداخته‌اند. به هرحال من نخستین و مهم‌ترین دلیل نبود قدرت گفتمان و فضای دیپلماتیک در این منطقه را ماجرای کشمیر می‌دانم. دومین دلیل این مساله را می‌توان در سلاح هسته‌ای این 2 کشور جست‌وجو کرد. البته بسیاری از سیاستمداران داشتن سلاح هسته‌ای را نه ابزاری برای جنگ که وسیله‌ای برای فشار دیپلماتیک می‌دانند اما من با این تئوری چندان موافق نیستم. به نظر من داشتن سلاح اتمی آن هم در منطقه‌ای که دیپلماسی چندان محلی از اعراب ندارد و فضای درگیری بر آن حاکم است به بی‌ثباتی هرچه بیشتر دامن می‌زند.
چگونه می‌توان این 2 عامل را از میان برد تا ثبات و فضای دیپلماسی بر این منطقه حاکم شود؟
رفع این عوامل راه‌های گوناگونی دارد. درباره مساله سلاح اتمی تنها راه خلع سلاح این 2 کشور و الزام آنان به امضای معاهده ان.پی.تی است. درباره دیگر مساله موجود یعنی مناقشه کشمیر نیز راه‌های بسیاری وجود دارد. اعتقاد مقامات محلی هم البته بر همین است. در سفر اخیرم به پاکستان و ملاقات‌ها و نشست‌هایی که با چندین مقام عالی‌رتبه وزارت خارجه این کشور داشتم، بارها درباره این مساله گفت‌وگو کردیم. نظر آنها هم این بود که به‌رغم وجود مسیر‌های مناسب و راهبردهای کارآمد، اراده بین‌المللی برای حصول توافق و پایان این مناقشات وجود ندارد.
چرا اراده بین‌المللی برای رفع این مشکل وجود ندارد. آیا برخی از بازیگران منطقه‌ای یا بین‌المللی خواهان تداوم فضای بحرانی موجود در منطقه هستند؟
هندوستان از دیرباز مستعمره و متحد بریتانیا و پاکستان متحد استراتژیک ایالات متحده آمریکا بوده‌اند. این اتحاد به مرور به وابستگی تبدیل شده است به‌طوری‌که حکومت در هندوستان بدون هماهنگی با بریتانیا و به قدرت رسیدن در پاکستان بدون بالا رفتن از نردبام آمریکا ممکن نیست. حصول توافق در این مورد بستگی شدید به همسویی آمریکا و بریتانیا دارد. البته این همسویی در یک مساله نمود پیدا می‌کند و آن ایجاد بی ثباتی در منطقه‌ای هم مرز با چین است که به نظر می‌رسد یکی از دلایل عمده تداوم مناقشه کشمیر همین مساله باشد. به‌واقع این 2 کشور غربی بدشان نمی‌آید که مرز مشترک چین با کشمیر را به عنوان یکی از مهم‌ترین رقبایشان همواره متشنج و ملتهب نگه دارند.
البته ناگفته نماند که این 2 عامل اصلی عوامل دیگری را نیز سبب شده‌اند و با رفع این 2 نمی‌توان ثبات و دیپلماسی را بر این منطقه حمکفرما کرد.
منظور شما این است که یکسری مسائل جزئی‌تر هم به تبع این 2 عامل در شبهقاره به وجود آمده‌اند که معادلات را پیچیده‌تر کرده‌اند. اگر چنین است این مسائل تابع چه مسائلی هستند؟
دقیقا! یکی از نگران کننده‌ترین مسائل منطقه
شبه قاره وجود تروریسم از نوع القاعده و طالبان و نیروهای قبایلی در این محدوده است. حاکمیت تروریسم در افغانستان در سال‌های متمادی در قالب حکومت طالبانی سبب ریشه دواندن این جریانات خطرناک در این کشور و همچنین گسترش آن در دیگر نقاط منطقه شده است. البته حمایت دولت وقت پاکستان (نواز شریف) و عربستان سعودی نقش مهمی در شکل‌گیری نطفه تروریسم در این منطقه دارد. طبیعی است در شرایطی مانند شرایط منطقه
شبه قاره، که نزاع بر گفتمان دیپلماتیک تقدم دارد، بستر مناسبی برای تشکیل و رشد غده تروریسم به‌وجود می‌آید. وجود ریشه‌دار تروریسم در این منطقه از مسائلی است که به‌واسطه 2 عامل مذکور به‌وجود آمده است اما پس از رشد، با رفع آنها از میان نمی‌رود. در واقع گرهی است که به‌سادگی نمی‌توان آن را گشود. حتی تروریست‌هایی که در حال حاضر در شبه قاره فعالند هم از جانب برخی کشورهای منطقه حمایت مالی می‌شوند. در افغانستان هم اوضاع به همین شکل است و تروریست‌ها از حمایتی نامحدود برخوردارند.
بحث به افغانستان رسید. به نظر شما حمله نظامی آمریکا و ناتو توانست گرهی از مشکلات این منطقه و مردم این کشور باز کند. چرا پس از سپری شدن مدت زمانی طولانی کماکان شاهد ادامه حیات و حتی احیای طالبان در این منطقه هستیم؟
به اعتقاد من خیر، ناتو و آمریکا در افغانستان از پس طالبان برنیامدند. با حمله نظامی به افغانستان نه‌تنها این مشکل حل نشد بلکه بحران مذکور به دیگر نقاط شبه قاره، خاورمیانه و حتی اروپا هم سرایت کرد. به‌طوری‌که هم اکنون در هر کشوری که موقعیت مناسبی برای ایجاد هسته‌های تروریستی داشته باشد، شاخه‌ای از القاعده تشکیل می‌شود و عملیات تروریستی را برنامه ریزی می‌کند و به انجام می‌رساند. به همین دلیل هم پس از گذشت 7 سال از حمله به افغانستان و تشکیل دولت دموکراتیک در این کشور، جریان طالبانی از میان نرفته و بویژه در نقاط جنوبی افغانستان فعالیت گسترده‌ای دارد و هم اکنون عراق و افعانستان درکنار پاکستان مراکز اصلی فعالیت این نیروها به‌شمار می‌روند.
اما کشور شما هم در این جنگ و اتفاقات پس از آن نقش دارد. آلمان نقش مهمی در ارسال نیرو به افغانستان ایفا کرد. آیا شما از ابتدا با این جنگ مخالف بودید؟
معنی صحبت‌های من مخالفت با جنگ برضد افغانستان نبود. به عقیده من مبارزه با تروریسم در این منطقه باید پیش‌تر و در قالب‌هایی دیگر انجام می‌شد. بله نیروهای آلمانی چه در قالب نیروهای ناتو و چه در قالب نیروهای ایساف در افغانستان حضور دارند و در 7 سال گذشته از 1200نیرو به بیش از سه برابر یعنی حدود 4000 نیرو افزایش یافته است که اکثرا در نقاط شمالی و کم خطر افغانستان فعالیت می‌کنند. این افزایش نیروها به این دلیل انجام گرفت که روزبه‌روز درگیري‌ها در این کشور افزایش پیدا می‌کرد و رویکرد ائتلاف بین‌المللی افزایش نیروها به قصد افزایش فشار بر تروریست‌ها بود که با توجه به تحولات اخیر جهانی این رویکرد تغییر کرده است و کشور ما هم، هم اکنون بیشتر از افزایش نیروی نظامی به افزایش مشارکت در بازسازی افغانستان می‌اندیشد و در همین راستا نیز اعتبار80 میلیون یورویی ابتدای سال را به 170 میلیون یورو افزایش داده است. در کل به نظر من به عنوان یک فعال دیپلماسی، راهکارهای دیپلماتیک اثر بخشی بیشتری دارد.
برای کنترل مساله تروریسم در پاکستان چه راهکاری را پیشنهاد می‌کنید؟
همانطور که گفتم متاسفانه جریان‌های تروریستی در پاکستان ریشه بسیاری دارند و حتی نفوذ بسیاری هم در دستگاه‌ها و نهادهای حساس پاکستان به‌دست آورده‌اند. پس از سقوط دولت مشرف هم شرایط بدتر شده است. در واقع یکی از اشتباهات بسیار مهلک غرب توجه نکردن کافی به پاکستان در سایه موضوع هسته‌ای ایران بود. یعنی غرب باید حداقل نیمی از تمرکزی را که بر مساله ایران قرار داده بود، متوجه پاکستان می‌کرد حال آنکه پاکستان به عنوان منطقه‌ای‌تروریستی اساسا از سوی غرب رها شد و ما این مساله را بارها به دولت‌های اروپایی و آمریکا گوشزد کردیم هرچند که چندان مورد توجه قرار نگرفت. حتی با ارائه يك گزارش محرمانه بر اساس پژوهش‌های ما در وزارت خارجه آلمان به وزارت خارجه آمریکا، سقوط مشرف را پیش بینی کردیم اما آنها به این گزارش وقعی ننهادند و در نتیجه این اتفاق و این سقوط به وقوع پیوست. بی ثباتی پاکستان در جریان مبارزات انتخاباتی و در قالب انفجارهای متعدد و ترور بی نظیر بوتو بیش از پیش نمایان شد و در نهایت به وضعیت کنونی انجامید. با توجه به روند سیاسی منطقه باید هرچه سریع‌تر نیروهای تروریستی در پاکستان را قطع ید کرد و نفوذ آنها را از میان برد چرا که دستیابی آنها به سلاح هسته‌ای پاکستان می‌تواند خطرات بسیاری را به دنبال داشته باشد. برای این کار هم بهترین راهکار و راهبرد، تصحیح شاکله حکومتی پاکستان و سر و سامان بخشیدن به دولت این کشور است. در واقع این امر می‌تواند برقراری ثبات و قدرت دولت مرکزی را به همراه داشته باشد و در نهایت دست نیروهای بنیادگرا را ببندد و به آرامش در هر 2 کشور پاکستان و افغانستان و دیگر نقاط شبهقاره و خاورمیانه کمک شایانی کند.
چه ایراداتی به شاکله حکومتی پاکستان وارد است و چگونه می‌توان ساختار قدرت در این کشور را تصحیح کرد؟
حکومت در پاکستان از جایگاه محکمی برخوردار نیست یعنی هیچ دولتی تا کنون نتوانسته است دوره مشخصی برای حکومت در نظر داشته باشد چرا که همواره حکومت های نظامی به شکل کودتا به دولت نظامی دیگری تبدیل شده‌اند و همواره در این کشور راه برای انجام کودتا هموار بوده است. این مساله ناخودآگاه سبب می‌شود دولت برنامه ریزی‌های بلند مدت را در دستور کار قرار ندهد. نخستین پیامد این امر این است که اغلب سیاست‌ها صرف جلوگیری از اجرای کودتا و براندازی شود. در واقع زمان، هزینه، امکانات و اندیشه حاکمان صرف مسائلی‌غیر از حاکمیت می‌شود. در این صورت دولت نمی‌تواند وظیفه خود را به‌خوبی انجام دهد و از بسیاری از مسائل غافل می‌شود. از جمله این موارد مسائل داخلی و امنیتی است. اگر به طور خاص درباره مساله امنیت صحبت کنیم در شرایط اینچنینی دولت به جای تامین امنیت کشور درصدد است تا امنیت خود را تامین کند. غفلت از امنیت کشور هم مسلما بستر مناسبی را برای اخلالگران و تروریست ها فراهم می‌آورد تا تولید شوند و خود را بازتولید نمایند. دومین اشکال وارد بر حکومت پاکستان، نبودن ساز و کار دقیقی برای نظارت بر عملکرد دولت است. ایراد دیگری که می‌توان بر این دولت گرفت ضعف دیپلماسی این کشور است. هیچگاه دستگاه دیپلماسی پاکستان از شور و توان لازم برای برقراری ارتباط با دیگر کشورها برخوردار نبوده است. در عصر مشرف نیز می‌دیدیم در مواقعی که پاکستان احتیاج به تعامل دیپلماتیک داشت یا این تعامل با واسطه آمریکا انجام می‌گرفت یا در مواقعی شخص پرویز مشرف این وظیفه را بر عهده داشت. علی‌الاصول کشورهایی که دستگاه دیپلماسی قدرتمندی ندارند در مواجهه با تهدیدات و مشکلات بین‌المللی و حتی مشکلات امنیتی در حوزه داخلی با مشکلات بسیاری روبه‌رو هستند چرا که مقابله با این مسائل مستلزم رایزنی و همکاری‌های بین المللی است و نبود توانمندی دیپلماتیک پاکستان همواره برای این کشور دردسرساز بوده است. از نکات منفی دیگری که می توان در ساختار حاکمیتی پاکستان بدان اشاره کرد، دخالت نهاد نظامی در امور غیر نظامی است. نمونه بارز این امر وابستگی ارتش و حکومت به یکدیگر تا زمان مشرف است. این دخالت‌ها دو نکته منفی در پی‌دارد، نخست اینکه از مراتب تخصصی شدن نهاد ارتش، به طور قابل توجهی کاسته می‌شود که در نتیجه به تضعیف کشور می‌انجامد و دوم اینکه راه برای کودتا و براندازی از طریق ارتش، هموار باقی می‌ماند. در مجموع به عقیده من اجرای این موارد می تواند در اصلاح و تصحیح ساختار حکومتی این کشور موثر واقع شود: بازنگری در پارادایم حاکمان این کشور، افزایش کارآمدی پارلمان در راستای تقویت بعد نظارتی، تمرکز نهاد ارتش روی مسائل نظامی و تفکیک کامل آن از قدرت، تقویت بعد دیپلماتیک و روابط بین الملل پاکستان و در اولویت قرار دادن توسعه دیدگاه دستگاه دیپلماسی این کشور. در صورت اجرای این اصول می‌توان امیدوار بود که پاکستان هم از استاندارد سیاسی بالاتری برخوردار باشد، هم منفذی برای اجرای طرح‌های براندازی و کودتا در ساختار حکومتی آن وجود نداشته باشد و هم ميان قوا تعادل مثبتی ایجاد شود. در این صورت پاکستان علاوه بر بهره‌مندی از صلح و ثبات داخلی می‌تواند در روند ثبات منطقه و مبارزه با تروریسم نیز نقش مثبت و مهمی ایفا کند.