بنت‌الهدی صدر
چرا این قدر دیر وارد دنیای نویسندگی شدید. آیا علت این مساله همان دلیلی است که پشت جلد کتاب مطرح شده است؟
چرا این قدر دیر وارد دنیای نویسندگی شدید. آیا علت این مساله همان دلیلی است که پشت جلد کتاب مطرح شده است؟فکر نمی‌کنم خیلی دیر بوده است. چه‌بسا به وقتش بوده. من از هفده، هجده سال پیش داستان می‌نوشتم و این امکان برایم وجود داشت که کتاب بنویسم و وارد بازار کنم –چه در قالب داستان کوتاه و چه داستان بلند- اما چیزی که به من اجازه نمی‌داد کتابی منتشر کنم، سخت‌گیری خودم بود. باید وقتش می‌رسید و چیزی می‌نوشتم که قبل از همه، خودم را راضی کند. «کافه پیانو» را که نوشتم؛ دیدم خودم ازش راضی‌ام. این بود که احتمال دادم ناشر معتبری هم آن را بپسندد.
این را شکسته نفسی تلقی کنیم؟
نه واقعا این طور است که می‌گویم. نوشته‌ای که نویسنده‌اش را نتواند راضی کند، قطعا دیگران را هم نمی‌تواند راضی کند. پیش از «کافه پیانو»، فکر نمی‌کردم بتوانم چیزی بنویسم که قبل از همه خودم را راضی کند. اما به محض نوشتن داستانی که خودم را راضی کرد، تردیدی در چاپ آن نکردم. اگر از این به بعد هم کتابی از من به چاپ برسد به معنی این است که آن اثر، قبل از همه رضایت خودم را جلب کرده است. کتاب را برای دیگران نمی‌نویسیم. برای خودمان می‌نویسیم اما مکانیزمی هست به اسم نشر که دیگران هم فرصت و امکان خواندنش را داشته باشند.
خودتان چه قدر پیگیر نوشته دیگران هستید؟
من حدود هفت-هشت سالی می‌شود که از فضای ادبی دور افتاده‌ام و کمتر پیش آمده است که بروم و کتابی را از کتاب‌فروشی بخرم. بسیار معدود پیش آمده است که به کتاب فروشی بروم و کتابی را ببینم که نظرم را به خود جلب کرده و آن را تهیه کنم. مگر خرید نسخه‌های تازه‌ای به جای نسخه‌های به یغما رفته از «عقاید یک دلقک» و «ناتور دشت» توسط برخی دوستان محترم که کتاب امانت می‌گیرند و بعد پس نمی‌دهند! اما به طور کل پیش نیامده است که در سال‌های اخیر به قصد خرید کتاب یا داستانی خاص به کتاب‌فروشی بروم و به همین علت، در جریان چند و چون آنچه در فضای ادبی می‌گذرد نیستم. البته اخیرا یکی، دو تا مجموعه داستان خوانده‌ام که به نظرم این تعداد، برای قضاوت منصفانه و همه‌جانبه درباره داستان امروز ایران کفایت نمی‌کند.
حالا و با توجه به فروشی که «کافه پیانو» به دست آورده است شاید بتوان اینگونه استنباط کرد که نویسنده قصد داشته از میان برخی نویسندگان رقیب بطلبد!
بله. چه‌بسا بتوان این‌طور تعبیر کرد که «کافه پیانو یک دیدگاه انتقادی به شکل داستان عرضه شده، نسبت به آثار داستانی پیش از خودش» است. البته نسبت به حال و هوای آن آثار داستانی که تا هفت، هشت سال پیش منتشر شده‌اند. شاید در این هفت، هشت سال که من ارتباطی با فضای ادبی نداشته‌ام، اتفاقاتی افتاده باشد که من متوجه آن نبوده‌ام. اگر این‌طور باشد، شاید نوشتن «کافه پیانو» چندان وجهی نداشته است.
پس یک تناقض به وجود می‌آید. «کافه پیانو» برای
«بیوتن» که یک کتاب امروزی است رقیبی سرسخت به شمار می‌رود که آن هم در صدر پرفروش‌ها است؟
البته باید بگویم بیوتن در صدر نیست!
شما در جایی دیگر هم به این نکته اشاره کرده‌اید و حتی یادم هست که در وبلاگتان هم پستی را به بررسی پرفروش بودن یا نبودن بیوتن اختصاص داده بودید. چرا این قدر روی این مساله حساس هستید؟
مساله اصلا سر کیفیت هریک از این دو کتاب نیست. به این معنی که من قصد ندارم بگویم «کافه پیانو» پرفروش‌تر از بیوتن بوده و به این دلیل باکیفیت‌تر از آن است. نه! من اصلا چنین قصدی ندارم. چه‌بسا «بیوتن» کتاب پر محتواتری باشد، شاید خیلی منسجم‌تر و در کل اثر بهتری به شمار رود، این را نمی‌دانم! چون این کتاب را نخوانده‌ام، اما بحث سر این است که این عنوان یعنی «پرفروش‌ترین اثر داستانی سال» اگر به نادرستی و به ناحق به کتابی داده شود، اعتباری را نصیب پاره‌ای از جامعه می‌کند که حق آنها نیست.
حقیقتاً بحث سر این است، نه بر سر بهتر یا بدتر بودن هر یک از دو اثر. عنوان «پرفروش‌ترین اثر سال» از دید من عنوان مهمی‌است. از این جهت که این صدرنشینی نشان دهنده این است که عموم شهروندان چه می‌خواهند. اعتراض من به این است که نباید به زور و ضرب خریدهای دولتی، کتابی این عنوان را به خودش اختصاص دهد که مردم آن را یکی یکی نخریده‌اند.
شما خودتان می‌گویید که مطالب «کافه پیانو» مضامینی را دارد که دغدغه نویسنده در هفت، هشت سال پیش بوده است. در حالی که الان می‌گویید مردم مطالبی را دوست دارند که دغدغه‌های روزشان در آن آمده باشد. به نظر شما «کافه پیانو» این نیاز را برطرف می‌کند؟
آنچه در موردش صحبت می‌کنید با آنچه من گفتم دوتاست. من اگر گفتم «کافه پیانو» دیدگاه انتقادی به شکل داستان عرضه شده نسبت به آثار ماقبل خود است معلوم است که نظرم در خصوص سبک و سیاق داستان‌گویی است نه محتوا و مضمونش. اما اگر می‌گویم «کافه پیانو» حرف دل مردمان است مرادم مضمون و محتوایی است که «کافه پیانو» در خود دارد. اگر «کافه پیانو» چیزی نبود که مردم می‌خواستند و اگر روایت زندگی امروزشان نبود و اگر خواست‌ها و تمنیات و آرزوهایشان برای فردا در آن مستتر نبود؛ آن‌وقت چنین استقبالی که از آن شده هرگز اتفاق نمی‌افتاد.
در ابتدای کتاب نوشته‌اید که اثرتان را به
«هولدن کالفیلد» یکی از شخصیت‌های کتاب «ناتور دشت» اثر «سلینجر» تقدیم می‌کنید. در جایی هم گفته بودید که نمی‌خواسته‌اید در «کافه پیانو» شبیه سلینجر بنویسید.
بله من این کتاب را به هولدن کالفیلد، شخصیت کتاب «ناتور دشت» تقدیم کرده‌ام. البته تقدیم به این معنی نبوده است که من بخواهم پیشاپیش بگویم دلم می‌خواهد اثر سلینجر را تکرار کنم؛ نه! چون زمانی که «کافه پیانو» را می‌نوشتم تقریبا نزدیک به هفت، هشت سال بود که به این اثر رجوع نکرده بودم و آن را دوباره‌خوانی نکرده بودم. –البته در «کافه پیانو» از قول راوی نوشته‌ام که «ناتور دشت» کتابی است که نمی‌شود سالی دو، سه بار نخوانمش اما، خب این حرف راوی است و «من» نیستم که این حرف را می‌زنم. (با خنده)- اما در عالم واقع و در چند سال گذشته، من ناتور دشت را نخوانده بودم و تازه همین یک ماه پیش بود که دوباره به این کتاب مراجعه کردم و دیدم چه قدر شباهت‌ها حیرت‌انگیز است. طوری که با خواندن برخی قسمت‌های کتاب سلینجر متوجه می‌شدم مثلاً این بخش از «کافه پیانو» وام‌دار این قسمت از «ناتور دشت» است و یا آن پاراگراف، شکل دیگری از همان چیزی است که در «ناتور دشت» آمده است؛ در حالی که من هیچ تعمدی در این قضیه نداشتم. به نظرم وقتی اثری داستانی به اندازه «ناتور دشت» منسجم و قدرتمند و یکپارچه باشد، خواه‌ناخواه چنان تاثیری بر شما می‌گذارد که چه‌بسا خود شما در هنگام نوشتن داستان‌تان، متوجه آن نباشید. در موقع نوشتن «کافه پیانو» چنین اتفاقی افتاده است؛ یعنی من بدون این که تعمدی داشته باشم، گویا بدون آنکه متوجه باشم، در حال تلاش برای نوشتن یک نسخه ایرانی از «ناتور دشت» بوده‌ام.
برخی فکر می‌کنند «کافه پیانو» زندگی شخصی شما است. این موضوع را بعد از صحبت با افرادی که به طور مشترک و همزمان کتاب را خواندیم متوجه شدم. به راستی رمان شرح حال خودتان است؟
نه. من فکر نمی‌کنم راوی «کافه پیانو» فرهاد جعفری باشد. اگر ملاک و برداشت خواننده این باشد که آنچه در «کافه پیانو» رخ می‌دهد یا توصیف می‌شود و در مقابل چشم مخاطب به تصویر کشیده می‌شود، الزاماً همان واقعیتی است که در زندگی شخصی و واقعی و اجتماعی فرهاد جعفری روی می‌دهد؛ باید بگویم، نه! اصلا و به هیچ وجه این طور نیست. شاید چیزی معادل پنج تا ده درصد از آنچه در کتاب آمده است به واقعیت مدیون باشد نه بیشتر.
به عنوان مثال کدام بخش‌ها وام دار واقعیت شخصیت شماست؟
مثلا آن بخش از کتاب که به رابطه من و دخترم گل‌گیسو که رابطه‌ای به نسبت مدرن‌تر و دوستانه‌تر است، مي‌پردازد می‌تواند جزء آن چند درصد حقیقت زندگی من در کتاب باشد و یا درگیری من با پدرم -مثل هر پسر ایرانی دیگری- از دیگر مواردی است که برگرفته از زندگی من است و در کتاب تجلی پیدا کرده. اما جزئیات این رابطه چیزی نیست که در کتاب مو‌به‌مو به رشته تحریر در آمده باشد. مثلاً برای نمونه باید بگویم، هرگز برای من پیش نیامده است که همراه پدرم برویم روی یک تپه و در حالی که برف می‌بارد با هم گپی بزنیم و همدیگر را بغل کنیم! البته آرزوی من این بوده است که چنین اتفاقی بیفتد. (با خنده) یا مثلا من و همسرم از هم طلاق نگرفته‌ایم. دورانی که من کتاب را می‌نوشتم، ایشان در تهران در حال تحصیل در مقطع فوق لیسانس‌شان بودند که من آن را در کتاب به شکل یک جدايی نیمه‌رسمی‌تصویر کردم تا کارکرد داستانی‌تری پیدا کند.
با توجه به اینکه «کافه پیانو» بسیار خوب گل کرده است و به تازگی هم به چاپ دهم رسیده، به‌عنوان نویسنده این اثر، مولفه‌های موفقیت کتابتان را
چه مواردی می‌دانید و ارزیابی خودتان چیست؟
به گمان من، برای اولین‌بار در چند سال گذشته، نویسنده‌ای آمده و داستانی را خیلی سرراست و بدون تعمد در پیچیده‌نویسی روایت کرده و از قضا، نثر یکدست و نسبتا خوش‌آهنگ و خوش‌خوانی هم دارد که باعث موفقیت آن شده. درباره دلیل اجتماعی استقبال مناسب از این کتاب هم باید بگویم، در «کافه پیانو» با سه شخصیت زن، در سه مقطع سنی متفاوت مواجه هستید که هر کدام در یک دوره سنی به سر می‌برند و دغدغه‌ها و مسایل خاص خودشان را دارند.
گل‌گیسو که یک متولد دهه 70 است، صفورا که یک متولد دهه 60 است و پری سیما که یک متولد دهه 50 است. عمده قصه‌خوان‌ها و رمان‌خوان‌‌های ما نیز معمولا از همین جنس و همین گروه‌های سنی هستند. یا دهه پنجاهی و شصتی هستند و یا متولد دهه هفتاد که به تازگی وارد جریان کتاب‌خوانی شده‌اند. به نظرم، هر کدام از خانم‌های خواننده‌ای که این کتاب را دست می‌گیرند، می‌توانند دغدغه‌های خودشان را در یکی از سه شخصیت اصلی زن این کتاب ببینند و یا خود را به جای آنها بگذارند. چه به جای گل‌گیسو، چه به جای صفورا و چه به جای پری‌سیما. از این جهت در میان این رده‌های سنی، «کافه پیانو» موفق بوده است.
پس شما اغلب خواننده‌هایتان را خانم تصور کرده‌اید؟ درست است؟
نه! من با چنین پیش‌فرض و قصدی کتاب را ننوشتم بلکه وقتی کتاب را نوشتم، بعد آن را منتشر کردم و بازخوردهایش را دیدم؛ به این نتیجه رسیدم که یکی از دلایل موفقیتش باید این باشد.
یعنی در این رابطه هیچ پیش‌زمینه‌ای نداشتید؟
نه؛ به هیچ وجه.