بنت‌الهدی صدر
شما با خواننده‌های «کافه پیانو» از طریق وبلاگتان هم در ارتباط هستید. اخیرا هم گویا 800 نامه و کامنت از خواننده‌هایتان را بر اثر یک حادثه ویندوزی از دست دادید. ارزیابی خواننده‌هایی که با خودتان در ارتباط بودند چه بود و چقدر کتاب را موشکافانه مورد بررسی قرار داده بودند؟
خوشبختانه توانستم آن نامه‌ها وکامنت‌ها را به کمک دوستی در همین چند روزه بازیابی کنم. اما در مورد پرسش‌تان باید بگویم اغلب چنین خوانندگانی که با من مکاتبه کردند، دیدگاه راوی نسبت به موضوعات و محیط اطرافش را دوست داشتند. همینطور رابطه مدرن و گرم و صمیمانه راوی با دخترش را خیلی دوست داشتند و گاهی از آن با حسرت یاد می‌کردند. درست یا غلط؛ عمدتا هم نثر «کافه پیانو» را متمایز و متفاوت از آن چیزی می‌دانستند که تاکنون منتشر شده و همین طور به نکته‌سنجی و ریزبینی راوی نسبت به رویدادها و پدیده‌های اطرافش اشاره داشتند و همینطور جزئی‌نگری او را خیلی پسندیده بودند.
شما در صحبت‌هایتان دائم به رابطه مدرن خودتان و دخترتان –گل گیسو- اشاره می‌کنید. چرا این مدرن بودن تا این حد برایتان مهم است؟
من در زندگی واقعی با دخترم سعی کردم طوری با او رفتار کنم که با من به آن شکل رفتار نشده است. نسل پیش از ما به هم‌دوره‌های من اجازه بالغ شدن، بزرگ شدن و مستقل شدن نمی‌داد و همیشه فکر می‌کرد بهتر از خود ما مصلحت ما را درک می‌کند. من سعی کردم در واکنش به این نحو تربیت کردن، رفتار حساب‌شده‌تر و اندیشیده شده‌تری با دخترم داشته باشم که منجر به آن آسیب‌ها و عوارضی نشود که من و نسل من دچارش بودیم. از این جهت؛ دوست داشتم این نحوه برخورد با کودکان و بچه‌ها نیز از طریق «کافه پیانو» منتقل و منتشر شود و در برابر دید پدران و مادران آینده قرار بگیرد که بخشی از آنها لاجرم خواننده «کافه پیانو» هستند و آنها هم مثل من به این نتیجه برسند که بد نیست به فرزندان‌مان اجازه دهیم خودشان بزرگ شوند و تصمیم بگیرند و ما تنها زمینه تصمیم‌گیری صحیح و مناسب را در اختیارشان بگذاریم و فضای روحی سالمی را برای‌شان فراهم کنیم نه اینکه تصمیم یا تفکری را به آنها تحمیل کنیم.
فکر می‌کنید پر فروش شدن «کافه پیانو» این هدف شما را محقق می‌کند؟
قطعا. به این نکته اشاره کردم که بسیاری از افرادی که برایم نامه می‌نویسند یا کامنت می‌گذارند، یکی از مولفه‌های دلنشین کتاب را جنس و نوع رابطه راوی و دخترش می‌دانند.
پس اینطور که شما می‌گویید، گل‌گیسو – فرزند راوی- می‌توانست پسر هم باشد، چرا فرزند دختر را برای شخصیت کتاب برگزیدید؟ چون خودتان دختر دارید؟
نه. به این خاطر است که این معضل درباره دختران به شکل مضاعف دیده می‌شود. شاید پدرانی باشند که به پسران‌شان اجازه رشد و بلوغ و تصمیم‌گیری بدهند، اما در مورد دختران، ماجرا تا حدی ظالمانه‌تر و مظلومیت‌شان مضاعف است.
شما یکی از علل پرفروش شدن «کافه پیانو» را روان‌بودن این اثر دانستید. امروز بخشی از نوشته‌هایی که حرفی برای گفتن دارند و آثار قابل دفاعی به شمار می‌روند، در لفافه و در پرده روایت شده‌اند. یعنی پس از انتشار باید نویسنده را به اثر الصاق کرد. علت این مساله چیست؟
به نظرم این مساله بر می‌گردد به موج دوگانگی رفتاری که در جامعه ما رواج دارد. اغلب جامعه شناسان معتقدند، شهروندان ما دارای دو حوزه کاملا مجزا از یکدیگر هستند. یکی حوزه خصوصي و دیگری حوزه عمومی. به نحوی که افراد در حوزه خصوصی زندگی‌شان یک شخصیت و در حوزه عمومی، شخصیت و چهره دیگری دارند، آنچنان که معمولا در حوزه عمومی، در حال بازی کردن در نقشی هستند که به خود واقعی‌شان ربطی ندارد یا کمتر ربط دارد. طبیعی است که این ماجرا به شکلی خودش را در ادبیات ما نیز نشان دهد. ضمن آنکه تجربه نیز نشان داده که در شکل‌گیری چنین وضعیتی، فضای بسته سیاسی فرهنگی نیز ایفای نقش می‌کند. به این معنی که چون فاش‌‌گویی عواقب و هزینه‌هایی دارد، ترجیح مرجح این است که امور در لفافه و در پرده بیان شوند.
آیا به اصول آموزش‌های داستان‌نویسی که برای داستان‌نویسان تجویز می‌کنند مقید هستید؟
خیر. به هیچوجه. من اصلا نمی‌فهمم اصول داستان‌نویسی یعنی چه و به کار چه کسی می‌آید که می‌خواهد چیزی را روایت کند؟! خود شما وقتی می‌خواهید داستان فیلمی را که در سینما دیده‌اید برای کسی تعریف کنید، مطابق اصولی این کار را انجام می‌دهید؟! یا همان‌طوری که بلدید تعریف می‌کنید بدون آنکه دائم نگران اصول روایت باشید؟! این یادتان باشد که این ماییم که اصول را می‌سازیم نه اینکه اصول ما را بسازند. پس هروقت بخواهیم، می‌توانیم آنها را نادیده بگیریم. به‌طور طبیعی، این نادیده گرفته‌شدن اصول پیشین توسط ما، منجر به تولید اصول تازه‌ای می‌شود. اما آنها را هم به وقتش باید نادیده گرفت. چون چیزی نمی‌گذرد که مثل سدی، نمی‌گذارند پیش برویم و مرزهای تازه‌ای را پشت سر بگذاریم. اصول توسط ما ساخته می‌شوند تا در زمانی دیگر توسط شخصی دیگر، نادیده گرفته شوند. وگرنه؛ همیشه در یک نقطه متوقف خواهیم ماند.
آیا به تقسیم‌بندی نویسندگان داخلی به دو دسته روشنفکر و متعهد اعتقاد دارید؟
نه! متعهد به چه چیز و روشنفکر با چه تعریفی؟! این دسته‌بندی را قبول ندارم. اما اگر می‌گویم قبول ندارم به این معنا نیست که وجودش را هم انکار می‌کنم. روشن است که نویسندگان و هنرمندان هم مانند دیگر طبقات، عناوینی را به خود اختصاص داده‌اند.
در همان دو دسته‌ای که خودتان اشاره کردید، فکر می‌کنید کدامیک تاکنون موفق‌تر عمل کرده اند؟
فکر می‌کنم بعد از انقلاب، حوزه داستان به آن دسته از کسانی تعلق دارد که نسبت به قرائت رسمی دورتر بودند و در عوض در حوزه شعر، آنها که نزدیک‌تر بودند موفق‌تر عمل کردند و نمی‌توان این را کتمان کرد. البته گروه دوم در حوزه شعر، موفقیت خودشان را بیشتر در قالب‌های کلاسیک نشان دادند نه شعر نو. اما در حوزه داستان؛ وزنه به سمت نویسندگان دورتر از قرائت رسمی می‌چربد. از آن جهت که داستان اصولا یک مدیوم انتقادی است. مدیومی‌نیست که در جهت تایید و تثبیت ارزش‌ها یا هنجارهایی باشد که قرائت رسمی سعی در تثبیت و ترویج آنها دارد.
به نظر شما می‌توان تعامل این دو گروه را محقق کرد تا بتوانند کاری ارزشمند برای جهانی شدن ادب و قلم فارسی انجام دهند؟
تعامل نمی‌تواند به صورت اداری و بخشنامه‌ای باشد. قطعاً این طور نیست و نخواهد بود که افرادی از دوگروه بگویند از فردا صبح می‌نشینیم و ادبیات‌مان را جهانی می‌کنیم! من معتقدم زمانی که درست مطابق ارزش‌های جهان جدید، آدم‌ها به واسطه دورتر یا نزدیک‌تر بودن نسبت به حاکمیت دسته‌بندی نشوند، می‌توان انتظار جهانی شدن هم داشت.
به نظر شما، چرا هیچ یک از این دسته‌ها به شکل جداگانه تاکنون نتوانسته‌اند اثری در حد و اندازه آثار جهانی ارائه دهند؟
هیچ نویسنده‌ای نمی‌تواند در نوشتن اثری که به قول شما جهانی و شاهکار باشد، عمد داشته باشد. نمی‌توانید از پیش تصمیم بگیرید اثری شاهکار شود. شاهکار خلق می‌شود بدون آنکه خالق و نویسنده آن بداند یا در آن عمد و قصدی از قبل موجود باشد. بنابراین هر لحظه ممکن است یک شاهکار در حال پدید آمدن باشد و حتی ممکن است همین فردا صبح کتابی منتشر شود که معیارهای مورد پسند جامعه جهانی را داشته باشد. در مورد جهانی شدن کتابی مثل «بادبادک باز» باید بگویم ناشی از آن است که به گمانم از ابتدا به زبان انگلیسی نوشته شده است. هیچ تضمینی در کار نیست اما چه بسا اگر جریانی در کشور شکل بگیرد که بنایش بر ترجمه آثار فاخر ایرانی باشد، شاید چنان کتاب‌هایی نیز بتوانند در سطح دنیا مطرح و مورد پسند واقع شوند.
زمانی که آخرین عنوان سری داستان‌های «هری پاتر» به بازار آمد، در ایران هم صف‌های طویلی برای خرید آن تشکیل شد. به نظر شما نویسنده‌های ایرانی چقدر با تشکیل این صف‌ها فاصله دارند؟
اگر محاسبات در همه حوزه‌ها - نه فقط ادبیات- معنادار شوند، یعنی اعداد و ارقام واقعی شوند آن وقت شما می‌توانید منتظر کیفیت باشید. تا زمانی که یارانه‌ها و سوبسید‌های دولتی وجود دارد -چه روی شکر، پنیر و چه کتاب- نباید منتظر چنین صف‌هایی بود. چرا که کمک‌های دولتی، باعث می‌شود که محاسبات شکل واقعی خود را از دست بدهد و نتایج، علائم غلطی ارسال کنند که ما را در تحلیل به اشتباه بیندازند. اعتراضی که من به کتاب «بی وتن» دارم، همین است. شمارگان زیادی از این کتاب را نهاد‌های دولتی و با تخفیف‌های نسبتاً خوب خریدند در حالی که «کافه پیانو» تک به تک و توسط مردم خریداری شد. وقتی برخی کتاب‌ها ونویسندگان مشمول چنین کمک‌هایی می‌شوند، نویسندگان و ناشران علائم غلط و پیغام‌های نادرستی دریافت می‌کنند و بر اساس آن دست به قلم می‌برند یا منتشر می‌کنند و در نتیجه، آثار ادبی و هنری‌مان آن چیزی می‌شوند که مشاهده می‌کنید. اما وقتی قیمت‌ها واقعی شود و شرایط نیز برای همه نویسندگان اعم از نزدیک به قرائت رسمی یا دور از آن، برابر و منصفانه و عادلانه باشد، آن وقت نویسندگان ما که شناخت دقیق‌تر و واقعی‌تری از بازار پیدا کرده‌اند، لزوما و ضرورتا طوری خواهند نوشت که برای آثارشان صف‌های طویل تشکیل خواهد شد.
در کشور ما نویسنده مهم است یا اثر نویسنده؟
به نظرم سیاست‌های دولتی در حوزه نشر از هر دوی این موارد مهم‌تر است. یکی از مشکلاتی که من برای انتشار مجله‌ام با آن مواجه بودم همین بود. من باید با غول‌هایی رقابت می‌کردم که انواع و اقسام حمایت‌های دولتی را داشتند اما من باید بر اساس مناسبات بازار نشریه‌ام را منتشر و سازمان مالی‌اش را اداره می‌کردم. به همین علت، در مقابل نشریات دولتی یا شبه‌خصوصی کم می‌آوردم. آنها امکاناتی داشتند که من نداشتم و به این ترتیب نشریه من شکست خورد. بسیاری از نشریات مستقل هم در کشور ما هستند که دچار چنین وضعیتی می‌شوند. به همین علت معتقدم نه نویسنده، نه ناشر و نه کتاب، هیچ تاثیر و تقصیری در این وضعیت ندارند بلکه سیاست‌های حاکم بر صنعت نشر باید اصلاح شود. به این معنا که هیچکس تحت هیچ حمایت ویژه‌ای که نویسنده یا کتابی را خاص کند، قرار نگیرد.
در میان کتاب‌های خارجی چه عناوینی را توصیه می‌کنید؟
تمامي آثار ریموند کارور، میلان کوندرا، سلینجر، گراهام گرین و...
از میان نویسندگان ایرانی، آثار چه کسانی را ترجیح می‌دهید؟
گلی ترقی، سیمین دانشور، بهرام صادقی، صادق چوبک، ایرج پزشکزاد، محمد علی افغانی و هوشنگ گلشیری.
نظرتان درباره ادبیات دفاع مقدس چیست؟
به گمانم آخرش هم ادبیات دفاع مقدس را «ما» باید بنویسیم. اما باید بگویم آن دسته‌ای از ما که انصاف داریم، نه آنهایی از ما که به لحاظ رقابت یا انتقاداتی که به جریان حاکم داریم، آماده‌ایم روی برخی از حقایق سرپوش بگذاریم و بسیاری از واقعیت‌ها را نادیده بگیریم. فکر می‌کنم هروقت که باشد، بازهم این ما باشیم که در این حیطه بنویسیم و منتشر کنیم. طوری که چند سر و گردن از آثار نویسندگان مورد حمایت جریان‌های دولتی بالاتر باشد.
دوست دارید که در حوزه دفاع مقدس نیز اثری داشته باشید؟
خود من سال‌های بسیار دور و در 15، 16سالگی‌ام بسیجی بوده‌ام و چند ماهی هم به جبهه رفته‌ام و بعید نیست که زمانی پیش بیاید که در این زمینه کتابی بنویسم. باید خودش پیش بیاید. ربطی به اراده کسی ندارد.
به یاد دارم گفته بودید که یک بار «بی‌وتن» را از روی پیشخوان یک کتابفروشی برداشتید مقداری از آن را هم خواندید، دوباره گذاشتید سر جایش! چون رقیب «کافه پیانو» بود آن را نخریدید و این را بارها هم متذکر شدید، اما سوال اینجاست که چرا این کتاب را از کس دیگری نگرفتید و نخواندید؟
خیلی قطور بود و من آدم کم حوصله‌ای هستم.
البته «کافه پیانو» هم چندان کوتاه و مختصر نیست!
خب فرق دارد... «کافه پیانو» بچه خود آدم است. طبیعی است که بیشتر به آن برسد یا با حوصله‌بیشتری با آن رفتار کند، روزی چندبار بغلش کند و ببوسدش (با خنده).
اثر جدیدتان «قطار چهار و بیست دقیقه عصر» حول چه موضوعی می‌چرخد آیا ادامه «کافه پیانو» است؟
بله، «قطار چهار و بیست دقیقه عصر» در حقیقت دنباله‌ای بر کافه پیانو محسوب می‌شود. چون شخصیت‌های اصلی آن همان شخصیت‌های اصلی کافه پیانو هستند.
خط کلی داستان هم این است که کافی‌من کافه پیانو، با اینکه مسیحی نیست، اما تصمیم می‌گیرد به تهران بیاید تا پیش کشیشی برود که حتما هم باید ردای قرمزی داشته باشد و به گناهانش اعتراف کند. در طول این مسافرت که با قطار به انجام می‌رسد هم خط کلی و اصلی قصه روایت می‌شود و هم بخشی از زندگی آدمیانی که راوی با آنها در قطار آشنا می‌شود.
متشکرم.
من هم متقابلا از شما و روزنامه «وطن امروز» به خاطر «دیگرپذیری»تان تشکر می‌کنم. همینطور برای روزنامه‌تان آرزوی موفقیت دارم.