شاهد توحیدی
جنابعالی به عنوان یکی از شاگردان مرحوم علامه طباطبایی چه مدت در محضر ایشان تلمذ کردید و خصوصیات درسی ایشان چه بود؟
من سال 1332 در سن 16 سالگی به قم آمدم. هنوز تحصیلاتم در مرتبه‌ای نبود که در درس استادانی چون علامه طباطبایی یا حضرت امام خمینی(ره) شرکت کنم، اما با توجه به روابط و آشنایی پدرم، آیت‌الله سیدمرتضی خسروشاهی، با علامه طباطبایی و دوستی و همدرس بودن مرحوم اخوی، آیت‌الله سیداحمد خسروشاهی با امام خمینی، در همان ایام به خدمتشان رسیدم و با هر دو بزرگوار ارتباط داشتم كه کمال مهر و محبت را به من، که در واقع طلبه نوجوانی بیش نبودم، ابراز می‌داشتند تا آنکه پس از چند سال، در درس هردو بزرگوار شرکت کردم. تقریبا یک دوره خارج اصول را در محضر امام خمینی(ره) در مسجد «سلماسی» حضور داشتم و همزمان در درس تفسیر قرآن مجید علامه طباطبایی در مدرسه «حجتیه» شرکت می‌کردم و سپس در درس اسفار ایشان، باز در مسجد سلماسی کوچه آقازاده حضور یافتم و در واقع سالیان دراز علاوه بر روابط موروثی، از محضرشان استفاده کردم. علامه طباطبایی در درس تفسیر خود که در سال 1376 هجری قمری به بعد در مدرسه حجتیه آغاز کردند، در گوشه‌ای از مجلس روبه‌روی طلاب و شاگردان که اغلبشان هم اکنون جزو مفاخر علمای ایران و نخبگان حوزه‌های علمیه هستند، می‌نشستند و با عنوان کردن آیه‌ای، به تفسیر و شرح و بسط آن از جنبه‌های مختلف تاریخی، روايي، فلسفی، اجتماعی و... می‌پرداختند. من بخش‌هایی از این دروس را به‌اصطلاح طلاب «تقریر» می‌کردم مانند بعضی دیگر از طلاب و البته بعدها همین مباحث، تکمیل و به‌تدریج با عنوان «تفسیرالمیزان» چاپ و منتشر شدند.
نحوه تعامل استاد با شاگردان در جلسه درس چگونه بود؟
علامه طباطبایی در جلسه درس عادت نداشتند به‌طور مستقیم به شاگردان خود نگاه کنند و همیشه چشم‌‌های آبی خود را، که بسیار جذاب و براق بودند، به طرف بالا، یعنی سقف مسجد می‌دوختند و اگر شاگردی اشکالی و سوالی را مطرح می‌کرد، لحظه‌ای با لبخند به او نگاه می‌کردند و بعد پاسخ می‌دادند. در درس اسفار هم همین‌طور بود و واقعا انسان وقتی از جلسه درس ایشان بیرون می‌آمد، اولا احساس معنویت می‌کرد و ثانیا به‌روشنی می‌دید که فیض و مطلبی در زمینه مطرح شده، چه در تفسیر و چه در فلسفه، عایدش شده است، البته هرکس به اندازه استعداد خود. روش دیگر ایشان در پاسخگویی به اشکالات و سوالات طلاب به این سبک بود که ایشان پاسخ و توضیح خود را مطرح می‌کردند و بعد برای آنکه به شاگردان میدان تفکر داده باشند، نظر خود را یک امر قطعی و حتمی اعلام نمی‌کردند، بلکه نوعا می‌فرمودند: «این چیزی است که به‌نظر ما می‌رسید. شما خودتان ببینید تا چه اندازه منطقی و مورد پذیرش است. » پس از پایان درس هم استاد مدتی برای پاسخگویی در محل درس می‌نشستند و سپس در مسیر راه برگشت به منزل هم طلابی که سوالات دیگری داشتند، همراه ایشان تا دم در منزلشان می‌رفتند و پرسش‌ها و اشکالات خود را مطرح می‌کردند. در واقع علامه طباطبایی در موقع تدریس و قبل و بعد آن، همانند خود طلاب و شاگردانشان بودند و هیچوقت من ندیدم که در برابر سوال کسی، هرچند بی‌ربط بود، اخم کنند یا به‌اصطلاح وی را «خیط» کنند! بلکه همراه با لبخندی ملیح، پاسخ مناسب را بیان می‌کردند.
در منش علامه، عرفان چگونه با قرآن پیوند می‌خورد؟
عرفان در تشیع، عالی‌ترین مرحله کمال انسانی را تبلور و تجلی می‌بخشد. قرآن مجید از دیدگاه علامه سرچشمه همه فیوضات و معارف ربانی است. سطر سطر تفسیرالمیزان و بحث‌های عرفانی – فلسفی مطرح شده در آن، چگونگی پیوند عرفان با قرآن را نشان می‌دهد. طبیعتا نمی‌شود در یک مصاحبه کلی به این موضوع پاسخ مشروح و مناسبی بیان کرد.
از دیدگاه علامه، تصوف با عرفان چه فرقی داشت و نظر ایشان نسبت به متصوفه چه بود؟
عرفان نشأت گرفته از معارف و مفاهیم قرآن و تعلیمات و ادعیه و رفتار ائمه است و در واقع تنها راه آرامش و سعادت و معنویت انسان است. این نوع عرفان شرعی، بی‌تردید نمی‌تواند موجب انحراف شود.تصوف اصیل با توجه به ریشه‌های طریقه‌ها، که همگی خود را منسوب به مولا امیرالمؤمنین علی(ع) می‌دانند، اگر از چارچوب موازین شرعی خارج نشود، می‌توان گفت در راستای عرفان و شاید مقدمه آن باشد، ولی اگر تصوف یا حتی عرفان از اصول اساسی مفاهیم قرآنی و شرعی جدا و دور شود، بی‌تردید راهی انحرافی خواهد بود. ایشان تصوف یا عرفان ساختگی و تکسب و دکانداری را اصولا تصوف و عرفان نمی‌دانستند و آنها را مانند کسانی تلقی می‌کردند که به نام اسلام و قرآن و اهل بیت(ع)، راه کسب و کار مادی و دنیوی را در پیش گرفته‌اند. به هرحال زهد و عرفان اگر از چارچوب تعالیم قرآن، پیامبر و اهل بیت(ع) خارج نشود، نمی‌توان چیزی در رد آنها گفت. نام‌گذاری‌ها البته نباید حساسیت‌برانگیز باشد یا سوء‌سابقه بعضی از مرشدها و مرادهای طرق صوفیه در گذشته یا درویش‌بازی‌های اشباه‌الرجال عصر پهلوی را نباید به حساب «اهل حق متشرع» گذاشت! با خواندن «نادعلیا مظهرالعجائب» و ترک نماز و واجبات، نمی‌توان به راه حق رسید، پس دراویشی که در ایران یا ترکیه و سوریه، خود را اهل حق معرفی می‌کنند ولی از احکام و دستورات شریعت دور شده‌اند، نه اهل تصوف و عرفانند و نه پیرو راستین راه علی(ع). علی(ع) خود در محراب عبادت و هنگام نماز به شهادت رسید. چگونه می‌توان مدعی پیروی از آن حضرت بود اما واجبات شرعی را انجام نداد؟ به‌هرحال این قبیل افراد، دکاندارانی هستند که برای کسب دنیا خود را درویش و صوفی می‌نامند که بی‌تردید در این صراط نیستند.
چه ضرورت‌هایی سبب شد که مرحوم علامه طریق مرجعیت را رها کند و در مسیر علوم قرآنی و تفسیر گام بردارد؟
خدمت به اسلام و نشر تعالیم الهی در سلک مرجعیت یا رشته‌های دیگر روحانیت شیعه، اساسی‌ترین هدف بزرگان است و بی‌تردید علمایی که مسیر مرجعیت یا رشته‌ای دیگر را انتخاب می‌کنند، به تشخیص خاص خودشان در راستای نشر تعالیم اسلامی عمل می‌کنند اما علامه طباطبایی، مانند مرحوم آیت‌الله کاشانی که مجتهد مسلم برجسته‌ای بودند و در صورت اقامت در حوزه نجف یا قم بی‌تردید یکی از مراجع معروف عصر خود می‌شدند، هرکدام راه خاصی را برای خود انتخاب و به آن عمل کردند. وقتی من این سوال را از مرحوم آیت‌الله کاشانی پرسیدم، فرمودند: «بدبختی مسلمین از فقدان مرجعیت نیست. این همه رساله و مرجع داریم. بگذارید یکی هم در راه مبارزه با استعمار و استبداد خدمت کند، ان‌شاءالله که خداوند از همگان قبول کند.» این منطق مرحوم آیت‌الله کاشانی بود و به همین دلیل، باوجود مقام فقهی و موقعیت علمی در نجف، همراه مرحوم آیت‌الله سیدمحمدتقی خوانساری، از مراجع بعدی و بزرگ قم، هر دو اسلحه برداشتند و برضد استعمار انگلیس و اشغالگری در عراق جنگیدند و هردو هم از طرف انگلیسی‌های اشغالگر، محکوم به اعدام شدند که یکی دستگیر و به هند تبعید شد و دیگری به ایران آمد. پس تشخیص در نوع خدمت، بستگی به طرز فکر و اجتهاد آقایان دارد. استاد علامه همانطور که خود می‌فرمود، پس از ورود به قم، نخست طبق معمول دروس فقه و اصول را شروع کردند، ولی به‌تدریج متوجه شدند که در این زمینهها در حوزه قم «من به‌الکفایه» هست و احساس کردند که تدریس تفسیر قرآن و علوم عقلی ضروری‌تر است و روی همین اصل با ترک تدریس فقه و اصول، دور مرجعیت را هم خط کشیدند!
شما که سالیانی در درس تفسیر علامه شرکت کرده‌اید، درباره روش تفسیری ایشان و تفسیر المیزان چه توضیحاتی دارید؟
ویژگی تفسیری علامه طباطبایی، تفسیر آیات قرآن با استفاده و مراجعه به آیات دیگر قرآن است. این روش که «تفسیر قرآن به قرآن» نامیده می‌شود، اگر چه در گذشته نیز توسط بعضی از مفسران به کار گرفته شد و مثلا زمخشری معتقد بود «محکم‌ترین و بهترین مفاهیم قرآنی را می‌توان از آیات خود قرآن به دست آورد»، ولی هرگز در هیچ تفسیری مانند تفسیرالمیزان این روش با این وسعت و عمق مورد استفاده قرار نگرفته است. علامه در این روش، بیشتر تکیه بر «سیاق آیات» دارد و با استناد به این نکته به تفسیر آیات می‌پردازد.
مرحوم شهید مطهری که خود از شاگردان برجسته علامه طباطبایی بود، درباره تفسیرالمیزان می‌نویسد: «کتاب تفسیرالمیزان یکی از بهترین تفاسیری است که برای قرآن مجید نوشته شده است. من می‌توانم ادعا کنم بهترین تفسیری است که در میان شیعه و سنی از صدر اسلام تاکنون نوشته شده است.»
آیا علامه طباطبایی شاگردانی هم در امر تفسیر قرآن تربیت کرده‌اند و از معاصران، کسی روش ایشان را در تفسیر ادامه می‌دهد؟
شاگردان علامه در این رشته یکی، دو نفر نبودند و ذکر اسامی همه آنها هم طبعا مقدور نیست، اما می‌توان اشاره کرد آیت‌الله ناصر مکارم‌شیرازی و آیت‌الله شیخ‌جعفر سبحانی از مراجع فعلی قم، آیت‌الله حسن‌زاده‌آملی و آیت‌الله جوادی‌آملی، از استادان معروف حوزه، همچنین آیت‌الله مصباح‌یزدی، مدیر موسسه آموزشی و پژوهشی
امام خمینی(ره) در حوزه علمیه قم و ده‌ها نفر دیگر از شاگردان مکتب استاد علامه طباطبایی در امر تفسیر قرآن هستند و تالیفات آنان در این زمینه، هرکدام بالغ بر 15 یا 20 جلد، بارها چاپ شده است.
بعضی‌ها می‌گویند علامه طباطبایی در اوایل تحصیل علاقه‌ای به درس و بحث نداشتند و حتی می‌گویند هر درسی که در ادبیات عرب می‌خواندند، متوجه نمی‌شدند. داستان این موضوع چیست؟
این موضوع را خود استاد علامه به‌طور مکتوب یادآور شده‌اند و می‌نویسند: «... بیشتر دوره زندگی خود را با یتیمی، غربت و تهیدستی و گرفتاری‌های دیگر گذرانده‌ام، ولی پیوسته حس کردم که دست ناپیدایی مرا از پرتگاه خطرناکی نجات می‌دهد و جاذبه مرموزی مرا از میان هزارها مانع بیرون کشیده و به سوی مقصد هدایت می‌کند. در اوایل تحصیل علاقه زیادی به ادامه تحصیل نداشتم و از این رو هرچه را می‌خواندم، نمی‌فهمیدم. چهار سال را به همین نحو گذراندم، بعد از آن یکباره عنایت خدایی دامنگیرم شد و عوضم کرد و در خود یک نوع شیفتگی و بی‌تابی نسبت به تحصیل کمال حس نمودم، به‌طوری‌که از همان روز تا پایان تحصیل که تقریبا 17 سال طول کشید، هرگز نسبت به تعلیم و تعلم احساس خستگی و دلسردی نکردم... »اما اینکه چگونه عنایت حق تعالی یکباره نصیب ایشان شده، علامه در این مکتوب توضیحی نداده‌اند. البته ایشان می‌گفتند همیشه احساس می‌کردند که دست ناپیدایی ایشان را به مقصد هدایت می‌کرده است و این امداد غیبی الهی، بی‌تردید موجب اشراقی خاص و عنایتی ویژه شده که کم و کیف آن را فقط اهل عرفان و معنویت می‌توانند درک کنند و مراحل بعدی ایشان در عرفان، چگونگی عمق و ریشه این مطلب را نشان می‌دهد.
نمونه‌هایی از حالات معنوی- عرفانی و کراماتی را که از ایشان دیده‌اید، می‌توانید نقل کنید؟
اجازه بدهید که در این‌باره پاسخ را از خود مرحوم علامه نقل کنم. ایشان می‌فرمودند: «روزی من در مسجد کوفه نشسته و مشغول ذکر بودم. در آن حین، یک حوریه بهشتی از طرف راست من آمد و یک قدح بهشتی در دست داشت که برای من آورده بود و خود را به من ارائه می‌نمود. همین که خواستم به او توجهی کنم، ناگهان یاد حرف استادم افتادم، لذا چشم پوشیدم و توجهی نکردم. آن حوریه برخاست و از طرف چپ می‌آمد و آن جام را به من تعارف کرد. من باز توجهی نکردم و روی خود را برگرداندم. آن حوریه رنجیده شد و رفت و من هروقت تا به حال آن منظره به یادم می‌افتد، از رنجش آن حوری متاثر می‌شوم». مرحوم استاد شهید مرتضی مطهری که هر وقت نام علامه را می‌برد یا می‌نوشت، به دنبال آن «روحی فداه» را هم ذکر می‌کرد، درباره حالات استاد علامه می‌نویسد: «... حضرت آقای طباطبایی از نظر کمالات روحی به‌حد تجرد برزخی رسیده‌اند و می‌توانند صور غیبی را که دید افراد عادی از مشاهده آنها ناتوان است، مشاهده کنند. این مرد واقعا یکی از خدمتگزاران بسیار بزرگ اسلام است. او به‌درستی مجسمه تقوا و معنویت است و در تهذیب نفس مقامات بسیار عالی را طی کرده است».
آیا استاد علامه در عرفان عملی شاگردانی هم داشتند؟
همانطور که اشاره کردم علامه طباطبایی به‌تمام معنی اهل شریعت و اهل حقیقت بودند، ولی خود نیز در عرفان «صاحب طریقت» بودند و دستوراتی که به بعضی از شاگردان خود می‌دادند یا در بعضی از مکتوبات خود به افراد نوشته‌اند، نشان‌دهنده این معنی است و البته این دستورات فقط مطابق موازین دینی و در چارچوب احکام شریعت و دستورات ائمه و در تداوم و پایبندی به این اصول و احکام بود. علامه طباطبایی در این زمینه صریحا می‌گویند: «ما هرچه در این امور داریم از مرحوم قاضی داریم، چه آنچه را که در حیاتش از او تعلیم گرفتیم و از محضرش استفاده کردیم و چه طریقی که خودمان داریم، از مرحوم قاضی گرفته‌‌ایم...» البته بسیاری از دوستان و علاقه‌مندان استاد، به این نکته اشاره نمی‌کنند، ولی حقیقت آن است که استاد علامه در عرفان، خود صاحب مکتب و طریقت بود و در این مکتب هم عده‌ای از فضلا و فرهیختگان حوزه‌های علمیه را تربیت کردند که بعضی از آنها همچنان در حوزه‌ها فیض‌بخش طلاب هستند و بعضی هم به رحمت حق پیوسته‌اند. از افراد زنده نمی‌توانم نام ببرم، چون یقین دارم رضایت ندارند، ولی از افرادی که فوت کرده‌اند و از شاگردان خاص مکتب عرفانی استاد بودند، می‌توانم از مرحوم شیخ علی‌‌آقا تهرانی(سعادت‌پرور)، شیخ مجتبی کرمانشاهی و سیدکمال شیرازی (رحمه‌الله علیهم جمیعا) نام ببرم.
از ابعاد شخصیتی و ویژگی‌های اخلاقی علامه که برای خوانندگان ما شنیدنی است، نکاتی را بیان بفرمایید.
به‌طور کلی باید گفت استاد علامه، خود تبلور و تجسم عینی اخلاق، سنت‌ها و روش‌های پیامبری بود که در کتاب «سنن‌النبی» آنها را نقل کرده است. استاد احادیث منقول در این کتاب را در نجف و در سال 1350 ه. ق، سه ربع قرن پیش و به هنگام تحصیل جمع‌آوری و تنظیم کرده بودند که در واقع راهنمای زندگی فردی و اجتماعی ایشان، احادیث منقول در این کتاب بود.
تواضع و فروتنی، دوری از تظاهر و خودنمايی، سکینه و وقار، محبت و ادب و توجه و احترام به همه... و به‌طورکلی تمامی اخلاق حسنه، در وجود ایشان جمع بود و من در مدت 25 سالی که در خدمتشان بودم، یعنی چه در زمانی که در دروس ایشان شرکت می‌کردم و چه قبل و بعد آن، هرگز ندیدم که ایشان درباره کسی اعم از علما یا دیگران، اظهارنظر منفی داشته باشد. هرگز ندیدم که در مقابل شاگردانی که با صدای بلند اشکالات خود را مطرح می‌کردند، ایشان هم تن صدای خود را بلند کنند، بلکه همواره با لبخند و با لحن عادی به پاسخ و توضیح می‌پرداخت. استاد علامه مصداق واقعی کسانی بود که به قول قرآن: «عبادالرحمن الذین یمشون علی‌الارض هونا و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما»- در زمین با آرامش و بی‌تکبر راه می‌روند و اگر نادانان آنها را مورد خطاب قرار دهند، پاسخ آنها درود و سلام است- هستند. این تعلیم قرآنی است و علامه هم روی همین اصل، آرام و آهسته، بدون اعجاب و تبختر به حرم حضرت معصومه(س) می‌رفتند و مردم عادی اغلب توجهی به ایشان نداشتند و در واقع به علت سادگی و بی‌پیرایگی فکر نمی‌کردند آن کسی که به حرم می‌رود یا از خیابان با پای پیاده عبور می‌کند، استاد علامه طباطبایی باشد. یک بار یکی از شاگردان ایشان که رفیق صمیمی من هم بود، به دلایل و انگیزه‌های شخصی و به ظاهر در دفاع از شریعت، رساله‌ای تحت عنوان «حول‌المیزان» چاپ کرد که در آن استاد را متهم به «انکار معاد جسمانی» و سپس «تکفیر» کرده بود. من آن وقت به بهانه دیگری پاسخی بر اندیشه‌های انحرافی وی نوشتم و در مجله «مجموعه حکمت» چاپ قم که آن هنگام خود سردبیری آن را به عهده داشتم، چاپ کردم، ولی وقتی استاد از موضوع باخبر شدند و فهمیدند که من «حمله»! را برضد او ادامه خواهم داد، با آرامش کامل به من تذکر دادند که بحث را ادامه ندهم و فرمودند: «شما ناراحت نباشید! از اینگونه بحث‌ها، اتهامات و حمله‌ها همیشه در تاریخ بوده و بعد از این هم خواهد بود. ما موظف هستیم در برابر این قبیل افراد با نرمش و آرامش رفتار و به دستور قرآن به آنها «سلام» کنیم.» این نمونه‌ای از اخلاق انسانی استاد علامه بود.
در همه زمینهها صحبت شد جز سیاست. آیا استاد علامه در مسائل سیاسی، به‌ویژه پس از حوادث 15 خرداد دخالتی می‌کرد، هماهنگی داشت یا سکوت می‌کرد؟
استاد علامه به‌معنی مصطلح در نزد اهل سیاست، «سیاسی» نبود، ولی این به‌معنی اهتمام نداشتن به مسائل جامعه و مردم نیست. پیش از حوادث 15 خرداد و در مسائل مربوط به انجمن‌های ایالتی و ولایتی و پس از فاجعه قتل‌عام مردم در 15 خرداد، استاد علامه همیشه طرف «مشورت» مراجع عظام بود و در جلسات این بزرگان شرکت می‌کرد و حتی در بعضی از اعلامیه‌های مشترک مراجع عظام قم، امضای ایشان هم هست، اما پس از آنکه اعلامیه‌ها و بیانیه‌ها «تک‌امضایی» شد، ایشان به‌طور مستقل اعلامیه‌ای ندادند ولی «سکوت» هم نکرده بودند و به هرنحو مقدور با مراجع و کلیت روحانیت مبارز «هماهنگی» داشتند و اغلب روحانیون مبارز از شهید مطهری، بهشتی، مفتح، قدوسی و ... همه شاگردان علامه طباطبایی بودند و بدون شک تربیت فکری و معنوی این آقایان، توسط علامه طباطبایی، نقش اساسی در حرکت آنها داشت. درباره مسائل جهان اسلام، از جمله مساله فلسطین، استاد علامه همواره فعال بودند و حتی درباره لزوم کمک به مردم فلسطین، ایشان اعلامیه‌ای را همراه شهید مطهری و مرحوم آیت‌الله سیدابوالفضل موسوی‌زنجانی منتشر ساختند که در آن ضمن افتتاح حساب بانکی در بانک‌های ملی، صادرات و بازرگانی، مردم را به یاری مردم ستمدیده فلسطین فراخوانده بود. دخالت در این مساله در آن شرایط حساس سال 49، نشان‌دهنده توجه خاص استاد علامه به مسائل بحرانی مسلمانان بود. حتی پس از انتشار این اعلامیه، «ساواک» تهران از ساواک قم توضیحاتی درباره علامه طباطبایی می‌خواهد که در سندی در این زمینه آمده است: «اخیرا حساب‌هایی توسط سه نفر از روحانیون به اسامی شیخ مرتضی مطهری، سیدابوالفضل موسوی‌زنجانی و محمدحسین علامه‌طباطبایی، افتتاح و از مردم دعوت شده کمک‌های نقدی خود را جهت آوارگان فلسطینی به حساب‌های مذکور واریز کنند، دستور فرمایید تعیین و اعلام نمایند محمدحسین علامه‌طباطبایی همان صاحب تفسیرالمیزان است که ساکن قم است یا خیر؟ در صورت مثبت، مشخصات ملصق به عکس وی را تهیه و ارسال دارند. اداره سوم، مقدم» با توجه به این سند احساس خطر از سوی رژیم، در نوع فعالیت‌های علامه طباطبایی روشن می‌شود...
آیا آثار و تالیفات علامه، علمی- فلسفی و برای خواص بود یا کتاب‌هایی هم که مورد نیاز عموم بود، تالیف کرده‌اند؟
یکی از ویژگی‌های علامه این بود که در نوشتن یک رسالة کوچک یا تالیف کتابی به زبان ساده، اگر مورد نیاز جامعه و نسل جدید بود، باوجود تبحر کافی در فقه، فلسفه، ریاضی، اصول و علوم گوناگون اسلامی و تالیف کتاب‌های گران‌سنگی چون المیزان، اصول فلسفه و رساله‌های عمیق علمی- فلسفی دیگر از نگارش آثار ساده و همه فهم هم پرهیزی نداشتند و به همین دلیل وقتی از طرف «کنت گراک»، مدیر بخش ادیان دانشگاه کلگیت (Colgate) آمریکا، در سفری به ایران به ایشان پیشنهاد می‌شود کتابی دربارة قرآن و شیعه از دیدگاه اسلام برای تدریس در دانشگاه‌های غربی، که منابع مثبتی درباره تشیع نداشتند، تالیف کنند، ایشان بلافاصله به آن پاسخ مثبت می‌دهند و اقدام می‌کنند، چون دریافته بودند که جای این قبیل کتاب‌ها در دانشگاه‌های مغرب‌زمین خالی است. یا وقتی پروفسور هانری کربن، استاد دانشگاه سوربن فرانسه، از ایشان درخواست می‌کند تابستان‌ها که از فرانسه به ایران می‌آید در محضر استاد سوالاتی راجع به تشیع و فلسفه اشراق مطرح سازد، استاد آن را می‌پذیرد که محصول این مذاکرت، 2 جلد کتاب شیعه و رسالت تشیع است. نکته مهمی که اوج تواضع استاد علامه را نشان می‌دهد، این است که روزگاری یکی از دوستان خوب ما، آقای حاج حسین‌آقا کاغذیان، از تجار محترم تهران و از همشهری‌های تبریزی ما، در قم خدمت ایشان رسید و درخواست کرد برای آشنایی نسل جوان و دانش‌آموزان با اصول اسلامی، رساله‌های کوچکی را درباره «تعالیم اسلام» تالیف کنند، استاد بی‌درنگ آن را پذیرفتند و چهار رساله کوچک در زمینه احکام و عبادات اسلامی تالیف کردند که هر کدام همان وقت‌ها به‌صورت مستقل چاپ شد. بعدها این رساله‌ها به اضافه رساله دیگری به نام «اسلام و اجتماع» یکجا و تحت عنوان «تعالیم اسلام» توسط اینجانب منتشر شد. این کتاب، خیلی ساده و به دور از اصطلاحات بغرنج علمی- فلسفی و به روشی که برای عموم و به اصطلاح برای عوام، قابل درک و فهم باشد، تالیف شده است. پس از انتشار، بعضی از اهل علم خرده می‌گرفتند که چرا استاد با آن مقام شامخ علمی به تالیف این کتاب ساده اقدام کرده‌اند، غافل از آنکه برای استاد علامه ادای تکلیف، خدمت به خلق و نشر مفاهیم و معارف اسلامی مطرح بود، نه قلمبه و سلمبه نویسی و اظهار فضل! همین روش را استاد مطهری، شاگرد وارسته علامه، هم از استاد خود یاد گرفت و با آن همه عظمت علمی – فلسفی، به تالیف 2 جلد کتاب «داستان راستان» پرداخت که قصه‌های تاریخی مندرج در کتب قدیمی، به زبان روز است... در مورد ایشان هم باز بعضی‌ها مطرح کردند که این، دون‌شأن و مقام علمی استاد مطهری است، اما برای شهید مطهری هم هدف مطرح بود، نه تظاهر به علم و فلسفه!