کاظم برآبادی
موسی قربانی، عضو هیات رئیسه مجلس چندی پیش از اعلام وصول طرح اصلاح موادی از قانون خدمت سربازی خبر داد. این اولین بار نیست که مجلس شورای اسلامی برای اصلاح قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب سال 1363، اقدام می‌کند و البته احتمالاً آخرین بار هم نخواهد بود. تیتر اصلی اکثر روزنامه‌های زرد، سربازی است. سربازی شعاری است که بیشتر کاندیداها، از آن برای رای آوردن در حوزه انتخاباتی خود استفاده می‌کنند، اما با این همه تغییرات واقعی در قانون خدمت نظام وظیفه بیش از 20 سال است که اتفاق نیفتاده است.
موسی قربانی، عضو هیات رئیسه مجلس چندی پیش از اعلام وصول طرح اصلاح موادی از قانون خدمت سربازی خبر داد. این اولین بار نیست که مجلس شورای اسلامی برای اصلاح قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب سال 1363، اقدام می‌کند و البته احتمالاً آخرین بار هم نخواهد بود. تیتر اصلی اکثر روزنامه‌های زرد، سربازی است. سربازی شعاری است که بیشتر کاندیداها، از آن برای رای آوردن در حوزه انتخاباتی خود استفاده می‌کنند، اما با این همه تغییرات واقعی در قانون خدمت نظام وظیفه بیش از 20 سال است که اتفاق نیفتاده است.خدمت مقدس سربازی که در قدیم به آن خدمت زیرپرچم می‌گفتند، بهترین روزهای دوره جوانی پسران را به خود اختصاص می‌دهد. طبق آخرین قوانین، هر جوان 20 ساله در صورت نداشتن معافیت‌های اعلام شده باید 20 ماه (که تازگی‌ها به 18 ماه تغییر یافته است) از عمرش را در پادگان‌های نظامی به انجام خدمت وظیفه بپردازد. قوانین مربوط به سربازی در ایران از زمان رضاخان وضع شده و تا به امروز تغییرات فراوانی از لحاظ کمی و کیفی داشته است، اما به هر حال، نفس خدمت در مکان‌های بسته، آن هم به مدت طولانی سبب رکود و دوری افراد از محیط‌های اجتماعی می‌شود. با اینکه بیش از 60 کشور جهان تاکنون قانون سربازی اجباری‌شان را حذف کرده‌اند اما کشور ما با وجود گذشت 20 سال از جنگ تحمیلی، هنوز پادگان‌هایی مملو از سرباز دارد که این مساله به نوعی توان تدافعی و قدرت پدافندی ایران را به رخ دشمنان می‌کشد. با این همه موضوع خدمت سربازی همواره به عنوان یکی از اصلی‌ترین معضلات پسران در راه تحصیل، اشتغال و آینده به حساب می‌آید. از سوی دیگر کارشناسان، قانونگذاران و بخش‌های نظامی کشور نیز با پذیرفتن بحث اجباری بودن انجام خدمت سربازی به دنبال راهکارهایی برای استفاده بهینه از ظرفیت زمانی و پتانسیل بالای نیروهای نظامی وظیفه هستند.
جعفر سطوتی، پژوهشگر امور جوانان با تاکید بر بهینه سازی دوران سربازی می‌گوید: در کشور ما نزدیک به یک دهه است این مساله به طور جدی مطرح بوده و حتی در مجلس ششم، از سوی کمیسیون امنیت ملی و مرکز پژوهش‌های مجلس، تحقیقاتی در این زمینه انجام شده و نتایجی هم به دست آمد. این پژوهشگر با تاکید بر لزوم آسیب‌شناسی در این حوزه معتقد است که خدمت نظام وظیفه و ارتباط این موضوع با جوانان، سبب شده که در بعضی از کشورها تدابیری برای کاهش مدت خدمت سربازی و هدایت آن به سمت حرفه‌آموزی اتخاذ شود، چیزی که در ایران نیز مطرح است. براساس نتایج تحقیقاتی که مرکز پژوهش‌های مجلس درباره مدت و نحوه گذران خدمت سربازی انجام داده، اکثرجوانان بر این اعتقادند که اوقات فراغت آنها در این مدت به نحو مطلوبی سپری نشده و می‌توان با برنامه‌ریزی، بهره‌برداری بهتری از این دوران کرد، ضمن اینکه مدت سربازی را نیز طولانی می‌دانند. این در حالی است که حتی منتقدان خدمت نظام وظیفه بر سودمندی و ضرورت این دوره‌های آموزشی تأکید دارند و به نظر می‌رسد زمان آن فرارسیده که توجه به کیفیت و محتوای این برنامه‌ها از یکسو و کاربردی شدن آن از سوی دیگر، عملی شود. حشمت‌الله فلاحت‌پیشه، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس در همین رابطه به «وطن امروز» می‌گوید: بهترین راهکار این است که سربازان ما جزو کادر نظامی باشند و با دور شدن از خدمت اجباری به سمت سربازی اختیاری برویم. وی با اشاره به تاثیر پذیرفتن وضعیت نظام وظیفه از نیازهای کشور می‌افزاید: باتوجه به نیازهای نظامی و انتظامی کشور، ما نیازمند آن هستیم که از همه ظرفیت‌ها استفاده کنیم و به‌طور طبیعی همین مساله بر وضعیت سربازی جوانان هم تاثیر می‌گذارد. فلاحت‌پیشه در پاسخ به این سوال که چه مواردي می‌تواند در اصلاح قانون نظام وظیفه نقش داشته باشد، تاکید می‌کند: کم یا زیاد شدن مدت خدمت براساس نوع نیازهای کشور صورت می‌گیرد، اما در شرایط فعلی، نظام سربازی براساس قانون است و این قوانین با طرح از طرف نمایندگان یا با لایحه از طرف دولت، مورد بررسی قرار می‌گیرد. این بررسی در کمیسیون امنیت ملی مجلس انجام می‌شود و برای تصویب باید در صحن علنی مجلس توسط نمایندگان تأیید شود. وی همچنین درباره برآیند کلی نظر مردم نسبت به وضعیت نظام وظیفه اظهار می‌دارد: نظر مردم این است که بحث معافیت سربازی در کار باشد، اما نظام وظیفه یک امر کلی است. ما یک کشوری هستیم که شرایط خاص نظامی و انتظامی داریم و قدرت اول منطقه محسوب می‌شویم بنابراین نیازمندیمان به سرباز، روزافزون است. فلاحت‌پیشه در بخش دیگری از این گفت‌وگو با اشاره به اجباری بودن خدمت سربازی و ایجاد امکانات رفاهی برای این افراد،می‌افزاید: این موضوع از جمله مواردی است که همواره در مجلس مطرح است و ما به‌دنبال شرایطی هستیم که هر کسی که به خدمت سربازی می‌رود، بیشترین امکانات را برایش فراهم کنیم. وی، غذا و پوشاک و بیمه را ضروری‌ترین نیازهای یک سرباز دانسته و معتقد است: سربازان باید از حقوق و مزایای کافی برخوردار باشند. به‌نظر می‌رسد، زمان و مکان سربازی نیز از مسائل مورد نظر کارشناسان در این حوزه است که تا به‌حال دستورالعمل‌ها و قانون‌های زیادی برای انطباق این دو فاکتور مهم با شرایط جوانان پسر تهیه، تنظیم و ابلاغ شده است. با این وجود، هنوز می‌توان شرایط بهتری را برای خدمت نظام‌وظیفه فراهم آورد. کمیسیون امنیت ملی از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین بخش‌های قانونگذاری کشور در بحث سربازی است. جواد جهانگیرزاده، نماینده ارومیه و از اعضای این کمیسیون در گفت‌وگویی کوتاه با «وطن‌امروز» در پاسخ به دغدغه‌های این رسانه درباره بازنگری قانون نظام وظیفه می‌گوید: من از 2 دیدگاه به بحث سربازی نگاه می‌کنم؛ یکی از جانب مشمولان است و دیگری از جانب حوزه‌های سیاسی و امنیتی. کسانی که 2سال از عمرشان را باید در سربازی باشند، نظر منفی نسبت به آن دارند و کسی حاضر نیست 2 سال از بهترین روزهایش را در خدمت بگذراند. زمانی این رضایت نداشتن بیشتر می‌شود که فرد در جایگاهی متناسب با قابلیت‌هایش قرار نگیرد و احساس کند نمی‌تواند در جامعه‌اش تاثیرگذار باشد. وی درباره راهکارهایی برای بهبود شرایط سربازی می‌گوید: اگر در موقعیتی مثل سربازی،شرایطی فراهم شود که فرد احساس مفید بودن کند، طبیعی است که خشنود هم می‌شود.
به عبارت دیگر هرچه میزان استفاده از افراد در جایگاه متناسب با قابلیت‌های‌شان و سطح تاثیر این افراد در جامعه بیشتر باشد، شرایط خدمت بهبود پیدا می‌کند. جهانگیرزاده با اختیاری شدن سربازی موافق نیست و این الگو را مناسب کشور ما ندانسته و می‌گوید: وضعیت سربازی متناسب با کارکردها و واقعیت‌های سیاسی است. با اختیاری شدن آن موافق نیستم، اما این مانع ایجاد ارتش حرفه‌ای نمی‌شود. ما الان 2 نوع ارتش حرفه‌ای داریم که سپاه و ارتش هستند. شرایط کشور ایجاب نمی‌کند که به سمت اختیاری بودن سربازی برویم. در پایان، وقتی از او سوال می‌شود که آیا می‌توان امیدوار بود که سربازان در 2 سال خدمتشان با آموزش‌ها و مهارت‌های خاصی آشنا شده و زمینه اشتغالزایی خود را در آینده فراهم کنند، وی نگاه ویژه‌اش را درباره آموزش‌های فنی و حرفه‌ای در پادگان‌ها بیان می‌کند: به نظر من ما نباید سربازخانه را با مراکز آموزشی و فنی اشتباه بگیریم. در سربازخانه‌ها اولویت‌های آموزشی در ابتدا با مسائل نظامی و عقیدتی است و این امکانپذیر نیست که بخواهیم بطور گسترده به مسائل فنی و حرفه ای بپردازیم.
غلامرضا کرمی، نماینده کرمان هم درباره چگونگی مطرح شدن بحث اصلاح قانون خدمت وظیفه در مجلس به «وطن امروز» می‌گوید: قانون خدمت وظیفه در سال 63 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده که در آن زمان ما درگیر جنگ و مسائل آن بوده‌ایم. از حدود 10 سال بعد از آن تاریخ سعی شد با نظر مساعد و همکاری مسؤولان مربوطه یک سری اصلاحات در آن انجام شود و از همان موقع بحث اصلاح قانون سربازی مطرح بوده است. وی با اشاره به سیر تحولات این قانون در مجلس می‌افزاید: ما در مجلس هفتم نیز اصلاح قانون نظام وظیفه را به صورت طرح مطرح کردیم و یک فوریت آن تصویب شد اما دوره هفتم به پایان رسید و این طرح ماند تا در مجلس هشتم دوباره طرح را مطرح کردیم و یک فوریتش تصویب شد و اکنون در کمیسیون امنیت ملی در دست بررسی است و اصلاحات مورد نیاز آن براساس نظر کمیته دفاعی و با حضور کارشناسان، نیروهای نظامی و انتظامی و حتی اظهارنظرهای مردمی انجام خواهد شد. وی درباره اصلاحات قانون نظام وظیفه می‌گوید: در حقیقت این کار در 2 مسیر در حال انجام است؛ مسیر اول از طریق ستاد کل نیروهای مسلح در حال انجام است که پس از تایید رهبری به صورت قانون در می‌آید، مانند کاهش 2 ماهه خدمت. در کنار این مساله اصلاح قانون نظام وظیفه در مجلس نیز اتفاق می‌افتد. وی با رد شایعه خرید سربازی تاکید می‌کند: چیزی به نام خرید سربازی در اصلاحاتی که در حال انجام است، لحاظ نشده اما پیش‌بینی شده که سربازان فعالیت‌های تخصصی‌تری نسبت به شرایط کنونی در مدت خدمت داشته باشند.